ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

 

ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या आधुनिक इतिहासात काही विचारवंतांनी मानवी वर्तन समजून घेण्याची चौकटच बदलून टाकली. ज्युलियन रॉटर हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. त्यांनी मांडलेला सामाजिक अध्ययन सिद्धांत आणि नियंत्रण केंद्र (Locus of Control) हा विचार मानसशास्त्रातील वर्तनवादी आणि बोधात्मक दृष्टिकोन यांच्यामधील महत्त्वाचा दुवा मानला जातो. रॉटर यांनी मानवी वर्तन हे केवळ बाह्य उद्दीपकांचे परिणाम नसून व्यक्तीच्या अपेक्षा, अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि बक्षीस-शिक्षेच्या अर्थांवर अवलंबून असते, हे स्पष्ट केले. त्यामुळे मानसशास्त्रात व्यक्तीला अधिक सक्रिय, निर्णयक्षम आणि सामाजिक संदर्भात समजण्याचा मार्ग खुला झाला (Rotter, 1954).

रॉटर यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक पातळीवर मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या सिद्धांतांचा प्रभाव शिक्षण, व्यक्तिमत्त्व अभ्यास, समुपदेशन, प्रेरणा, औद्योगिक मानसशास्त्र, मानसिक आरोग्य, नेतृत्व विकास आणि सामाजिक मानसशास्त्र या विविध क्षेत्रांवर पडला. विशेषतः नियंत्रण केंद्र ही संकल्पना आज मानसिक आरोग्य आणि प्रेरणाविषयक संशोधनातील अत्यंत प्रभावशाली संकल्पनांपैकी एक मानली जाते. व्यक्ती आपल्या जीवनातील यश-अपयशाचे कारण स्वतःमध्ये शोधते की बाह्य परिस्थितीत, यावर तिचे वर्तन, आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता अवलंबून असते, हा त्यांचा विचार आधुनिक मानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाचा ठरला (Lefcourt, 1982). 

चेतामानसशास्त्र (Neuropsychology): मेंदू आणि बोधनाचे मानसशास्त्र

 

चेतामानसशास्त्र (Neuropsychology): मेंदू आणि बोधनाचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मेंदू हा विश्वातील सर्वात गुंतागुंतीचा, रहस्यमय आणि अद्भुत अवयव मानला जातो. मानवी शरीराचे शारीरिक नियंत्रण, मानसिक प्रक्रिया, भावनिक अनुभव, निर्णयक्षमता, भाषा, स्मृती, शिकण्याची क्षमता, सामाजिक वर्तन आणि व्यक्तिमत्त्व यांसारख्या असंख्य कार्यांचे नियमन मेंदूद्वारे केले जाते. मेंदूमधील अब्जावधी चेतापेशी (Neurons) आणि त्यांच्या परस्पर संबंधांमुळे मानवी चेतना आणि वर्तनाची निर्मिती होते. त्यामुळे मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी मेंदूचे कार्य समजणे अत्यावश्यक ठरते. या मेंदू आणि वर्तन यांच्यातील संबंधांचा वैज्ञानिक, प्रणालीबद्ध आणि अनुभवाधारित अभ्यास करणाऱ्या मानसशास्त्राच्या शाखेला चेतामानसशास्त्र असे म्हणतात.

चेतामानसशास्त्र हे एक आंतरशाखीय क्षेत्र आहे, ज्यामध्ये मानसशास्त्र, न्यूरोसायन्स, जीवशास्त्र, शरीरशास्त्र, वैद्यकशास्त्र आणि बोधनिक विज्ञान या विविध शाखांचा समन्वय आढळतो. या शाखेचा मुख्य उद्देश म्हणजे मेंदूतील जैविक रचना आणि मानवी मानसिक प्रक्रिया यांच्यातील संबंध स्पष्ट करणे होय. मेंदूतील विशिष्ट भागांमध्ये झालेली दुखापत, न्यूरोलॉजिकल विकार, अपघात, स्ट्रोक, संसर्ग, न्यूरोडिजेनेरेटिव्ह आजार किंवा रासायनिक बदल यांचा व्यक्तीच्या विचारशक्ती, भावना, भाषा, स्मरणशक्ती, अवधान, निर्णयक्षमता आणि सामाजिक वर्तनावर कसा परिणाम होतो याचा अभ्यास चेतामानसशास्त्रात केला जातो (Kolb & Whishaw, 2015).

मिलिंद प्रश्न : बौद्ध तत्त्वज्ञानातील संवाद कौशल्याचा अद्वितीय ग्रंथ

 

मिलिंद प्रश्न : बौद्ध तत्त्वज्ञानातील संवाद कौशल्याचा अद्वितीय ग्रंथ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय बौद्ध साहित्यामध्ये अनेक असे ग्रंथ आढळतात ज्यांनी केवळ धार्मिक श्रद्धा किंवा आध्यात्मिक उपदेश मांडले नाहीत, तर मानवी जीवन, तर्कशक्ती, नैतिकता, आत्मचिंतन आणि ज्ञानप्रक्रिया यांविषयी सखोल विचार मांडले आहेत. या साहित्यपरंपरेमध्ये मिलिंदपञ्ह अर्थात ‘मिलिंद प्रश्न’ हा ग्रंथ अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि महत्त्वपूर्ण मानला जातो. हा ग्रंथ इंडो-ग्रीक राजा Menander I (पालीमध्ये मिलिंद) आणि बौद्ध भिक्षू नागसेन यांच्यात झालेल्या संवादांवर आधारित आहे. प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपात मांडलेला हा ग्रंथ बौद्ध तत्त्वज्ञानातील अनेक गुंतागुंतीच्या संकल्पना अत्यंत सोप्या, तार्किक आणि व्यावहारिक उदाहरणांच्या माध्यमातून स्पष्ट करतो. विशेषतः आत्मा, पुनर्जन्म, कर्म, निर्वाण, स्मृती, चेतना, नैतिकता आणि व्यक्तिमत्त्व यांसारख्या विषयांवर या ग्रंथामध्ये सखोल चर्चा आढळते (महास्थवीर. 2015).

‘मिलिंद प्रश्न’ हा बौद्ध परंपरेतील केवळ धार्मिक किंवा तत्त्वज्ञानात्मक ग्रंथ नाही, तर तो संवादसंस्कृतीचा आणि चिकित्सक विचारसरणीचा एक उत्कृष्ट आदर्श आहे. या ग्रंथामध्ये राजा मिलिंद हा आंधळेपणाने श्रद्धा स्वीकारणारा शासक नसून जिज्ञासू, तर्कशील आणि चिकित्सक विचार करणारा व्यक्ती म्हणून दिसतो. तो प्रत्येक संकल्पनेमागील तत्त्वज्ञानिक आधार समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. दुसरीकडे नागसेन हे बुद्धधर्माचे विद्वान प्रतिनिधी म्हणून केवळ धर्मोपदेश देत नाहीत, तर उदाहरणे, उपमा आणि विवेकपूर्ण स्पष्टीकरणांच्या साहाय्याने प्रश्नांची उत्तरे देतात. ही संवादपद्धती प्राचीन भारतातील वैचारिक परंपरेचे दर्शन घडवते. विशेष म्हणजे या संवादामध्ये कोणतीही बौद्धिक दडपशाही दिसून येत नाही; उलट प्रश्न विचारणे, शंका उपस्थित करणे आणि तर्काच्या आधारे निष्कर्षापर्यंत पोहोचणे याला प्रोत्साहन दिले गेले आहे (भगत, 2018).

डॅनियल काहनमन (Daniel Kahneman): जिद्द, जिज्ञासा आणि वैज्ञानिक प्रामाणिकतेची प्रेरणा

 

डॅनियल काहनमन (Daniel Kahneman): जिद्द, जिज्ञासा आणि वैज्ञानिक प्रामाणिकतेची प्रेरणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

डॅनियल काहनमन हे आधुनिक मानसशास्त्र आणि वर्तनवादी अर्थशास्त्र या क्षेत्रातील सर्वात प्रभावशाली विचारवंतांपैकी एक मानले जातात. त्यांनी मानवी विचारप्रक्रिया, निर्णयक्षमता, पूर्वग्रह आणि अनिश्चित परिस्थितीतील मानवी वर्तन यांचा सखोल अभ्यास करून जगभरातील मानसशास्त्र, अर्थशास्त्र, सार्वजनिक धोरण, वैद्यकशास्त्र आणि व्यवस्थापन या क्षेत्रांमध्ये क्रांतिकारक बदल घडवून आणले. पारंपरिक अर्थशास्त्रात मानवाला पूर्णपणे तर्कसंगत मानले जात होते; परंतु काहनमन यांनी प्रयोगांच्या माध्यमातून सिद्ध केले की मानवी निर्णय अनेकदा भावनिक, अपूर्ण माहितीवर आधारित आणि मानसिक शॉर्टकट्समुळे प्रभावित असतात (Kahneman, 2011). त्यामुळे त्यांनी केवळ मानसशास्त्रज्ञ म्हणूनच नव्हे, तर मानवी विचारांच्या मर्यादा उघड करणारे वैज्ञानिक म्हणून जागतिक ओळख निर्माण केली.

त्यांच्या जीवनप्रवासातील सर्वात प्रेरणादायी बाब म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या अनुभवांना संशोधनाच्या ऊर्जेत रूपांतरित केले. बालपणी युद्ध, भीती आणि असुरक्षिततेचा अनुभव घेतलेल्या या व्यक्तीने पुढे मानवी भीती, निर्णय आणि अनिश्चितता यांचे वैज्ञानिक विश्लेषण केले. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्प्यावर जिज्ञासा, निरीक्षणशक्ती आणि वैज्ञानिक प्रामाणिकता दिसून येते. त्यांनी कधीही “मानव नेहमी तर्कशुद्ध वागतो” या लोकप्रिय गृहितकाला अंधपणे स्वीकारले नाही; उलट त्यांनी प्रयोग, निरीक्षण आणि डेटा यांच्या आधारे त्या गृहितकांना प्रश्न विचारले. हीच वृत्ती त्यांना इतर संशोधकांपेक्षा वेगळे ठरवते.