इवान पॅव्हलॉव्ह | Ivan Pavlov | अभिजात अभिसंधान प्रयोग

 

इवान पॅव्हलॉव्ह (Ivan Pavlov): जिज्ञासेपासून जागतिक मानसशास्त्रापर्यंतचा प्रेरणादायी प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी वर्तन समजून घेण्याच्या इतिहासात काही व्यक्ती केवळ प्रयोग करणारे शास्त्रज्ञ नसतात, तर त्या विचारांची चौकट बदलणारे दीपस्तंभ ठरतात. इवान पॅव्हलॉव्ह हे अशाच मोजक्या व्यक्तींमध्ये गणले जातात. मानसशास्त्र, शरीरक्रियाशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या तिन्ही क्षेत्रांवर त्यांनी जो खोल आणि दीर्घकालीन प्रभाव टाकला, तो आजही टिकून आहे. पॅव्हलॉव्ह यांचे आयुष्य हे वैज्ञानिक जिज्ञासेचे, कठोर शिस्तीचे आणि बौद्धिक प्रामाणिकपणाचे जिवंत उदाहरण मानले जाते. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी वर्तन केवळ अंतर्गत विचारांवर अवलंबून नसून पर्यावरणीय घटकांशी असलेल्या अभिसंधित संबंधांवर (conditioned associations) आधारित असते, ही संकल्पना वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाली (Pavlov, 1927).

पॅव्हलॉव्ह यांचा जन्म 1849 साली रशियातील रियाझान (Ryazan) या शहरात झाला. सुरुवातीला त्यांनी धार्मिक शिक्षण घ्यावे अशी कुटुंबाची अपेक्षा होती; मात्र चार्ल्स डार्विन आणि इव्हान सेचेनोव्ह (Ivan Sechenov) यांच्या वैज्ञानिक लेखनाने ते खोलवर प्रभावित झाले. विशेषतः सेचेनोव्ह यांच्या Reflexes of the Brain या ग्रंथामुळे पॅव्हलॉव्ह यांचे लक्ष मानवी वर्तनाच्या जैविक आधारांकडे वळले (Todes, 2014). याच टप्प्यावर त्यांनी धर्मशास्त्र सोडून नैसर्गिक विज्ञान आणि नंतर वैद्यकीय शिक्षणाचा मार्ग स्वीकारला. हा निर्णय केवळ करिअर बदल नव्हता, तर मानवी मन समजून घेण्याच्या दिशेने टाकलेले निर्णायक पाऊल होते.

पॅव्हलॉव्ह यांचे प्रारंभीचे संशोधन मानसशास्त्रावर नव्हे, तर पचनसंस्थेच्या शरीरक्रियाविज्ञानावर केंद्रित होते. अन्न पचण्याच्या प्रक्रियेत लाळ, जठररस आणि इतर स्राव कसे नियंत्रित होतात, याचा त्यांनी अत्यंत सूक्ष्म आणि दीर्घकालीन अभ्यास केला. या संशोधनासाठी त्यांनी प्राण्यांवर (विशेषतः कुत्र्यांवर) शस्त्रक्रियात्मक तंत्रांचा वापर करून प्रयोगांची नवी पद्धत विकसित केली, ज्यामुळे दीर्घकाळ निरीक्षण करणे शक्य झाले (Pavlov, 1902). याच कार्यासाठी त्यांना 1904 साली शरीरक्रियाविज्ञान व वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले, जे मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे वळण मानले जाते.

या प्रयोगांच्या दरम्यान पॅव्हलॉव्ह यांनी एक महत्त्वाची आणि अनपेक्षित गोष्ट निरीक्षणात आणली ती म्हणजे अन्न प्रत्यक्ष मिळण्याआधीच, केवळ अन्न देणाऱ्या व्यक्तीचे पाऊल, भांडे किंवा आवाज ऐकून कुत्र्यांच्या तोंडाला लाळ सुटत होती. ही घटना त्यांनी मानसिक योगायोग म्हणून दुर्लक्षित न करता वैज्ञानिक प्रश्न म्हणून स्वीकारली. याच निरीक्षणातून पुढे अभिजात अभिसंधान (Classical Conditioning) ही संकल्पना विकसित झाली. त्यांच्या मते, नैसर्गिक उद्दीपक (Unconditioned Stimulus) आणि तटस्थ उद्दीपक (Neutral Stimulus) यांचा वारंवार संयोग झाल्यास तटस्थ उद्दीपकही प्रतिसाद निर्माण करू शकतो (Pavlov, 1927). ही प्रक्रिया केवळ प्राण्यांपुरती मर्यादित नसून मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचा मूलभूत आधार आहे, असे त्यांनी ठामपणे मांडले.

पॅव्हलॉव्ह यांच्या या सिद्धांतामुळे मानसशास्त्रातील वर्तनवादी परंपरेला मजबूत वैज्ञानिक पाया मिळाला. जॉन बी. वॉटसन आणि नंतर बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner) यांसारख्या मानसशास्त्रज्ञांनी पॅव्हलॉव्ह यांच्या निष्कर्षांचा उपयोग करून मानवी वर्तनाचा अभ्यास प्रयोगात्मक पद्धतीने करण्यावर भर दिला (Schultz & Schultz, 2015). त्यामुळे मानसशास्त्र हे केवळ तात्त्विक किंवा आत्मनिरीक्षणावर आधारित शास्त्र न राहता, मापनयोग्य आणि पुनरुत्पादनीय (replicable) विज्ञान बनले.

पॅव्हलॉव्ह यांचे वैयक्तिक आयुष्यही तितकेच प्रेरणादायी होते. राजकीय अस्थिरता, रशियन क्रांती, आर्थिक टंचाई आणि वाढते वय असूनही त्यांनी संशोधन थांबवले नाही. विज्ञान हे त्यांच्या दृष्टीने वैयक्तिक मतांपेक्षा आणि राजकीय विचारसरणींपेक्षा श्रेष्ठ होते. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की “विज्ञानाला कोणतीही विचारसरणी नसते; त्याचे एकमेव ध्येय सत्य असते” (Todes, 2014). ही भूमिका आजच्या संशोधकांसाठीही अत्यंत मार्गदर्शक ठरते.

एकूणच, इवान पॅव्हलॉव्ह यांचा प्रवास हा जिज्ञासेपासून जागतिक मानसशास्त्रापर्यंत पोहोचलेला बौद्धिक प्रवास आहे. साध्या निरीक्षणांपासून सुरू झालेली त्यांची संशोधनयात्रा मानवी वर्तनाच्या वैज्ञानिक समजुतीचा पाया बनली. आज शिक्षण, मानसोपचार, व्यसनमुक्ती, जाहिरातशास्त्र आणि सामाजिक वर्तन अभ्यासात पॅव्हलॉव्ह यांचे सिद्धांत विविध स्वरूपात वापरले जातात. त्यामुळे पॅव्हलॉव्ह हे केवळ एका प्रयोगाचे नाव न राहता मानवी अध्ययनाच्या प्रक्रियेचे प्रतीक बनले आहेत.

इवान पॅव्हलॉव्ह यांचा प्रारंभिक जीवनप्रवास

इवान पॅव्हलॉव्ह यांचा जन्म 14 सप्टेंबर 1849 रोजी रशियातील रियाझान (Ryazan) या प्रांतात झाला. त्यांचे कुटुंब सामाजिक-आर्थिक दृष्ट्या अत्यंत साधे होते. वडील स्थानिक चर्चमध्ये धर्मगुरू (Orthodox priest) होते आणि त्यामुळे कुटुंबात धार्मिक वातावरण होते. साहजिकच, पॅव्हलॉव्ह यांनीही पुढे धर्मगुरू व्हावे, अशी कुटुंबाची व समाजाची अपेक्षा होती. त्या काळातील रशियामध्ये गरीब कुटुंबातील मुलांसाठी धर्मशास्त्र हे सुरक्षित आणि सन्मानाचे करिअर मानले जात असे (Todes, 2014).

प्राथमिक शिक्षणानंतर पॅव्हलॉव्ह यांना धर्मशास्त्रीय शाळा (Theological Seminary) मध्ये दाखल करण्यात आले. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी धर्मग्रंथांचे अध्ययन केले; मात्र याच काळात त्यांच्या मनात एक अंतर्गत संघर्ष सुरू झाला. धार्मिक स्पष्टीकरणांपेक्षा त्यांना निसर्गातील कारण-परिणाम संबंध अधिक आकर्षित करू लागले. मानवी वर्तन देवाच्या इच्छेनेच घडते का, की त्यामागे जैविक व भौतिक नियम आहेत? हा प्रश्न त्यांच्या मनात सतत घोळत होता. विशेषतः रशियन वैज्ञानिक आणि तत्त्वज्ञ इव्हान सेचेनॉव्ह (Ivan Sechenov) यांच्या लेखनाचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला. सेचेनॉव्ह यांनी मानवी मानसिक प्रक्रिया या शारीरिक व जैविक प्रक्रियांशी जोडून पाहिल्या होत्या, ज्यामुळे पॅव्हलॉव्ह यांचा वैज्ञानिक दृष्टीकोन अधिक दृढ झाला (Sechenov, 1863/1965).

या वैचारिक परिवर्तनाचा परिणाम असा झाला की पॅव्हलॉव्ह यांनी धर्मशास्त्राचे शिक्षण सोडून विज्ञानाकडे वळण्याचा मोठा आणि धाडसी निर्णय घेतला. हा निर्णय सोपा नव्हता. कुटुंबाची निराशा, आर्थिक अस्थिरता आणि सामाजिक अनिश्चितता यांचा त्यांना सामना करावा लागला. तरीही त्यांनी सेंट पीटर्सबर्ग विद्यापीठात नैसर्गिक विज्ञान शाखेत प्रवेश घेतला. येथे त्यांना शरीरक्रियाविज्ञान, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. अत्यंत मर्यादित साधनसंपत्ती असूनही त्यांनी अभ्यासात असामान्य चिकाटी दाखवली. अनेकदा उपजीविकेसाठी छोट्या-मोठ्या कामांवर अवलंबून राहूनही त्यांनी शिक्षण सोडले नाही (Babkin, 1949).

या संघर्षमय काळात एक महत्त्वाचा पैलू लक्षात घेण्यासारखा आहे तप म्हणजे पॅव्हलॉव्ह यांची बौद्धिक जिज्ञासा. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी मिळवणे नव्हते, तर निसर्गाच्या नियमांना समजून घेण्याचा मार्ग होता. अपयश, आर्थिक ताण-तणाव किंवा सामाजिक अडथळे यांना त्यांनी कधीही शिक्षणातील अडसर होऊ दिले नाही. उलट, प्रत्येक अडचण त्यांनी स्वतःला अधिक शिस्तबद्ध आणि परिश्रमी बनवण्यासाठी वापरली. पुढील काळात त्यांच्या प्रयोगशाळेतील कठोर शिस्त, दीर्घ प्रयोग कालावधी आणि तपशीलवार निरीक्षणे यांची मुळे याच प्रारंभिक संघर्षात दडलेली दिसतात (Todes, 2014).

या प्रारंभिक जीवनप्रवासातून पॅव्हलॉव्ह यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक मूलभूत गुण स्पष्ट होतो कि परिस्थितीपेक्षा जिज्ञासा अधिक शक्तिशाली असते. धार्मिक परंपरेतून वैज्ञानिक प्रयोगशाळेपर्यंतचा त्यांचा प्रवास हा केवळ करिअरचा बदल नव्हता, तर ज्ञानाच्या शोधासाठी स्वतःच्या सुरक्षित चौकटी तोडण्याचा धैर्यपूर्ण निर्णय होता. याच निर्णयाने पुढे मानसशास्त्र आणि शरीरक्रियाविज्ञानाच्या इतिहासाला नवे वळण दिले. यावरून परिस्थिती आपली दिशा ठरवत नाही; प्रश्न विचारण्याची हिंमत, ज्ञानाची ओढ आणि सातत्यपूर्ण चिकाटीच आयुष्याची दिशा ठरवते.

इवान पॅव्हलॉव्ह यांचे प्रयोग: अभिजात अभिसंधान

इवान पॅव्हलॉव्ह यांचे वैज्ञानिक संशोधन सुरुवातीला मानसशास्त्रासाठी नव्हे, तर शरीरक्रियाविज्ञान या शास्त्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात होते. विशेषतः त्यांनी पचनसंस्थेच्या कार्यप्रणालीचा सखोल आणि प्रयोगात्मक अभ्यास केला. त्या काळात पचनक्रिया ही केवळ रासायनिक प्रक्रिया मानली जात होती; परंतु पॅव्हलॉव्ह यांनी ती न्यूरोलॉजिकल आणि पर्यावरणीय घटकांशी कशी जोडलेली आहे हे दाखवून दिले. सेंट पीटर्सबर्ग येथील त्यांच्या प्रयोगशाळेत त्यांनी कुत्र्यांवर अत्यंत काटेकोर, नियंत्रित आणि दीर्घकालीन प्रयोग केले. या प्रयोगांचा मुख्य उद्देश जठररस आणि लाळ  यांचे स्राव कधी, कसे आणि कोणत्या परिस्थितीत होतात, हे समजून घेणे हा होता (Pavlov, 1897/1902).

या प्रयोगांच्या दरम्यान पॅव्हलॉव्ह यांनी एक अत्यंत महत्त्वाचे, पण सुरुवातीला अपघाती वाटणारे निरीक्षण नोंदवले. त्यांनी पाहिले की कुत्र्यांच्या तोंडाला लाळ फक्त अन्न तोंडात गेल्यावरच सुटत नव्हती, तर अन्न देणाऱ्या सहाय्यकाचे पाऊलांचे आवाज ऐकताच, किंवा प्रयोगशाळेचे दार उघडताचसुद्धा लाळ स्रवू लागायची. म्हणजेच, अन्न येण्याआधीच जैविक प्रतिसाद निर्माण होत होता. पारंपरिक शरीरक्रियाविज्ञानाच्या चौकटीत हे निरीक्षण बसत नव्हते. पण पॅव्हलॉव्ह यांनी हे दुर्लक्षित न करता, यालाच स्वतंत्र संशोधनाचा विषय बनवले (Todes, 2014).

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

यातूनच पुढे अभिजात अभिसंधान ही संकल्पना विकसित झाली. पॅव्हलॉव्ह यांनी प्रयोगात्मक पद्धतीने दाखवून दिले की, नैसर्गिक उद्दीपक (UCS) आणि त्यावर होणारी नैसर्गिक प्रतिक्रिया (UCR) यांच्याशी जर एखादे तटस्थ उद्दीपन (Neutral Stimulus) वारंवार जोडले गेले, तर ते तटस्थ उद्दिपकच पुढे प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते. उदाहरणार्थ, अन्न (UCS) दिल्यावर लाळ सुटणे (UCR) ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. पण जर अन्न देण्यापूर्वी प्रत्येक वेळी घंटीचा आवाज दिला, तर काही वेळानंतर फक्त घंटीचा आवाज (CS) ऐकताच लाळ सुटू लागते, जी Conditioned Response (CR) म्हणून ओळखली जाते (Pavlov, 1927). ही प्रक्रिया पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

• घंटेचा आवाज (CS) + अन्न (UCS) → लाळ (UCR)
• घंटेचा आवाज (अन्नाशिवाय - CS) → लाळ (CR)

या प्रयोगांनी पॅव्हलॉव्ह यांनी एक मूलभूत पण क्रांतिकारी मुद्दा सिद्ध केला कि शिकणे ही केवळ जाणीवपूर्वक, बौद्धिक किंवा विचारांवर आधारित प्रक्रिया नाही. अनेक शिकण्याच्या प्रक्रिया अजाणीवपूर्वक (unconscious), जैविक यंत्रणांच्या माध्यमातून आणि पर्यावरणाशी होणाऱ्या संयोगांमुळे घडतात. यामुळे मानसशास्त्रात अंतर्मुख पद्धतींऐवजी (introspection) प्रयोगात्मक आणि वस्तुनिष्ठ पद्धतींना प्रचंड महत्त्व प्राप्त झाले (Watson, 1913; Schwartz, 2001).

पॅव्हलॉव्ह यांची ही “संशोधन क्रांती” पुढे वर्तनवाद या संपूर्ण मानसशास्त्रीय प्रवाहाचा पाया ठरली. मानवी सवयी, भीती, भावनिक प्रतिक्रिया, व्यसन, जाहिरात, शिक्षण आणि मानसोपचार यांसारख्या विविध क्षेत्रांत अभिजात अभिसंधनाचा वापर सुरू झाला. विशेष म्हणजे, पॅव्हलॉव्ह स्वतः मानसशास्त्रज्ञ नव्हते, तरीही त्यांच्या प्रयोगांनी मानसशास्त्राची दिशा बदलली, हेच त्यांच्या कार्याचे खरे महत्त्व आहे (Gray, 2007).

पॅव्हलॉव्ह यांच्या प्रयोगशाळेतील ही संशोधन क्रांती आपल्याला एक मूलभूत धडा देते: मोठे वैज्ञानिक शोध नेहमी मोठ्या कल्पनांतूनच होत नाहीत; अनेकदा ते सूक्ष्म, प्रामाणिक आणि सातत्यपूर्ण निरीक्षणांतून घडतात. जिज्ञासा, संयम आणि पुराव्याशी निष्ठा ठेवली, तर साधे प्रश्नही इतिहास घडवू शकतात, पॅव्हलॉव्ह यांचे संपूर्ण कार्य याचे जिवंत उदाहरण आहे.

जगभर मान्यता आणि नोबेल सन्मान

1904 साली पॅव्हलॉव्ह यांना Physiology or Medicine या क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले. हा सन्मान त्यांच्या कुत्र्यांवरील प्रसिद्ध salivary reflex प्रयोगांमुळे मिळालेल्या शोधांसाठी देण्यात आला होता. विशेष बाब म्हणजे, पॅव्हलॉव्ह यांना हे पारितोषिक मानसशास्त्रासाठी थेट न देता पचनसंस्थेच्या शारीरिक प्रक्रियांवरील नियंत्रित प्रयोगांसाठी देण्यात आले; परंतु प्रत्यक्षात या संशोधनाने मानवी आणि प्राणी वर्तनाच्या शास्त्रीय अभ्यासाला भक्कम प्रयोगात्मक पाया दिला. त्यामुळे हा पुरस्कार केवळ वैयक्तिक शास्त्रज्ञाचा गौरव न राहता, प्रयोगात्मक मानसशास्त्र व वर्तनशास्त्राच्या वैज्ञानिक विश्वासार्हतेवर शिक्कामोर्तब करणारा ऐतिहासिक टप्पा ठरला (Pavlov, 1902; Nobel Foundation, 1904).

पॅव्हलॉव्ह यांच्या कार्याचे महत्त्व यासाठीही मोठे मानले जाते की त्यांनी मानसशास्त्राला तात्त्विक किंवा आत्मनिरीक्षणाच्या चौकटीतून बाहेर काढून मापनयोग्य, निरीक्षणाधारित आणि पुनरावृत्तीयोग्य प्रयोगांच्या चौकटीत आणले. त्यांच्या संशोधनामुळे पुढे Behaviourism या विचारप्रवाहाला चालना मिळाली आणि जॉन बी. वॉटसन व बी. एफ. स्किनर यांसारख्या मानसशास्त्रज्ञांना वैज्ञानिक पद्धतीने वर्तन अभ्यासण्याचा आत्मविश्वास मिळाला. म्हणूनच अनेक अभ्यासकांचे मत आहे की पॅव्हलॉव्ह यांना मिळालेले नोबेल पारितोषिक हे अप्रत्यक्षरीत्या संपूर्ण आधुनिक मानसशास्त्राच्या वैज्ञानिक दर्ज्याला दिलेली मान्यता होती (Watson, 1913; Leahey, 2018).

विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, पॅव्हलॉव्ह यांचे संशोधनकार्य राजकीय अस्थिरता, पहिल्या महायुद्धाचा काळ, रशियन क्रांती आणि त्यानंतरची सामाजिक उलथापालथ या सर्व संकटांमध्येही अखंड सुरू राहिले. अनेक शास्त्रज्ञ देश सोडून गेले असताना किंवा संशोधन थांबवताना दिसतात; परंतु पॅव्हलॉव्ह यांनी संशोधन प्रयोगशाळा बंद केली नाही. त्यांनी सोव्हिएत राजवटीच्या काही धोरणांवर उघडपणे टीका केली, तरीही विज्ञानाच्या स्वायत्ततेसाठी ठाम भूमिका घेतली. त्यांच्या मते, विज्ञान हे कोणत्याही राजकीय व्यवस्थेपेक्षा मोठे आणि दीर्घकालीन मानवी कल्याणाशी जोडलेले कार्य आहे (Todes, 2014).

या साऱ्या पार्श्वभूमीवर पाहता, पॅव्हलॉव्ह यांच्यासाठी विज्ञान हे केवळ प्रतिष्ठित करिअर किंवा पुरस्कार मिळवण्याचे साधन नव्हते, तर ते एक नैतिक कर्तव्य होते. संशोधनासाठी लागणारी शिस्त, दीर्घकाळ चालणारे प्रयोग, अपयश स्वीकारण्याची तयारी आणि सत्याशी असलेली निष्ठा या सर्व मूल्यांचे प्रतीक म्हणजे पॅव्हलॉव्ह यांचे जीवनकार्य होय. त्यामुळे त्यांचा जीवनदृष्टिकोन आजही संशोधक, शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरतो. यावरून खरी निष्ठा ही सन्मान, पदक किंवा पुरस्कारांवर अवलंबून नसते; ती आपण निवडलेल्या कार्याशी आणि सत्याशी असलेल्या प्रामाणिक नात्यातून जन्माला येते.

पॅव्हलॉव्ह यांच्या संकल्पनांचे व्यापक प्रभाव

पॅव्हलॉव्ह यांनी मांडलेली अभिजात अभिसंधान ही संकल्पना केवळ एका प्रयोगापुरती मर्यादित राहिली नाही, तर तिने संपूर्ण मानसशास्त्राच्या वैचारिक चौकटीला आकार दिला. आज शिक्षण, मानसोपचार, जाहिरात, सवयींचा अभ्यास, व्यसनमुक्ती, तसेच सामाजिक वर्तनाचे विश्लेषण अशा असंख्य क्षेत्रांमध्ये पॅव्हलॉव्ह यांच्या सिद्धांतांचे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष प्रतिबिंब दिसून येते. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी वर्तन हे केवळ अंतर्गत विचारांवर आधारित नसून, पर्यावरणातील उद्दीपके आणि त्यांच्याशी झालेल्या शिकण्याच्या प्रक्रियांचा परिणाम आहे, ही दृष्टी वैज्ञानिकरीत्या अधोरेखित झाली (Pavlov, 1927).

शैक्षणिक मानसशास्त्रात पॅव्हलॉव्ह यांच्या संकल्पनांनी शिकणे म्हणजे काय या प्रश्नाला नवी दिशा दिली. पूर्वी शिकणे ही प्रामुख्याने बौद्धिक किंवा नैतिक प्रक्रिया मानली जात होती; परंतु अभिजात अभिसंधानाच्या सिद्धांतामुळे शिकणे ही उद्दीपक–प्रतिक्रिया यांच्या साहचर्याने घडणारी प्रक्रिया आहे, हे स्पष्ट झाले. वर्गात विद्यार्थ्यांमध्ये भीती, उत्सुकता, किंवा प्रेरणा निर्माण होणे हे अनेकदा शिक्षकांचा आवाज, वर्गातील वातावरण, किंवा परीक्षांशी निगडित अनुभव यांच्याशी जोडलेले असते हे स्पष्टीकरण पॅव्हलॉव्ह यांच्या चौकटीत सहज बसते (Domjan, 2018). त्यामुळे आधुनिक शिक्षणपद्धतींमध्ये सकारात्मक शिकण्याचे वातावरण निर्माण करण्यावर विशेष भर दिला जातो.

मानसोपचाराच्या क्षेत्रातही पॅव्हलॉव्ह यांचा प्रभाव अत्यंत खोलवर आहे. विशेषतः भीती, चिंता, फोबिया आणि व्यसन यांसारख्या समस्यांचे स्पष्टीकरण अभिसंधानाच्या प्रक्रियेद्वारे केले जाते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अपघातानंतर वाहन चालवण्याची भीती निर्माण होणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीतच चिंता वाढणे ही सर्व उदाहरणे अभिसंधित प्रतिक्रियांचीच रूपे आहेत. याच संकल्पनेवर आधारित behaviour therapy आणि systematic desensitization सारख्या उपचारपद्धती विकसित झाल्या (Wolpe, 1958). म्हणजेच, पॅव्हलॉव्ह यांनी दाखवून दिले की ज्या प्रकारे वर्तन शिकले जाते, त्याच प्रकारे ते unlearn किंवा बदललेही जाऊ शकते.

जाहिरात आणि उपभोक्ता मानसशास्त्रात पॅव्हलॉव्ह यांच्या सिद्धांतांचा वापर अधिक सूक्ष्म पण प्रभावी स्वरूपात दिसतो. आकर्षक संगीत, प्रसिद्ध व्यक्ती, किंवा सुखद दृश्ये यांना विशिष्ट उत्पादनांशी जोडून ग्राहकांमध्ये सकारात्मक भावना निर्माण केल्या जातात. कालांतराने ती भावना थेट उत्पादनाशी संलग्न होते ही प्रक्रिया अभिजात अभिसंधानाचाच एक व्यावहारिक अवतार आहे (Schiffman & Wisenblit, 2015). त्यामुळे ग्राहकांचे निर्णय हे नेहमी तर्कशुद्ध असतातच असे नाही, तर ते अनेकदा शिकलेल्या भावनिक प्रतिक्रियांवर आधारित असतात, हे स्पष्ट होते.

सवयींचा अभ्यास आणि व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रात पॅव्हलॉव्ह यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. धूम्रपान, मद्यपान किंवा मोबाईल वापरण्याची सवय ही केवळ इच्छाशक्तीचा प्रश्न नसून, विशिष्ट ठिकाणे, वेळा किंवा भावनिक अवस्था यांच्याशी जोडलेली अभिसंधित प्रतिक्रिया असते. म्हणूनच आधुनिक व्यसनमुक्ती कार्यक्रमांमध्ये cue exposure, trigger management आणि पर्यायी प्रतिसाद विकसित करण्यावर भर दिला जातो (Bouton, 2007). हे सर्व पॅव्हलॉव्ह यांच्या मूलभूत सिद्धांतांवर आधारलेले आहे.

या सर्व प्रभावांच्या केंद्रस्थानी पॅव्हलॉव्ह यांनी उपस्थित केलेला एक मूलभूत प्रश्न आहे: 

“आपण जे आहोत, ते आपण शिकलो आहोत का?”

हा प्रश्न आजही मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी आहे, कारण तो nature versus nurture या वादाला थेट स्पर्श करतो. पॅव्हलॉव्ह यांचे कार्य असे सूचित करते की मानवी वर्तनाचा मोठा भाग हा जैविक मर्यादांमध्ये राहूनही पर्यावरणाशी झालेल्या अनुभवांमधून घडलेला असतो. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्व, सवयी, भीती, आवडी-निवडी या सर्व गोष्टी जन्मजात कमी आणि शिकलेल्या अधिक असू शकतात, ही कल्पना मानसशास्त्रात दृढ झाली (Mazur, 2017).

थोडक्यात, पॅव्हलॉव्ह यांचा मानसशास्त्रावरचा ठसा असीम आहे कारण त्यांनी मानवाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली. त्यांनी आपल्याला हे समजावून सांगितले की माणूस केवळ विचार करणारा प्राणी नाही, तर शिकणारा प्राणी आहे आणि हे शिकणे त्याच्या आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर, प्रत्येक क्षेत्रात सतत सुरू असते.

पॅव्हलॉव्हकडून आपण काय शिकतो?

• ज्ञानासाठी स्वतःचा आराम सोडण्याची तयारी
• अपयशातही निरीक्षण करण्याची सवय
• विचारांपेक्षा पुराव्याला प्राधान्य
• आयुष्यभर शिकत राहण्याची वृत्ती

समारोप:

इवान पॅव्हलॉव्ह यांचे आयुष्य सांगते की विज्ञान हे केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित नसते तर ते मानवी जीवन समजून घेण्याचे साधन आहे. आज तुम्ही विद्यार्थी असाल, संशोधक असाल, शिक्षक असाल किंवा स्वतःचे वर्तन समजून घेण्याचा प्रयत्न करणारे सामान्य व्यक्ती असल्त तर पॅव्हलॉव्ह यांचा प्रवास तुम्हाला एकच संदेश देतो “जिज्ञासा जिवंत ठेवा, निरीक्षण प्रामाणिक ठेवा, आणि सत्यासाठी संयम बाळगा.”

संदर्भ:

Babkin, B. P. (1949). Pavlov: A Biography. Chicago: University of Chicago Press.

Bouton, M. E. (2007). Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis. Sinauer Associates.

Domjan, M. (2018). The Principles of Learning and Behavior (7th ed.). Cengage Learning.

Gray, P. (2007). Psychology (5th ed.). Worth Publishers.

Leahey, T. H. (2018). A history of psychology: From antiquity to modernity (8th ed.). Routledge.

Mazur, J. E. (2017). Learning and Behavior (8th ed.). Routledge.

Nobel Foundation. (1904). The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904.

Pavlov, I. P. (1902). The work of the digestive glands. London: Charles Griffin.

Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes. Oxford University Press.

Schiffman, L. G., & Wisenblit, J. (2015). Consumer Behavior (11th ed.). Pearson Education.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2015). A history of modern psychology (10th ed.). Boston: Cengage Learning.

Schwartz, B. (2001). Psychology of Learning and Behavior. W. W. Norton & Company.

Sechenov, I. M. (1965). Reflexes of the Brain (Original work published 1863). Cambridge, MA: MIT Press.

Todes, D. P. (2014). Ivan Pavlov: A Russian Life in Science. Oxford: Oxford University Press.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviourist views it. Psychological Review, 20(2), 158–177.

Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by Reciprocal Inhibition. Stanford University Press.