मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

एन्सवर्थ यांचा जन्म 1 डिसेंबर 1913 रोजी अमेरिकेतील Glendale येथे झाला. त्यांचे आई-वडील काही काळानंतर कॅनडामध्ये स्थायिक झाले आणि त्यामुळे त्यांचे बालपण Toronto येथे गेले. बालपणापासूनच एन्सवर्थ अत्यंत जिज्ञासू आणि अभ्यासू स्वभावाच्या होत्या. त्यांनी लहानपणी मानसशास्त्राशी संबंधित अनेक पुस्तके वाचली आणि मानवी वर्तन, भावना आणि नातेसंबंधांविषयी त्यांना विशेष आकर्षण निर्माण झाले (Bretherton, 1992).

त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी University of Toronto येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी मानसशास्त्र विषयात B.A., M.A. आणि Ph.D. पदव्या मिळवल्या. या काळात त्यांना कॅनेडियन मानसशास्त्रज्ञ William Blatz यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन करण्याची संधी मिळाली. ब्लॅट्झ हे त्या काळातील प्रभावी मानसशास्त्रज्ञ होते आणि त्यांनी बालकांच्या भावनिक सुरक्षिततेबद्दल Security Theory मांडली होती.

ब्लॅट्झ यांच्या मते, बालकाला आयुष्यात आत्मविश्वास आणि स्वायत्तता विकसित करण्यासाठी सुरक्षित आधार आवश्यक असतो. पालक किंवा काळजीवाहक व्यक्ती बालकासाठी सुरक्षित आधार निर्माण करतात आणि त्यावर आधारित बालक हळूहळू जगाचा शोध घेण्यास सक्षम होते. ही कल्पना पुढे एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाचा मूलभूत पाया ठरली. त्यांच्या शैक्षणिक प्रशिक्षणामुळे त्यांना संशोधन पद्धती, निरीक्षण तंत्र आणि अनुभवजन्य विश्लेषण यांचे मजबूत आधार मिळाले, ज्यामुळे पुढे त्यांनी बालकांच्या जोडबंधांच्या स्वरूपाचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्यास सुरुवात केली (Ainsworth, Blehar, Waters & Wall, 1978).

युद्धकाळातील अनुभव

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात एन्सवर्थ यांनी Canadian Women's Army Corps या लष्करी संघटनेत अधिकारी म्हणून काम केले. त्या काळात अनेक शिक्षित महिलांनी युद्धकाळातील प्रशासन, प्रशिक्षण आणि मानसशास्त्रीय सहाय्याशी संबंधित जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. एन्सवर्थ यांनी लष्करी संघटनेत काम करताना नेतृत्व, संघटनात्मक वर्तन आणि तणावपूर्ण परिस्थितीत मानवी प्रतिसाद यांचा जवळून अनुभव घेतला.

युद्धाच्या परिस्थितीत लोकांना अनिश्चितता, भीती, विभक्तता आणि मानसिक ताण यांचा सामना करावा लागत होता. या अनुभवामुळे एन्सवर्थ यांना मानवी भावनिक नात्यांचे महत्त्व अधिक स्पष्टपणे समजले. व्यक्तीला कठीण परिस्थितीत भावनिक आधार किती आवश्यक असतो, हे त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिले. या अनुभवाने त्यांच्या पुढील संशोधनावर अप्रत्यक्षपणे प्रभाव टाकला, कारण त्यांनी पाहिले की सामाजिक आणि भावनिक आधार नसल्यास व्यक्तीची मानसिक स्थिरता कमी होऊ शकते (Bretherton, 1992).

युद्ध संपल्यानंतर एन्सवर्थ यांनी पुन्हा शैक्षणिक क्षेत्राकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना विशेषतः बालक आणि पालक यांच्यातील भावनिक नाते कसे निर्माण होते आणि त्याचा व्यक्तिमत्त्व विकासावर काय परिणाम होतो याचा अभ्यास करण्याची तीव्र इच्छा होती. पुढील काळात त्यांनी ब्रिटिश मानसशास्त्रज्ञ John Bowlby यांच्यासोबत काम करताना या विषयावर अधिक सखोल संशोधन सुरू केले. हेच संशोधन पुढे Attachment Theory च्या विकासात अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आणि बाल मानसशास्त्राच्या इतिहासात एन्सवर्थ यांचे नाव कायमचे कोरले गेले (Ainsworth et al., 1978; Cassidy & Shaver, 2016).

जॉन बॉल्बी यांच्यासोबतचे संशोधन

बालकांच्या भावनिक विकासाच्या अभ्यासात Mary Ainsworth यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात निर्णायक टप्पा म्हणजे त्यांचे ब्रिटिश मानसोपचारतज्ज्ञ व मानसशास्त्रज्ञ John Bowlby यांच्यासोबतचे संशोधन. दुसऱ्या महायुद्धानंतर बालकांच्या मानसिक आरोग्यावर कौटुंबिक नात्यांचा परिणाम काय असतो याचा अभ्यास मानसशास्त्रात गंभीरपणे सुरू झाला. या पार्श्वभूमीवर बॉल्बी यांनी संलग्नता सिद्धांत विकसित केली. या सिद्धांताचा मूलभूत आधार असा होता की बालकाचा पालकांशी असलेला भावनिक संबंध हा केवळ सामाजिक किंवा सांस्कृतिक बाब नसून तो जैविकदृष्ट्या आवश्यक असतो. बालकाला केवळ अन्न, पाणी किंवा शारीरिक काळजी पुरेशी नसते; त्याला सुरक्षितता, जिव्हाळा आणि भावनिक प्रतिसाद देणारी व्यक्ती आवश्यक असते. बॉल्बी यांच्या मते, बालक पालकांच्या जवळ राहण्याचा प्रयत्न करते कारण त्यातून त्याला संरक्षण, सुरक्षितता आणि भावनिक स्थैर्य मिळते. या प्रक्रियेला त्यांनी attachment behavior system असे संबोधले (Bowlby, 1969).

1950 च्या दशकात Mary Ainsworth लंडनमध्ये असताना त्यांना Tavistock Institute of Human Relations येथे John Bowlby यांच्या संशोधन गटात काम करण्याची संधी मिळाली. या संस्थेत बालक आणि पालक यांच्या संबंधांचा सखोल अभ्यास केला जात होता. बॉल्बी यांनी त्या काळात WHO साठी तयार केलेल्या प्रसिद्ध अहवालात (Maternal Care and Mental Health, 1951) असे प्रतिपादन केले होते की बालकाला आईपासून दीर्घकाळ वेगळे ठेवणे त्याच्या भावनिक आणि सामाजिक विकासासाठी हानिकारक ठरू शकते. या संकल्पनेने मानसशास्त्र, समाजशास्त्र आणि बालसंरक्षण क्षेत्रात मोठी चर्चा निर्माण केली. एन्सवर्थ यांनी बॉल्बी यांच्या सिद्धांताला प्रायोगिक आणि निरीक्षणाधारित आधार देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले (Bretherton, 1992).

एन्सवर्थ यांनी बॉल्बी यांच्या संकल्पनांचा सखोल अभ्यास करून बालकांच्या वर्तनातील सूक्ष्म भावनिक संकेत ओळखण्यावर भर दिला. त्यांनी लक्षात आणून दिले की पालकांची संवेदनशीलता म्हणजेच बालकाच्या संकेतांना योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने प्रतिसाद देण्याची क्षमता ही सुरक्षित जोडबंध निर्माण होण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असते. एन्सवर्थ यांच्या मते, जे पालक बालकाच्या गरजांना समजून घेतात आणि प्रेमळ व स्थिर प्रतिसाद देतात, त्यांची मुले अधिक सुरक्षित आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनतात. याउलट, असंवेदनशील किंवा अस्थिर पालकत्वामुळे बालकांमध्ये असुरक्षित जोडबंध निर्माण होऊ शकतो (Ainsworth et al., 1978).

बॉल्बी यांच्या सिद्धांताला एन्सवर्थ यांनी वैज्ञानिक निरीक्षण, क्षेत्रीय संशोधन आणि प्रयोगात्मक पद्धती यांच्या साहाय्याने ठोस आधार दिला. त्यामुळे संलग्नता सिद्धांत ही केवळ सैद्धांतिक कल्पना न राहता बालकांच्या भावनिक विकासाचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण देणारी प्रभावी चौकट बनली. आज बाल मानसशास्त्र, समुपदेशन, मानसोपचार आणि शिक्षणशास्त्र या सर्व क्षेत्रांत या सिद्धांताचा व्यापक वापर केला जातो (Cassidy & Shaver, 2016).

युगांडातील संशोधन

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे 1950 च्या दशकात केलेले क्षेत्रीय संशोधन. 1953 मध्ये त्यांच्या पतीच्या नोकरीमुळे त्यांना पूर्व आफ्रिकेतील Uganda येथे राहण्याची संधी मिळाली. या संधीचा उपयोग करून त्यांनी तेथील Kampala परिसरात आई-बालक संबंधांचा सखोल अभ्यास केला. हे संशोधन त्या काळातील मानसशास्त्रीय अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते कारण बहुतेक संशोधन प्रयोगशाळेत किंवा पाश्चात्य समाजात केले जात होते; परंतु एन्सवर्थ यांनी नैसर्गिक सामाजिक परिस्थितीत संशोधन करण्याचा निर्णय घेतला (Ainsworth, 1967).

या संशोधनात एन्सवर्थ यांनी सुमारे 26 कुटुंबांचे दीर्घकालीन निरीक्षण केले. त्यांनी नियमितपणे घरभेटी देऊन आई आणि बालक यांच्यातील दैनंदिन परस्परसंवाद नोंदवले. या निरीक्षणातून त्यांनी लक्षात आणले की बालक आणि आई यांच्यातील संबंध हे अत्यंत गतिशील आणि परस्परावलंबी असतात. बालक आईच्या उपस्थितीत अधिक आत्मविश्वासाने वातावरणाचा शोध घेत असते, तर आईपासून दूर गेल्यावर ते अस्वस्थ होते. ही प्रतिक्रिया केवळ सवय किंवा अवलंबित्व नसून सुरक्षिततेच्या भावनेशी संबंधित जैविक प्रक्रिया आहे असे त्यांनी सुचवले (Ainsworth, 1967).

युगांडातील निरीक्षणातून एन्सवर्थ यांनी एक महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडला: पालकांची संवेदनशीलता आणि प्रतिसादात्मकता ही सुरक्षित जोडबंध निर्माण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते. ज्या मातांनी बालकाच्या गरजा समजून घेतल्या, वेळेवर प्रतिसाद दिला आणि प्रेमळ काळजी घेतली, त्या मातांच्या बालकांमध्ये सुरक्षित जोडबंध दिसून आला. अशी मुले आईच्या उपस्थितीत आत्मविश्वासाने खेळत होती आणि आई परत आल्यानंतर सहजपणे शांत होत होती. उलट, ज्या मातांकडून अस्थिर किंवा कमी प्रतिसाद मिळत होता, त्या बालकांमध्ये असुरक्षित वर्तन दिसून येत होते (Bretherton, 1992).

या संशोधनामुळे संलग्नता सिद्धांताला सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय संदर्भात महत्त्वपूर्ण आधार मिळाला. एन्सवर्थ यांनी दाखवून दिले की पालक-बालक संबंधातील मूलभूत भावनिक गरजा सार्वत्रिक असतात, जरी त्या वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त होत असल्या तरी. युगांडातील संशोधनाने पुढे विकसित झालेल्या “Strange Situation” प्रयोगासाठी सैद्धांतिक पाया तयार केला. त्यामुळे एन्सवर्थ यांचे हे क्षेत्रीय संशोधन बाल मानसशास्त्रातील एक मैलाचा दगड मानले जाते (Ainsworth et al., 1978).

“Strange Situation” प्रयोग: बालक-पालक संबंध

बालक आणि पालक यांच्यातील भावनिक नाते कसे तयार होते आणि त्याचा बालकाच्या वर्तनावर कसा परिणाम होतो हे समजून घेण्यासाठी एन्सवर्थ यांनी विकसित केलेला सर्वात महत्त्वाचा संशोधन पद्धती म्हणजे “Strange Situation” प्रयोग. हा प्रयोग 1960 च्या दशकात विकसित करण्यात आला आणि १९७८ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Patterns of Attachment या ग्रंथात सविस्तर मांडला गेला (Ainsworth et al., 1978). या प्रयोगामुळे John Bowlby यांनी मांडलेल्या Attachment Theory ला प्रायोगिक आधार मिळाला.

1. प्रयोगाची संकल्पना आणि उद्देश

“Strange Situation” हा एक नियंत्रित प्रयोगात्मक निरीक्षण आहे. याचा मुख्य उद्देश असा होता की, बालक आणि पालक यांच्यातील भावनिक बंध किती सुरक्षित आहे हे बालकाच्या वर्तनातून ओळखणे.

या प्रयोगात विशेषतः 12 ते 18 महिन्यांच्या बालकांवर संशोधन करण्यात आले, कारण या वयात बालक पालकांशी मजबूत भावनिक नाते निर्माण करतात आणि त्याच वेळी विभक्ततेची चिंता (separation anxiety) देखील दिसू लागते (Bretherton, 1992).

एन्सवर्थ यांचे मत असे होते की, बालकासाठी पालक म्हणजे “secure base” असतात. म्हणजेच बालक आपल्या पालकांच्या उपस्थितीत सुरक्षित वाटत असल्यामुळे आसपासचे वातावरण शोधण्याचा प्रयत्न करते. परंतु जेव्हा पालक तात्पुरते दूर जातात तेव्हा बालकाची भावनिक प्रतिक्रिया त्याच्या जोडबंधाच्या प्रकाराबद्दल माहिती देते.

2. प्रयोगाची रचना आणि प्रक्रिया

“Strange Situation” प्रयोग एक विशेष प्रयोगशाळेतील खोलीत केला जातो. या खोलीत खेळणी ठेवलेली असतात आणि निरीक्षक काचेच्या पडद्यामागून बालकाचे वर्तन पाहतात. संपूर्ण प्रयोग साधारण 20 मिनिटे चालतो आणि त्यात आठ टप्पे असतात.

1. पालक आणि बालक खोलीत प्रवेश करतात – बालकाला नवीन वातावरणात खेळण्याची संधी दिली जाते.
2. बालक वातावरणाचा शोध घेतो – पालक उपस्थित असताना बालक किती आत्मविश्वासाने खेळतो हे पाहिले जाते.
3. अनोळखी व्यक्ती (stranger) खोलीत प्रवेश करते – बालक अनोळखी व्यक्तीशी कसे वागते हे निरीक्षण केले जाते.
4. पालक खोली सोडतात – बालकाच्या विभक्ततेवरील प्रतिक्रिया पाहिल्या जातात.
5. पालक परत येतात – बालक पालकांच्या पुनर्मिलनावर कसे प्रतिक्रिया देतो हे सर्वात महत्त्वाचे निरीक्षण असते.
6. दुसऱ्यांदा विभक्तता – बालक पूर्णपणे एकटे राहते. 
7. अनोळखी व्यक्ती पुन्हा येते
8. पालक पुन्हा येतात आणि बालकाला सांत्वन देतात

या संपूर्ण प्रक्रियेत संशोधक विशेषतः चार प्रकारच्या वर्तनांचे निरीक्षण करतात:

1. exploration (पर्यावरणाचा शोध)
2. separation anxiety (विभक्ततेची चिंता)
3. stranger anxiety (अनोळखी व्यक्तीबद्दल प्रतिक्रिया)
4. reunion behavior (पालक परत आल्यावरची प्रतिक्रिया)

3. Attachment Patterns (जोडबंधाचे प्रकार)

या प्रयोगाच्या आधारे एन्सवर्थ यांनी तीन प्रकारचे बंध ओळखले.

अ. Secure Attachment (सुरक्षित संलग्नता)

Secure attachment असलेल्या बालकांमध्ये पालकांवर मजबूत विश्वास आणि भावनिक सुरक्षितता दिसून येते. पालक खोलीत असताना बालक आत्मविश्वासाने खेळते आणि वातावरणाचा शोध घेते. जेव्हा पालक तात्पुरते दूर जातात तेव्हा बालक थोडे चिंतित किंवा अस्वस्थ होते, परंतु पालक परत आल्यावर ते लवकर शांत होते आणि पुन्हा सुरक्षित वाटू लागते.

एन्सवर्थ यांच्या मते, हा प्रकार त्या बालकांमध्ये आढळतो ज्यांना संवेदनशील आणि प्रतिसादात्मक पालकत्व मिळते. म्हणजे पालक बालकाच्या भावनिक गरजांना वेळेवर प्रतिसाद देतात (Ainsworth et al., 1978). संशोधनानुसार secure attachment असलेल्या मुलांमध्ये पुढील आयुष्यात उच्च आत्मविश्वास, चांगले सामाजिक संबंध आणि भावनिक स्थैर्य दिसते (Sroufe, 2005).

ब. Avoidant Attachment (टाळणारा संलग्नता)

Avoidant attachment असलेल्या बालकांमध्ये पालकांशी भावनिक अंतर दिसून येते. प्रयोगात असे बालक पालक खोली सोडून गेल्यावर फारशी चिंता दाखवत नाहीत. त्याचप्रमाणे पालक परत आल्यावरही ते विशेष आनंद किंवा जवळीक दाखवत नाहीत.

हे वर्तन बाहेरून पाहता शांत किंवा स्वतंत्र वाटू शकते, परंतु संशोधनातून असे आढळले आहे की अशा बालकांमध्ये आतील ताण अधिक असू शकतो (Grossmann et al., 1986). Avoidant attachment सहसा त्या परिस्थितीत विकसित होतो जिथे पालक भावनिकदृष्ट्या कमी प्रतिसाद देणारे किंवा दुर्लक्ष करणारे असतात (Cassidy & Shaver, 2016).

क. Ambivalent / Resistant Attachment (दुविधाग्रस्त संलग्नता)

Ambivalent किंवा resistant attachment असलेल्या बालकांमध्ये अत्यधिक अवलंबित्व आणि असुरक्षितता दिसून येते. प्रयोगात अशा बालकांना पालकांपासून दूर झाल्यावर खूप चिंता वाटते. परंतु पालक परत आल्यावरही ते पूर्णपणे शांत होत नाहीत.

ते एकाच वेळी पालकांना धरून ठेवण्याचा आणि त्यांच्यावर राग व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणजेच बालकाला पालकांची गरज असते, परंतु त्याच वेळी त्यांना पूर्णपणे विश्वास वाटत नाही. हा प्रकार सहसा अस्थिर किंवा अनियमित पालकत्वामुळे विकसित होतो, जिथे पालक कधी संवेदनशील असतात तर कधी दुर्लक्ष करतात (Ainsworth et al., 1978).

ड. Disorganized Attachment

नंतरच्या संशोधनात मानसशास्त्रज्ञ Mary Main आणि Judith Solomon यांनी चौथा प्रकार ओळखला, ज्याला Disorganized Attachment म्हणतात (Main & Solomon, 1990). या प्रकारात बालकाचे वर्तन गोंधळलेले, विसंगत किंवा भीतीपूर्ण असते. उदाहरणार्थ, बालक पालकांकडे जाण्याचा प्रयत्न करते पण अचानक थांबते, मागे हटते किंवा विचित्र हालचाली करते.

हा प्रकार सहसा त्या परिस्थितीत आढळतो जिथे बालकाला पालकांकडून भीती, दुर्लक्ष किंवा अत्याचाराचा अनुभव येतो. त्यामुळे पालकच बालकासाठी सुरक्षिततेचे आणि भीतीचे दोन्ही स्रोत बनतात (Hesse & Main, 2006).

“Strange Situation” प्रयोगामुळे वैकासिक मानसशास्त्रात मोठी क्रांती झाली. या संशोधनामुळे प्रथमच बालक-पालक भावनिक नात्याचे वैज्ञानिक वर्गीकरण शक्य झाले. आज हा प्रयोग बाल मानसशास्त्र, समुपदेशन, बालसंरक्षण आणि सामाजिक धोरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. अनेक संशोधनांनी दाखवून दिले आहे की बालपणातील attachment pattern पुढील आयुष्यातील सामाजिक संबंध, आत्मविश्वास आणि भावनिक आरोग्यावर प्रभाव टाकतो (Cassidy & Shaver, 2016).

पुरस्कार आणि सन्मान

बाल विकास आणि भावनिक नातेसंबंधांच्या अभ्यासात मूलभूत योगदान दिल्यामुळे एन्सवर्थ यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी मान्यता मिळाली. संलग्नता सिद्धांताला प्रयोगात्मक आधार देणारे त्यांचे संशोधन मानसशास्त्रातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते. त्यामुळे त्यांच्या शैक्षणिक कारकिर्दीत अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार, सन्मान आणि मानद पदव्या त्यांना प्रदान करण्यात आल्या.

सर्वात उल्लेखनीय सन्मानांपैकी एक म्हणजे APA या जगातील सर्वात मोठ्या मानसशास्त्रीय संस्थेकडून देण्यात येणारा Distinguished Scientific Contribution Award हा पुरस्कार होय. हा पुरस्कार मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि दीर्घकालीन परिणाम घडविणाऱ्या संशोधनासाठी दिला जातो. एन्सवर्थ यांना हा पुरस्कार 1998 साली प्रदान करण्यात आला. संलग्नता सिद्धांताच्या प्रायोगिक सिद्धतेसाठी त्यांनी विकसित केलेली “Strange Situation” ही संशोधन पद्धत बाल मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावी संशोधन पद्धतींपैकी एक मानली जाते. या प्रयोगामुळे बालकांच्या भावनिक बंधांचे वैज्ञानिक वर्गीकरण शक्य झाले आणि बाल विकास संशोधनाला नवीन दिशा मिळाली (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

एन्सवर्थ यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ मानसशास्त्रापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र आणि बालसंरक्षण क्षेत्रातही त्याचा उपयोग होऊ लागला. त्यामुळे अनेक प्रतिष्ठित विद्यापीठांनी त्यांच्या संशोधनाची दखल घेऊन त्यांना मानद डॉक्टरेट बहाल केल्या. विशेषतः University of Toronto, Johns Hopkins University आणि इतर अनेक शैक्षणिक संस्थांनी त्यांच्या संशोधनातील मौलिक योगदानाबद्दल त्यांना गौरविले. त्यांच्या संशोधनामुळे बालकांच्या भावनिक विकासाबाबतच्या पारंपरिक समजुतींमध्ये मोठा बदल झाला आणि वैज्ञानिक समुदायाने बालकांच्या प्रारंभिक नातेसंबंधांचे महत्त्व अधिक गांभीर्याने स्वीकारले (Cassidy & Shaver, 2016).

याशिवाय एन्सवर्थ यांना मानसशास्त्र क्षेत्रातील विविध परिषदांमध्ये सन्माननीय व्याख्याने देण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले. त्यांच्या संशोधनामुळे संलग्नता सिद्धांत ही आधुनिक विकासात्मक मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावी सिद्धांतांपैकी एक ठरली. त्यामुळे त्यांच्या नावाचा उल्लेख आजही बाल मानसशास्त्रातील अग्रगण्य संशोधकांमध्ये केला जातो.

आधुनिक काळातील महत्त्व

आजच्या काळात संलग्नता सिद्धांत हा वैकासिक मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावी सिद्धांतांपैकी एक मानला जातो. एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक आणि पालक यांच्यातील भावनिक नात्यांचा व्यक्तिमत्त्व विकासावर होणारा प्रभाव स्पष्ट झाला. त्यामुळे या सिद्धांताचा उपयोग अनेक क्षेत्रांमध्ये केला जात आहे.

प्रथम, बाल मानसशास्त्र या क्षेत्रात संलग्नता सिद्धांत अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे. बालकांच्या भावनिक सुरक्षिततेचा त्यांच्या आत्मविश्वास, सामाजिक कौशल्ये आणि भावनिक स्थैर्यावर मोठा प्रभाव पडतो, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. सुरक्षित जोडबंध असलेल्या बालकांमध्ये आत्मविश्वास, सामाजिक संवाद आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता अधिक विकसित आढळते (Sroufe, 2005).

दुसरे म्हणजे समुपदेशन आणि मानसोपचार या क्षेत्रातही या सिद्धांताचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. प्रौढ व्यक्तींच्या नातेसंबंधातील समस्या, भावनिक असुरक्षितता किंवा विश्वासाच्या अडचणी समजून घेण्यासाठी त्यांच्या बालपणातील attachment patterns चा अभ्यास केला जातो. आधुनिक मानसोपचार पद्धतींमध्ये, विशेषतः attachment-based therapy मध्ये, एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाचा आधार घेतला जातो (Wallin, 2007).

तिसरे म्हणजे शिक्षणशास्त्र या क्षेत्रातही संलग्नता सिद्धांत चा प्रभाव दिसून येतो. शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील सकारात्मक संबंध विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेला प्रोत्साहन देतात. बालकाला सुरक्षित आणि सहायक वातावरण मिळाल्यास त्याची जिज्ञासा, सर्जनशीलता आणि शिकण्याची प्रेरणा वाढते.

याशिवाय बालसंरक्षण धोरणे तयार करताना देखील संलग्नता सिद्धांत चा विचार केला जातो. अनाथालये, दत्तक प्रक्रिया आणि बालसंरक्षण संस्था या सर्व क्षेत्रांमध्ये बालकांना स्थिर आणि सुरक्षित भावनिक नातेसंबंध मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. यामुळेच आजच्या काळात एन्सवर्थ यांचे संशोधन केवळ शैक्षणिक सिद्धांत म्हणून मर्यादित न राहता समाजातील बालकांच्या कल्याणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. संलग्नता सिद्धांत मुळे मानवाच्या भावनिक विकासाबद्दलची समज अधिक सखोल झाली असून पालकत्व, शिक्षण आणि मानसोपचार या सर्व क्षेत्रांमध्ये त्याचा दीर्घकालीन प्रभाव दिसून येतो.

समारोप:

मेरी एन्सवर्थ यांनी दाखवून दिले की मानवी विकासाची सुरुवात सुरक्षित नात्यांपासून होते. त्यांच्या संशोधनामुळे जगाला हे समजले की प्रेम, जिव्हाळा आणि संवेदनशील पालकत्व हे केवळ भावनिक बाबी नसून व्यक्तिमत्त्व विकासाचे वैज्ञानिक आधार आहेत. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते की जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी मूल्ये यांमुळे विज्ञान समाजासाठी उपयुक्त ठरू शकते.

संदर्भ

Ainsworth, M. D. S. (1967). Infancy in Uganda: Infant Care and the Growth of Love. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.

Bretherton, I. (1992). The origins of attachment theory: John Bowlby and Mary Ainsworth. Developmental Psychology, 28(5), 759–775.

Cassidy, J., & Shaver, P. R. (2016). Handbook of Attachment: Theory, Research, and Clinical Applications (3rd ed.). Guilford Press.

Grossmann, K., Grossmann, K., & Waters, E. (1986). Attachment from infancy to adulthood. Child Development.

Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In Attachment in the Preschool Years. Chicago: University of Chicago Press.

Sroufe, L. A. (2005). Attachment and development: A prospective longitudinal study. Attachment & Human Development, 7(4), 349–367.

Wallin, D. J. (2007). Attachment in Psychotherapy. New York: Guilford Press.