योग मानसशास्त्र | Yoga Psychology |

 

योग मानसशास्त्र (Yoga Psychology) 

आधुनिक मानसशास्त्राचा विकास मुख्यतः पाश्चात्त्य वैज्ञानिक परंपरेत झाला असून, त्याचा भर मानवी वर्तन, बोधनिक प्रक्रिया, भावना तसेच विविध मानसिक विकारांचे निदान व उपचार यांवर राहिला आहे. वर्तनवाद, बोधनिक मानसशास्त्र, मनोविश्लेषण आणि आधुनिक जैविक दृष्टिकोन या प्रवाहांनी मनाच्या विशिष्ट पैलूंवर सखोल अभ्यास केला असला, तरी मानवाच्या अंतःकरणातील रूपांतरण (inner transformation) हा मुद्दा तुलनेने मर्यादित राहिला आहे (जोशी, ग. ना., 2004).

याच्या उलट, भारतीय तत्त्वज्ञान परंपरेतील योग ही संकल्पना केवळ शारीरिक आरोग्य किंवा व्यायामापुरती मर्यादित नसून, ती मन, भावना आणि चेतना यांच्या शुद्धीकरणाची एक समग्र व शास्त्रबद्ध प्रणाली आहे. योगामध्ये मनाला केवळ निरीक्षणाचा विषय न मानता, त्याचे संयमन, अविष्कार आणि अनुभवातीत (transcendence) कसे जाता येते यावर भर दिला जातो. त्यामुळे योग हा केवळ health practice नसून एक मानसिक व अस्तित्ववादी शास्त्र ठरतो (Feuerstein, 2012).

कोल्हटकर कृ. के. यांनी लिहिलेल्या भारतीय मानसशास्त्र अथवा सार्थ आणि सविवरण पातंजल योगदर्शन या पुस्तकात योगदर्शनास भारतीय मानसशास्त्र असे संबोधले आहे. याच पार्श्वभूमीवर योगपरंपरेतील मन, चित्त, वृत्ती, क्लेश, संस्कार, ध्यान आणि समाधी यांसारख्या संकल्पनांचा मानसशास्त्रीय दृष्टीने अभ्यास म्हणजेच योग मानसशास्त्र होय. योग मानसशास्त्र हे मानवाच्या मानसिक अनुभवांचे वर्णन, विश्लेषण आणि रूपांतर या तिन्ही पातळ्यांवर कार्य करते. आधुनिक मानसशास्त्र जिथे मन कसे कार्य करते याचे उत्तर शोधते, तिथे योग मानसशास्त्र मन दुःखग्रस्त का होते आणि ते मुक्त कसे करता येईल याचा शोध घेते (Rao, 2002).

योग मानसशास्त्र : मनाच्या अभ्यासाचा व्यापक दृष्टिकोन

योग मानसशास्त्र मानवाच्या मनाची रचना, कार्यप्रणाली, विकृती आणि त्याच्या रूपांतराची प्रक्रिया यांचा सखोल विचार करते. येथे मनाला केवळ जैविक किंवा बोधनिक यंत्रणा न मानता, ते अनुभवांचा प्रवाह, संस्कारांचा साठा आणि चेतनेचा प्रतिबिंब म्हणून समजले जाते. त्यामुळे योग मानसशास्त्रात मानसिक आरोग्याची संकल्पना केवळ symptom reduction इतकी मर्यादित न राहता, अविद्येपासून विवेकाकडे जाणारा प्रवास म्हणून पाहिली जाते (तारे, वि, 2018).

योग मानसशास्त्राची तात्त्विक पायाभरणी : पतंजली योगदर्शन

योग मानसशास्त्राचा मुख्य आणि सर्वाधिक प्रमाणित आधार म्हणजे पतंजली योगसूत्र. हे ग्रंथ भारतीय तत्त्वज्ञानात केवळ अध्यात्मिक नसून, मानसिक प्रक्रियांचे अत्यंत सूक्ष्म विश्लेषण करणारे शास्त्र म्हणून ओळखले जातात. पतंजलींनी योगाला धार्मिक कर्मकांडाशी न जोडता, मानवाच्या मानसिक दुःखाचे कारण आणि त्यावरील उपाय या चौकटीत मांडले आहे (Dasgupta, 1924).

पतंजली योगसूत्रातील अत्यंत प्रसिद्ध आणि मूलभूत सूत्र: “योगः चित्तवृत्तिनिरोधः” (योगसूत्र 1.2)

या एका सूत्रात संपूर्ण योग मानसशास्त्राचे बीज दडलेले आहे. येथे योग ही अवस्था नसून एक मानसिक प्रक्रिया आहे, तर चित्त म्हणजे मनाची एकात्मिक रचना आणि वृत्ती म्हणजे मानसिक हालचाली किंवा प्रक्रिया. निरोध म्हणजे दमन नव्हे, तर जाणीवपूर्वक नियंत्रण आणि शुद्ध निरीक्षण (कोल्हटकर कृ. के., 2007).

ही व्याख्या पूर्णतः मानसशास्त्रीय स्वरूपाची आहे, कारण ती मनाच्या बाह्य वर्तनाऐवजी अंतर्गत मानसिक हालचालींवर लक्ष केंद्रित करते. आधुनिक मानसशास्त्रात ज्याला thought stream, cognitive noise, rumination किंवा emotional reactivity म्हणतात, त्याचाच निर्देश पतंजली चित्तवृत्ती या संकल्पनेत करतात. योग मानसशास्त्रानुसार, मनाचे दुःख हे बाह्य परिस्थितीमुळे नसून, त्या परिस्थितीवर मनात निर्माण होणाऱ्या वृत्तीमुळे उत्पन्न होते (Rao & Paranjpe, 2016).

यामुळे योग मानसशास्त्रात उपचाराचा मार्ग म्हणजे परिस्थिती बदलणे नव्हे, तर मनाच्या प्रतिसाद पद्धतीत परिवर्तन घडवणे होय. ही भूमिका आजच्या Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) आणि Acceptance and Commitment Therapy (ACT) यांसारख्या आधुनिक मानसोपचार पद्धतींशी थेट सुसंगत ठरते (Kabat-Zinn, 2003).

चित्ताची संकल्पना (Concept of Chitta)

योग मानसशास्त्रात चित्त ही संकल्पना अत्यंत मूलभूत आणि केंद्रस्थानी आहे. सामान्य अर्थाने चित्त म्हणजे “मन” असे समजले जात असले, तरी योगदर्शनात चित्त ही केवळ विचार करणारी संस्था नसून ती संपूर्ण मानसिक प्रणाली म्हणून समजली जाते. पतंजली योगसूत्र मध्ये चित्ताचा उल्लेख योगः चित्तवृत्तिनिरोधः (योगसूत्र 1.2) या सूत्राद्वारे केला आहे. याचा अर्थ योग म्हणजे मनातील (चित्तातील) विविध वृत्तींचे निरोध किंवा नियंत्रण. येथे ‘चित्त’ ही संज्ञा मनाच्या सर्व क्रियांचा एकत्रित केंद्रबिंदू दर्शवते, जी अनुभूती, विचार, स्मृती, निर्णय आणि ‘मी’पणाची जाणीव या सर्वांना समाविष्ट करते (कोल्हटकर कृ. के., 2007).

योग मानसशास्त्रानुसार चित्त ही प्रकृतीजन्य असून ती सतत परिवर्तनशील आहे. चित्त हे चेतन आत्मा (पुरुष) आणि बाह्य जग यांच्यातील माध्यम म्हणून कार्य करते. आत्मा स्वतः निष्क्रिय आणि साक्षी स्वरूपाचा असतो; परंतु अनुभव, दुःख, सुख, भ्रम, ज्ञान या सर्व प्रक्रिया चित्ताच्या माध्यमातून घडतात. त्यामुळे योगदर्शनात मानसिक समस्या, दुःख किंवा बंधन यांची मुळे आत्म्यात नसून चित्तातील विकृतींमध्ये आहेत, असे स्पष्टपणे मांडलेले दिसते (जोशी, ग. ना., 2004).

मन (मनस्): विचार आणि संकल्प-विकल्प

चित्ताचा पहिला घटक म्हणजे मन. मनाचे मुख्य कार्य म्हणजे संवेदनात्मक माहिती स्वीकारणे, विचार निर्माण करणे आणि संकल्प-विकल्प करणे. इंद्रियांकडून मिळणारी माहिती मनाद्वारे प्रक्रिया केली जाते आणि विविध पर्याय, शंका, कल्पना यांची निर्मिती होते. पतंजलींनी सांगितलेल्या विकल्प वृत्तीचा थेट संबंध मनाशी आहे. आधुनिक मानसशास्त्रात मनाचे हे कार्य information processing, thinking, आणि attention या संकल्पनांशी जुळते. बोधनिक मानसशास्त्रामध्ये मनाला input-processing-output system म्हणून समजले जाते (Solso, MacLin & MacLin, 2014).

बुद्धी (Buddhi): निर्णय आणि विवेक

चित्ताचा दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे बुद्धी. बुद्धीचे कार्य केवळ विचार करणे नसून निर्णय घेणे, विवेकी विचार आणि योग्य-अयोग्य यातील भेद ओळखणे हे आहे. योगदर्शनात बुद्धी ही सत्याच्या जवळ जाणारी क्षमता मानली जाते. जेव्हा बुद्धी स्पष्ट आणि शुद्ध असते, तेव्हा व्यक्ती भ्रम, अविद्या आणि विकारांपासून मुक्त होण्याच्या दिशेने जाते. आधुनिक मानसशास्त्रात बुद्धीचे हे कार्य executive functions, judgment, आणि reasoning या संकल्पनांत समाविष्ट होते. विशेषतः prefrontal cortex शी संबंधित निर्णयप्रक्रिया आणि स्व-नियमन या संदर्भात बुद्धीची भूमिका अधोरेखित केली जाते (Goldberg, 2001).

अहंकार (Ahamkara): ‘मी’पणाची जाणीव

चित्ताचा तिसरा घटक म्हणजे अहंकार, म्हणजेच ‘मी आहे’ ही जाणीव. अहंकारामुळे अनुभवांना वैयक्तिक स्वरूप प्राप्त होते हे माझे आहे, हे मला झाले, मी दुःखी आहे. योग मानसशास्त्रात अहंकार हा बंधनाचा मुख्य स्रोत मानला जातो, कारण तो आत्मा आणि चित्त यांची चुकीची एकरूपता निर्माण करतो. आधुनिक मानसशास्त्रात यालाच self-concept, ego identity, किंवा sense of self असे म्हटले जाते. Carl Rogers आणि Erik Erikson यांसारख्या मानसशास्त्रज्ञांनी ‘स्व’ संकल्पनेचा व्यक्तिमत्व विकासातील मध्यवर्ती घटक म्हणून विचार केला आहे (Rogers, 1961; Erikson, 1968).

स्मृती (Smriti): अनुभवांचा साठा

चित्ताचा चौथा घटक म्हणजे स्मृती. योगदर्शनात स्मृती म्हणजे केवळ भूतकाळातील आठवणी नसून, पूर्वानुभवांचे संस्कार चित्तात साठवले जाणे होय. हे संस्कार पुढील विचार, भावना आणि वर्तनावर प्रभाव टाकतात. पतंजलींच्या मते, स्मृती आणि संस्कार यांमुळे चित्तात वृत्ती पुन्हा-पुन्हा उद्भवतात. आधुनिक मानसशास्त्रात ही संकल्पना long-term memory, implicit memory, आणि conditioning यांच्याशी मिळतीजुळती आहे. Freud च्या अबोध मन आणि आधुनिक trauma psychology मधील memory traces या संकल्पनांशीही याचे साम्य आढळते (Schacter, 1996).

योग मानसशास्त्र आणि आधुनिक मानसशास्त्र यांची सांगड

वरील चार घटकांचा विचार करता, योग मानसशास्त्रातील चित्त ही संकल्पना आधुनिक मानसशास्त्रातील cognitive system + self-concept + memory या एकत्रित चौकटीशी सुसंगत ठरते. मात्र, दोघांमध्ये एक मूलभूत फरक आहे: आधुनिक मानसशास्त्र प्रामुख्याने मन कसे कार्य करते यावर भर देते, तर योग मानसशास्त्र मन कसे रूपांतरित करता येईल आणि दुःखातून मुक्त कसे होता येईल याचा मार्ग सुचवते. त्यामुळे चित्त ही संकल्पना केवळ वर्णनात्मक नसून उपचारात्मक आणि मुक्तीदायी (transformative) आहे.

चित्तवृत्ती : मानसिक प्रक्रियांचे वर्गीकरण

योग मानसशास्त्रातील चित्तवृत्ती ही संकल्पना मानवाच्या मानसिक प्रक्रियांचे अत्यंत सूक्ष्म आणि शास्त्रबद्ध वर्गीकरण करते. पतंजली योगसूत्र या ग्रंथात पतंजलींनी मनाचे कार्य “चित्त” या व्यापक संकल्पनेतून स्पष्ट केले असून, त्या चित्तामध्ये निर्माण होणाऱ्या विविध मानसिक हालचालींना वृत्ती असे संबोधले आहे. “योगः चित्तवृत्तिनिरोधः” (योगसूत्र 1.2) या सूत्रातून हे स्पष्ट होते की योगाचा मुख्य उद्देश चित्तातील वृत्तींचे स्वरूप समजून घेणे आणि त्यांचे नियमन करणे हा आहे. म्हणूनच चित्तवृत्तींचे वर्गीकरण हे केवळ तत्त्वज्ञान नसून, ते एक मानसशास्त्रीय विश्लेषण आहे.

पतंजलींनी चित्तवृत्तींचे पाच प्रमुख प्रकार सांगितले आहेत : प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती (योगसूत्र 1.6). या पाचही वृत्ती मानवी अनुभूती, ज्ञानप्रक्रिया आणि मानसिक व्यवहारांचे मूलभूत पैलू दर्शवतात.

1. प्रमाण: योग्य ज्ञान (Valid Cognition)

प्रमाण म्हणजे वास्तवाशी सुसंगत, योग्य आणि सत्य ज्ञान. पतंजलींनुसार प्रमाण तीन मार्गांनी प्राप्त होते: प्रत्यक्ष (इंद्रियानुभव), अनुमान (तर्क) आणि आगम किंवा शब्द (विश्वसनीय स्रोतांद्वारे मिळालेले ज्ञान). मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, प्रमाण ही प्रक्रिया sensetion आणि perception यांचे संयोजन आहे. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रामध्ये यालाच accurate perception आणि logical information processing असे म्हटले जाते. जेव्हा व्यक्ती वास्तवाचे अचूक आकलन करते, तेव्हा तिचे वर्तन सुसंगत व अनुकूल (adaptive) ठरते. त्यामुळे प्रमाण ही मानसिक आरोग्यास पोषक अशी वृत्ती मानली जाते (Saraswati, 2002).

2. विपर्यय : चुकीचे आकलन (Misinterpretation)

विपर्यय म्हणजे वास्तवाचे चुकीचे किंवा विकृत आकलन. पतंजली स्पष्ट करतात की विपर्यय हे अज्ञानावर आधारित असते आणि ते सत्यासारखे भासते, पण प्रत्यक्षात ते असत्य असते. आधुनिक मानसशास्त्रात ही संकल्पना cognitive distortion किंवा misinterpretation म्हणून ओळखली जाते. उदाहरणार्थ, एखाद्या तटस्थ घटनेला नकारात्मक अर्थ देणे, किंवा अपूर्ण माहितीवरून चुकीचे निष्कर्ष काढणे. नैराश्य, चिंता विकार आणि पॅरानोया यांसारख्या मानसिक समस्यांमध्ये विपर्ययात्मक विचार मोठ्या प्रमाणावर आढळतात (Beck, 1976). त्यामुळे योग मानसशास्त्र आणि आधुनिक बोधात्मक मानसोपचार (CBT) यांच्यात येथे स्पष्ट साधर्म्य दिसून येते.

3. विकल्प : कल्पनारंजन (Imagination / Verbal Construction)

विकल्प ही अशी मानसिक प्रक्रिया आहे जिथे शब्द किंवा कल्पना असतात, पण त्यांना प्रत्यक्ष वास्तवाचा आधार नसतो. पतंजलींच्या मते विकल्प ही पूर्णपणे काल्पनिक वृत्ती आहे, जी भाषा आणि प्रतीकांवर आधारलेली असते. आधुनिक मानसशास्त्रात याला imagination, fantasy किंवा verbal cognition असे म्हणतात. सर्जनशीलतेसाठी विकल्प आवश्यक असला, तरी अति विकल्पामुळे व्यक्ती वास्तवापासून दूर जाऊ शकते. त्यामुळे योग मानसशास्त्र विकल्पाला न पूर्णपणे नाकारते, न पूर्णपणे स्वीकारते; तर त्याचे संतुलन महत्त्वाचे मानते (Feuerstein, 2012).

4. निद्रा : अचेतन अवस्था (Sleep as a Mental State)

पतंजलींनी निद्रा ही देखील एक चित्तवृत्ती मानली आहे, ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. सामान्यतः झोपेला मनाची अनुपस्थिती मानले जाते, परंतु योग मानसशास्त्रानुसार झोप ही चित्ताची विशिष्ट अवस्था आहे, जिथे जागृत विचार नसले तरी अचेतन क्रियाशील असते. आधुनिक मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्समध्ये झोपेचा अभ्यास sleep states, REM, non-REM sleep या संकल्पनांद्वारे केला जातो. स्मृतीचे consolidation, भावनिक प्रक्रिया आणि मानसिक पुनर्संचय झोपेतच घडते, हे आज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे (Stickgold, 2005). त्यामुळे निद्रेला वृत्ती मानणे हे अत्यंत प्रगत मानसशास्त्रीय आकलन ठरते.

5. स्मृती : आठवणी (Memory)

स्मृती म्हणजे पूर्वानुभवांचे मानसिक ठसे पुन्हा चित्तात प्रकट होणे. पतंजलींनुसार स्मृती ही भूतकाळाशी जोडलेली वृत्ती आहे, जी वर्तमानातील अनुभवांवर प्रभाव टाकते. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रामध्ये स्मृतीचा अभ्यास encoding, storage आणि retrieval या प्रक्रियांतून केला जातो. ट्रॉमा, कंडिशनिंग आणि सवयी यांचा पाया स्मृतीतच असतो. योग मानसशास्त्र स्मृतीला नाकारत नाही, पण तिच्याशी आसक्ती कमी करण्यावर भर देते, कारण अति स्मृतीमुळे व्यक्ती वर्तमान क्षणात राहू शकत नाही (Goleman, 1988).

योग मानसशास्त्र आणि Cognitive Psychology यांचे समन्वय

चित्तवृत्तींचे हे पाच प्रकार आजच्या बोधनिक मानसशास्त्रामधील perception, misinterpretation, imagination, sleep, memory या मूलभूत मानसिक प्रक्रियांशी थेट जोडलेले आहेत. फरक इतकाच की आधुनिक मानसशास्त्र या प्रक्रियांचे वर्णन आणि मापन करते, तर योग मानसशास्त्र त्यांचे नियमन, रूपांतर आणि अनुभवातीत कसे करावे हे सांगते. त्यामुळे योग मानसशास्त्र हे केवळ प्राचीन तत्त्वज्ञान नसून, ते आधुनिक मानसशास्त्राचे पूरक आणि समृद्ध करणारे शास्त्र आहे.

क्लेश सिद्धांत : मानसिक दुःखांची मुळे

योग मानसशास्त्रात मानवी मानसिक दुःख, अस्वस्थता आणि बंधन यांची मुळे केवळ बाह्य परिस्थितीत नसून मानसिक प्रक्रियांमध्येच अंतर्भूत असल्याचे सांगितले आहे. ही मुळे “क्लेश” (Kleśa) म्हणून ओळखली जातात. पतंजली योगसूत्र (योगसूत्र 2.3) मध्ये पतंजली म्हणतात “अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः” (अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश हे पाच क्लेश आहेत) हे पाच क्लेश म्हणजे मानसिक दुःख निर्माण करणाऱ्या मूलभूत प्रवृत्ती होत.

1) अविद्या : वास्तवाचे अज्ञान

अविद्या हा सर्व क्लेशांचा मूळ आधार आहे. पतंजलींच्या मते अविद्या म्हणजे अनित्याला नित्य समजणे, दुःखाला सुख समजणे, अनात्माला आत्म समजणे आणि अशुचिला शुचि समजणे (योगसूत्र 2.5). मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, अविद्या म्हणजे वास्तवाचे चुकीचे संज्ञान (misperception of reality) होय. व्यक्ती जेव्हा परिस्थिती, स्वतःची ओळख किंवा इतरांचे हेतू यांचा चुकीचा अर्थ लावते, तेव्हा मानसिक ताण, चिंता आणि संघर्ष निर्माण होतात.

 

आधुनिक मानसशास्त्रात हीच संकल्पना Cognitive Distortions म्हणून ओळखली जाते. Aaron Beck यांच्या Cognitive Theory of Depression मध्ये overgeneralization, catastrophizing, black-and-white thinking यांना मानसिक विकारांचे मूळ मानले आहे (Beck, 1976). म्हणजेच, योगातील अविद्या आणि आधुनिक मानसशास्त्रातील cognitive distortion यांत मूलभूत साम्य दिसून येते.

2) अस्मिता : अति अहंभाव

अस्मिता म्हणजे बुद्धी आणि आत्मा यांचे एकरूपीकरण म्हणजेच “मीच सर्व काही आहे” ही भावना. योग मानसशास्त्रात अस्मिता ही स्वतःच्या मर्यादित ओळखीला अंतिम सत्य मानण्याची मानसिक चूक आहे. व्यक्ती स्वतःच्या भूमिका, यश, बुद्धिमत्ता किंवा सामाजिक स्थान यांनाच ‘स्व’ मानू लागते.

आधुनिक मानसशास्त्रात याला Ego Inflation, narcissistic tendencies किंवा false self-concept असे संबोधले जाते. Carl Rogers यांनी सांगितलेल्या conditions of worth मुळे तयार होणारे कृत्रिम self याच अस्मितेशी संबंधित आहे (Rogers, 1961). अति अहंभावामुळे व्यक्ती टीका सहन करू शकत नाही, नात्यांत संघर्ष निर्माण होतो आणि मानसिक असुरक्षितता वाढते.

3) राग : आसक्ती

योग मानसशास्त्रातील राग म्हणजे केवळ रागावणे नव्हे, तर सुखद अनुभवांशी चिकटून राहण्याची तीव्र मानसिक आसक्ती होय. जे जे सुखद वाटते ते कायम राहावे अशी इच्छा आणि त्यावर अवलंबून असलेली मानसिकता ही रागाची मूळ रचना आहे. सुख न मिळाल्यास निराशा आणि मिळाले तर गमावण्याची भीती निर्माण होते.

आधुनिक मानसशास्त्रात ही संकल्पना Attachment Anxiety आणि reward dependency शी संबंधित आहे. John Bowlby यांच्या Attachment Theory नुसार, असुरक्षित attachment मुळे व्यक्ती अतिआसक्त, अवलंबून किंवा भयग्रस्त बनते (Bowlby, 1969). योग मानसशास्त्रात राग हा दुःखाचा स्रोत मानला जातो, कारण तो मानसिक स्वातंत्र्य नष्ट करतो.

4) द्वेष : नकारात्मक भावना

द्वेष म्हणजे दुःखद अनुभवांपासून पळ काढण्याची किंवा त्यांच्याविरुद्ध तीव्र नकारात्मक प्रतिक्रिया. भूतकाळातील वेदनादायक अनुभवांमुळे व्यक्ती काही परिस्थिती, माणसे किंवा भावना यांना सतत टाळत राहते. ही टाळण्याची वृत्ती मानसिक कडकपणा (rigidity) निर्माण करते.

आधुनिक मानसशास्त्रात द्वेषाची प्रक्रिया Avoidance Learning, negative conditioning आणि emotional suppression म्हणून ओळखली जाते. Sigmund Freud यांनी दडपण (repression) हे अनेक न्यूरोसिसचे मूळ मानले आहे (Freud, 1923). योग मानसशास्त्र मात्र द्वेष न दडपता जाणीवपूर्वक समजून घेण्यावर भर देते.

5) अभिनिवेश : मृत्यू व असुरक्षिततेची भीती

अभिनिवेश हा सर्वात सूक्ष्म आणि सार्वत्रिक क्लेश आहे. तो म्हणजे जीवनाशी चिकटून राहण्याची, नाशाची आणि मृत्यूची खोल भीती. पतंजली सांगतात की हा क्लेश विद्वानांनाही आढळतो (योगसूत्र 2.9), म्हणजेच तो केवळ अज्ञानामुळे नव्हे तर जैविक व अस्तित्वात्मक पातळीवर रुजलेला आहे.

आधुनिक मानसशास्त्रात ही संकल्पना Fear Conditioning, Existential Anxiety आणि Death Anxiety म्हणून अभ्यासली जाते. Ernest Becker यांच्या The Denial of Death (1973) या ग्रंथात मृत्यूभीती ही मानवी संस्कृती व वर्तनाची प्रेरक शक्ती असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

योग मानसशास्त्रातील क्लेश सिद्धांत हा मानसिक दुःखांचा कारणपर नकाशा (causal map) आहे. आधुनिक मानसशास्त्र विविध विकारांचे वर्गीकरण करते, तर योग मानसशास्त्र त्या विकारांच्या मुळाशी जाणाऱ्या मानसिक प्रवृत्ती ओळखते. म्हणूनच आजच्या integrative psychotherapy मध्ये योग मानसशास्त्राचे महत्त्व वाढत आहे.

अष्टांग योग : मानसिक विकासाची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया

योग मानसशास्त्रात अष्टांग योग ही केवळ आध्यात्मिक साधना नसून, ती मानवाच्या मानसिक आरोग्याची, भावनिक परिपक्वतेची आणि व्यक्तिमत्व विकासाची क्रमिक (stage-wise) प्रक्रिया आहे. पतंजली योगसूत्र मध्ये वर्णन केलेले अष्टांग योगाचे आठ घटक मानवी मनाला असंयम → संयम → समतोल → मुक्ती या दिशेने नेतात. आधुनिक दृष्टीने पाहता, ही संपूर्ण रचना Preventive Psychology आणि Therapeutic Psychology (मानसोपचार) या दोन्हींचा समन्वय दर्शवते (Feuerstein, 2012; Rao, 2011).

1) यम : सामाजिक नैतिकतेद्वारे मानसिक सुरक्षितता

यम हे अष्टांग योगाचे पहिले पाऊल असून त्यामध्ये अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह या सामाजिक-नैतिक मूल्यांचा समावेश होतो. योग मानसशास्त्राच्या दृष्टीने यम म्हणजे interpersonal regulation. हिंसा, असत्य, लोभ किंवा अति आसक्ती यांमुळे व्यक्तीच्या मनात अपराधभाव, भीती, संघर्ष आणि असुरक्षितता निर्माण होते. यमांचे पालन केल्याने व्यक्तीचे सामाजिक संबंध स्थिर होतात, ज्यामुळे chronic stress आणि interpersonal anxiety कमी होतात. आधुनिक मानसशास्त्रात याला protective psychosocial factors असे म्हटले जाते (Rao, 2011).

2) नियम : आत्मशिस्त आणि अंतर्गत मानसिक संघटन

नियमांमध्ये शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांचा समावेश होतो. हे घटक व्यक्तीच्या intrapersonal domain शी संबंधित आहेत. नियमांचा सराव केल्याने आत्मनिरीक्षण (self-reflection), आत्मस्वीकृती (self-acceptance) आणि मानसिक शिस्त (self-discipline) विकसित होते. स्वाध्यायामुळे व्यक्ती आपल्या विचारसवयी, भावनिक प्रतिक्रिया आणि मूल्यव्यवस्था तपासू लागते. आधुनिक मानसशास्त्रात हे self-regulation आणि metacognition या संकल्पनांशी समांतर आहे (Brown & Ryan, 2003; Feuerstein, 2012).

3) आसन : शरीर-मन स्थैर्य आणि मानसदैहिक समतोल

आसनांचे महत्त्व केवळ शारीरिक लवचिकतेपुरते मर्यादित नाही. योग मानसशास्त्रानुसार आसनांचा मुख्य उद्देश म्हणजे शरीर आणि मन यांच्यातील समन्वय (psychosomatic integration). स्थिर व सुखकारक आसनांमुळे स्नायूंचा ताण कमी होतो, स्वायत्त मज्जासंस्था (autonomic nervous system) संतुलित होते आणि परिणामी anxiety, restlessness आणि irritability कमी होतात. संशोधनातून असे दिसून येते की नियमित आसनाभ्यासामुळे stress hormones (cortisol) कमी होतात आणि मानसिक स्थैर्य वाढते (Ross & Thomas, 2010).

4) प्राणायाम : भावनिक नियंत्रण आणि मज्जासंस्थेचे संतुलन

प्राणायाम हा योग मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक असून तो भावनांचे (emotions) आणि श्वसनाचे थेट नियंत्रण साधतो. श्वसन आणि भावना यांचा घनिष्ठ संबंध आहे: भीती, राग किंवा चिंता यावेळी श्वसन अस्थिर होते. प्राणायामामुळे parasympathetic nervous system सक्रिय होऊन भावनिक आवेग (emotional reactivity) कमी होतो. आधुनिक मानसोपचारात वापरल्या जाणाऱ्या breathing-based interventions याच तत्त्वावर आधारित आहेत (Brown & Ryan, 2003).

5) प्रत्याहार : संवेदन नियंत्रण आणि मानसिक स्वातंत्र्य

प्रत्याहार म्हणजे बाह्य इंद्रियांच्या सततच्या उत्तेजनांपासून मनाला मागे घेण्याची प्रक्रिया. आजच्या डिजिटल युगात अति दृश्य-श्राव्य उत्तेजनामुळे attention fatigue, impulsivity आणि addiction-like behaviors वाढले आहेत. प्रत्याहाराचा सराव केल्याने व्यक्ती बाह्य उत्तेजनांवर अवलंबून न राहता अंतर्मुख होते. मानसशास्त्रीय दृष्टीने प्रत्याहार म्हणजे stimulus control आणि sensory regulation (Rao, 2011).

6) धारणा : एकाग्रतेचा विकास

धारणा म्हणजे मनाला एका ठराविक बिंदूवर स्थिर करणे. धारणेच्या सरावामुळे selective attention, working memory आणि executive control विकसित होतात. ADHD, anxiety आणि learning difficulties यामध्ये एकाग्रतेचा अभाव दिसतो; अशा ठिकाणी धारणा ही preventive cognitive training ठरते (Posner & Rothbart, 2007).

7) ध्यान : साक्षीभाव आणि भावनिक परिपक्वता

ध्यान ही धारणा परिपक्व झाल्यावरची अवस्था असून येथे व्यक्ती स्वतःच्या विचार-भावनांकडे साक्षीभावाने पाहते. हा साक्षीभाव आधुनिक mindfulness-based therapies चा कणा आहे. ध्यानामुळे rumination कमी होते, भावनिक समतोल वाढतो आणि depression व anxiety मध्ये लक्षणीय सुधारणा दिसून येते (Kabat-Zinn, 2003; Segal et al., 2002).

8) समाधी : अहंकाराचे विलयन आणि मानसिक मुक्ती

समाधी ही अष्टांग योगाची अंतिम अवस्था असून येथे अहंकार (ego) विरघळतो आणि व्यक्तीला खोल मानसिक शांतता अनुभवास येते. मानसशास्त्रीय दृष्टीने समाधी ही peak experience किंवा self-transcendence शी संबंधित आहे. Abraham Maslow यांनी वर्णन केलेल्या self-actualization आणि peak experiences या संकल्पनांशी समाधीचे साम्य आढळते (Maslow, 1968).

समारोप:

योग मानसशास्त्र हे मानवाच्या अंतःकरणाचा वैज्ञानिक, अनुभवाधारित आणि नैतिक अभ्यास आहे. आधुनिक मानसशास्त्र “मन कसे काम करते?” याचे उत्तर देते, तर योग मानसशास्त्र “मन कसे मुक्त करायचे?” याचा मार्ग दाखवते. आजच्या काळात Therapeutic + Preventive Psychology म्हणून अष्टांग योग ही प्रक्रिया मानसिक आजार होण्यापूर्वी प्रतिबंध करते आणि अस्तित्वात असलेल्या मानसिक त्रासांवर उपचारात्मक परिणाम करते. म्हणूनच योग मानसशास्त्र आज Integrative Psychology चा एक महत्त्वाचा भाग बनत आहे.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

संदर्भ  

Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.

Becker, E. (1973). The Denial of Death.

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss.

Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology.

Dasgupta, S. (1924). Yoga as Philosophy and Religion. Motilal Banarsidass.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.

Feuerstein, G. (2012). The Yoga Tradition. Hohm Press.

Freud, S. (1923). The Ego and the Id.

Goldberg, E. (2001). The Executive Brain. Oxford University Press.

Goleman, D. (1988). The Meditative Mind. Tarcher.

Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.

Maslow, A. H. (1968). Toward a Psychology of Being. Van Nostrand.

Patanjali. (1896). The Yoga Sutras of Patanjali (Trans. Swami Vivekananda). New York: The Ramakrishna-Vivekananda Center.

Rao, K. R. (2002). Consciousness Studies: Cross-Cultural Perspectives. McFarland.

Rao, K. R. (2011). Applied Yoga Psychology. Cambridge Scholars Publishing.

Rao, K. R., & Paranjpe, A. C. (2016). Psychology in the Indian Tradition. Springer.

Rogers, C. (1961). On Becoming a Person. Houghton Mifflin.

Ross, A., & Thomas, S. (2010). The health benefits of yoga and exercise. Journal of Alternative and Complementary Medicine.

Saraswati, S. (2002). Four Chapters on Freedom. Bihar School of Yoga.

Schacter, D. L. (1996). Searching for Memory. New York: Basic Books.

Segal, Z. V., Williams, J. M. G., & Teasdale, J. D. (2002). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression. Guilford Press.

Solso, R. L., MacLin, M. K., & MacLin, O. H. (2014). Cognitive Psychology. Pearson.

Stickgold, R. (2005). Sleep-dependent memory consolidation. Nature, 437, 1272–1278.

कोल्हटकर कृ. के. (2007). भारतीय मानसशास्त्र अथवा सार्थ आणि सविवरण पातंजल योगदर्शन. पुणे: आदित्य प्रतिष्ठान

दीक्षित श्री. (2009). भारतीय तत्वज्ञान, कोल्हापूर: फडके प्रकाशन

जोशी, ग. ना. (2004). भारतीय तत्वज्ञानाचा बृहद् इतिहास खंड – 1 ते 12, पुणे: शुभदा सारस्वत प्रकाशन

तारे, वि (2018). पतंजली सूत्र आणि विज्ञान. पुणे: प्रसाद प्रकाशन