परिणाम-आधारित शिक्षण : Outcome-Based Education

 

परिणाम-आधारित शिक्षण (Outcome-Based Education)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आजच्या ज्ञानाधिष्ठित आणि कौशल्यप्रधान युगात शिक्षणाची गुणवत्ता ही केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यावर अवलंबून नसून विद्यार्थ्यांनी शिक्षणाच्या शेवटी कोणते ज्ञान, कौशल्ये, मूल्ये आणि क्षमता आत्मसात केली आहेत यावर अवलंबून आहे. याच दृष्टिकोनातून परिणाम-आधारित शिक्षण (OBE) ही संकल्पना विकसित झाली. OBE ही अशी शिक्षणपद्धती आहे ज्यामध्ये अध्यापन, अध्ययन आणि मूल्यमापनाची संपूर्ण प्रक्रिया विद्यार्थ्यांकडून अपेक्षित अध्ययन परिणाम साध्य करण्याभोवती केंद्रित असते.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020), राष्ट्रीय उच्चतर शिक्षण पात्रता आराखडा (NHEQF), तसेच राष्ट्रीय मूल्यांकन आणि मान्यता परिषद (NAAC) यांनी उच्च शिक्षणामध्ये OBE ला विशेष महत्त्व दिले आहे. त्यामुळे भारतातील विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांनी OBE स्वीकारण्यास सुरुवात केली आहे.

OBE संकल्पना

परिणाम-आधारित शिक्षण (OBE) ही आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेतील एक महत्त्वपूर्ण आणि विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षणपद्धती आहे. या पद्धतीमध्ये शिक्षणाचा केंद्रबिंदू शिक्षक, अभ्यासक्रम किंवा अध्यापन प्रक्रिया नसून विद्यार्थ्याने शिक्षणाच्या शेवटी कोणती ज्ञानात्मक, कौशल्यात्मक, अभिवृत्ती आणि मूल्याधारित क्षमता प्राप्त केली आहे, यावर भर दिला जातो. त्यामुळे OBE ही केवळ अध्यापनाची पद्धत नसून संपूर्ण शिक्षण प्रणालीचे नियोजन, अध्यापन, अध्ययन, मूल्यमापन आणि गुणवत्ता सुधारणा यांना दिशा देणारा सर्वसमावेशक दृष्टिकोन आहे.

अध्यापनशास्त्र, प्रौढशिक्षण आणि स्वयं-अधिगम | Pedagogy, Andragogy, & Heutagogy

 

अध्यापनशास्त्र, प्रौढशिक्षण आणि स्वयं-अधिगम | Pedagogy, Andragogy, & Heutagogy

शिक्षण ही मानवी समाजाच्या प्रगतीची मूलभूत गरज आहे. परंतु प्रत्येक वयाच्या टप्प्यावर शिकण्याच्या पद्धतीत फरक असतो. बालक, प्रौढ आणि स्वयंप्रेरित शिकणारे व्यक्ती यांना शिकवण्याच्या प्रक्रिया वेगळ्या असतात. या प्रक्रियांचे सैद्धांतिक अधिष्ठान म्हणजेच अध्यापनशास्त्र (Pedagogy), प्रौढशिक्षण (Andragogy) आणि स्वयं-अधिगम (Heutagogy) होय. या संकल्पनांचा अभ्यास करणे शिक्षणशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

अध्यापनशास्त्र (Pedagogy): एक शास्त्रीय दृष्टिकोन

"Pedagogy" ही संकल्पना ग्रीक भाषेतील दोन मूलभूत शब्दांपासून उद्भवली आहे, "paid", म्हणजे बालक आणि "agogos", म्हणजे मार्गदर्शक किंवा नेता. या दोन्ही शब्दांच्या संयोगातून तयार झालेला "paidagogos" हा शब्द सुरुवातीला ग्रीसमध्ये अशा दासासाठी वापरला जात असे जो बालकांना शाळेत नेत असे आणि त्यांच्या शैक्षणिक वर्तनावर देखरेख ठेवत असे. कालांतराने याच शब्दातून Pedagogy ही संकल्पना विकसित झाली, जी आजच्या काळात "बालकांना शिकवण्याची शास्त्रीय व तंत्रशुद्ध पद्धत" या अर्थाने वापरली जाते (Knowles, 1980). पारंपरिक अर्थाने पाहता, Pedagogy म्हणजे शिक्षक-आधारित शिक्षणप्रक्रिया, जिथे विद्यार्थी हा शिकवण्याच्या प्रक्रियेत तुलनेने निष्क्रीय भूमिका बजावतो आणि शिक्षक हा ज्ञानाचा एकमेव स्रोत असतो.

महाराष्ट्राचे शालेय शिक्षण धोरण 2025

 महाराष्ट्राचे शालेय शिक्षण धोरण 2025

महाराष्ट्राच्या शालेय शिक्षण धोरणाचा उद्देश राज्यातील शिक्षणव्यवस्था सुधारणे, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) सोबत समन्वय साधणे आणि विद्यार्थ्यांना आधुनिक कौशल्यांसह शिक्षण प्रदान करणे हा आहे. हे धोरण अभ्यासक्रम सुधारणा, परीक्षा प्रणालीतील बदल, शिक्षक प्रशिक्षण, मूल्यमापन पद्धती, तांत्रिक सुधारणा आणि शाळांच्या भौतिक सुविधा यावर केंद्रित आहे.

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील खाजगीकरण: शिक्षणसम्राटांचे वर्चस्व

 

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील खाजगीकरण

विकसित देशांमध्ये शिक्षण हा प्राथमिक हक्क मानला जातो. प्रत्येक व्यक्तीला दर्जेदार शिक्षण मिळावे यासाठी सरकार आणि खाजगी क्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर योगदान देतात. शिक्षण प्रक्रियेतील सुधारणा करणे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर शिक्षणामध्ये समाविष्ट करणे हा त्यांचा प्राथमिक उद्देश असतो. म्हणून शिक्षणासाठी मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक गुंतवणूक केली जाते. त्यामुळे बेरोजगारी कमी होते आणि रोजगाराच्या अधिक संधी निर्माण होतात. शिक्षणामुळे समाजात समानतेची भावना निर्माण होते आणि गरीब-श्रीमंत दरी कमी होते. शिक्षण हे स्त्री-पुरुष समानतेला प्रोत्साहन देणारे असते.

भारताला विकसित देश म्हणून स्थान मिळवायचे असेल तर शिक्षण ही समाजाच्या प्रगतीची अत्यावश्यक बाब मानली पाहिजे. भारतात शिक्षणाला ऐतिहासिक महत्त्व असून, ज्ञानाच्या प्रसारातून समाजात परिवर्तन घडवले गेले आहे. परंतु आजच्या घडीला शिक्षण व्यवस्थेवर खाजगीकरण आणि शिक्षणसम्राटांचा प्रचंड प्रभाव आहे. शिक्षण क्षेत्र हे केवळ नफ्याच्या दृष्टिकोनातून पाहिले जात आहे, ज्यामुळे गुणवत्तापूर्ण शिक्षण दुर्लक्षित होत आहे.

विद्यार्थ्यांची डिजिटल ओळख – अपार (Apaar ID)

 

विद्यार्थ्यांची डिजिटल ओळख – अपार (Apaar ID)

अपार ओळख पत्र (APAAR ID) म्हणजे Automated Permanent Academic Account Registry. हे कार्ड भारत सरकारच्या One Nation, One Student ID उपक्रमाचा भाग आहे. शाळांपासून ते उच्च शिक्षणापर्यंत विद्यार्थी याचा उपयोग करू शकतील. यामध्ये प्रत्येक विद्यार्थ्याचा 12-अंकी विशिष्ट क्रमांक मिळणार आहे, जो त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाच्या ओळखीचे साधन म्हणून कार्य करेल.

आधुनिक पालकत्वासाठी नवी दिशा | Hold on to Your Kids

आधुनिक पालकत्वासाठी नवी दिशा | Hold on to Your Kids

एका लहान गावात, रोहन नावाचा एक हुशार मुलगा रहात होता. त्याला लहानपणापासूनच मोबाईल आणि गॅझेटसबरोबर खेळायला खूप आवडायचं. तो सतत नवीन  गेम्स आणि अॅप्समध्ये मग्न असायचा. त्याच्या पालकांना देखील अभिमान वाटायचा की त्यांचा मुलगा तंत्रज्ञानात एवढा तरबेज आहे. परंतु, हळूहळू त्याच्या आयुष्यावर तंत्रज्ञानाचा परिणाम होत होता, हे लक्षात येत नव्हतं.

सुरुवातीला, रोहन आपल्या वयाच्या मुलांबरोबर केवळ गेम्स खेळायचा आणि मजा करायचा. पण नंतर त्याच्या अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होऊ लागलं, आणि तो सतत फोन किंवा लॅपटॉपवर असायचा. शाळेत त्याचे गुण कमी होऊ लागले, आणि त्याच्या तब्येतीवरही ताण पडू लागला. रात्री जागून खेळल्यामुळे त्याच्या झोपेवर परिणाम झाला. पण हे त्याच्या पालकांच्या लवकर लक्षात आलं नाही.

अहंगंड | superiority complex

अहंगंड (superiority complex)

कपिल हा एक हुशार आणि यशस्वी विद्यार्थी होता. तो आपल्या शाळेत नेहमीच उत्कृष्ट गुण मिळवत राहिल्याने त्याच्या शिक्षक व पालकांनी त्याचे कौतुक केले. यशाच्या या सततच्या अनुभवांमुळे कपिलमध्ये स्वतःबद्दल एक दुराग्रह अभिमान निर्माण झाला. त्याला असे वाटू लागले की तो इतर विद्यार्थ्यांपेक्षा अधिक हुशार आणि सक्षम आहे.

कपिलच्या आत्मविश्वासाने आणि यशाने सुरुवातीला त्याला प्रगती साधण्यास मदत केली, परंतु लवकरच त्याने आपल्या श्रेष्ठत्वाचा अभिमान बाळगायला सुरुवात केली. त्याने इतर विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांना कमी लेखले, त्यांच्या मतांना आणि विचारांना महत्त्व देणे सोडून दिले. कपिल इतरांशी संवाद साधताना अनेकदा त्यांना कमी लेखण्याची किंवा त्यांच्यावर वर्चस्व गाजवण्याची प्रवृत्ती दाखवत असे. तो सतत स्वतःला सर्वांत श्रेष्ठ मानू लागला आणि त्याला इतरांची गरज नसल्याचे सांगत असे आणि ही शाळा त्याच्या लायकीची नाही असेही म्हणत असे.

समुदाय सहभागिता कार्यक्रम (CEP) | Community Engagement Programme

सामुदायिक सहभागिता कार्यक्रम (CEP) | Community Engagement Programme

आपले शिक्षण आजच्या संदर्भाशी सुसंगत सामाजिक जबाबदारीचे उद्दिष्टे, तत्त्वे आणि स्वरूपांचे विश्लेषण करण्यासाठी 2011 मध्ये तज्ञांच्या समितीव्दारे (तत्कालीन नियोजन आयोगाने स्थापन केलेल्या) राष्ट्रीय आढावा घेण्यात आला. भारतातील “सामाजिक जबाबदारी आणि उच्च शिक्षणाची सामुदायिक सहभागिता वाढवणे” याविषयीच्या शिक्षण मंत्रालयाला (MoE) केलेल्या शिफारशींमध्ये नवीन धोरणासाठी अनेक महत्त्वाचे घटक त्यामध्ये होते. 2020 मध्ये भारत सरकारने जाहीर केलेल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाने (NEP) देशातील उच्च शिक्षणासाठी एक परिवर्तनात्मक आराखडा सादर केला आहे. नवीन धोरणामध्ये आधीच समाविष्ट केलेल्या अनेक शिफारशींना बळकटी दिली आहे, ज्याचे उदाहरण खालील ओळींतून दिसून येते:

परख: मूल्यमापनाची नवी दिशा | PARAKH

 

परख: मूल्यमापनाची नवी दिशा | PARAKH

विद्यार्थ्यांच्या शालेय जीवनात मूल्यांकन आणि मूल्यमापन महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात कारण ते विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यातील प्रगती, प्रत्यक्ष अनुभूती आणि एकूण शाळेच्या कामगिरीबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती प्रदान करतात. तसेच मूल्यमापन शिक्षकांना विद्यार्थ्यांचे ज्ञान, कौशल्ये, सामर्थ्य आणि सुधारण्यायोग्य क्षेत्रांवरील माहिती गोळा करण्यात मदत करतात. ही माहिती शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक गरजा पूर्ण करण्यास सक्षम बनविते. विद्यार्थी काय शिकले आहेत आणि त्यांना कुठे संघर्ष करावा लागत आहे हे समजून घेऊन, शिक्षक शिकवण्यातील धोरण, हस्तक्षेप आणि भिन्न अध्यापन पद्धतींबद्दल महत्त्वपूर्ण निर्णय घेऊ शकतात.

नियमित मुल्यांकनामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीवर वेळोवेळी लक्ष ठेवता येते. विविध अंतराने शिकण्याच्या परिणामांचे मापन करून, शिक्षक कच्चे दुवे ओळखू शकतात, प्रगतीचा मागोवा घेऊ शकतात आणि संभाव्य उद्दिष्टाशी निगडीत तफावत किंवा आव्हाने लवकर ओळखू शकतात. तसेच मूल्यांकन विविध विषय आणि कौशल्यांमधील विद्यार्थ्यांच्या सामर्थ्य आणि कमकुवतपणाबद्दल अंतर्दृष्टी प्रदान करते. ही माहिती अशी क्षेत्रे ओळखण्यात मदत करतात की विद्यार्थी कोठे उत्कृष्ट कामगिरी करत आहेत आणि कोठे त्यांना अतिरिक्त समर्थन किंवा लक्ष केंद्रित करण्याची आवश्यकता असू शकते. मूल्यमापनामुळे विद्यार्थ्यांच्या यशाचे पुरावे मिळतात ज्यामुळे शाळा, अधिकारी आणि धोरणकर्त्यांना निश्चित केलेल्या शिक्षणाच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन करण्यात मदत होते. ही माहिती अभ्यासक्रम सुधारणा, संसाधन साधनांचे वाटप आणि व्यावसायिक विकास उपक्रमांबाबत निर्णय घेण्यास मार्गदर्शन करू शकते.

अध्यापनाची खरी शैली | Teaching style

 अध्यापनाची खरी शैली | Teaching style

शिक्षकांचे नवीन शैक्षणिक धोरण यावर एक प्रशिक्षण होते. त्यात एक निवृत्त शिक्षक पण आले होते. सर्वजन दिवसभर व्याकरण कोणत्या पद्धतीने शिकवायचे? स्पेलिंग पाठ करावेत की नाही? कविता कशी शिकवायची? अध्यापन करताना शैक्षणिक साहित्य कोणते वापरायचे? याचा काथ्याकूट करीत होते. संध्याकाळी 5 वाजता सर्वांना जाण्याची घाई होती. सर्वजन उठू लागताच ते निवृत्त शिक्षक बोलायला उठले आणि म्हणाले, "मी फक्त 5 मिनीटे बोलणार आहे." वैतागाने सारे शिक्षक खाली बसले. ते शिक्षक म्हणाले, "दिवसभर तुमची सर्व चर्चा मी ऐकली, मी एक छोटे उदाहरण सांगतो. ते जर तुम्ही नीट समजून घेतले तर तुम्ही चांगले शिक्षक बनाल."

'आता आणखी काय उपदेश ऐकायचा' अशा भावनेने सर्व शिक्षक इच्छा नसतानाही ऐकू लागले, ते निवृत्त शिक्षक म्हणाले की, "एका डोंगराच्या पायथ्याशी एक झोपडी आहे तिथे एक, नवरा बायको राहतात. त्यांना एक ६ महिन्याचं मूल आहे. आजूबाजूला एकही घर नाही. एकदा संध्याकाळी नवऱ्याला अचानक गावाला जावे लागले. पत्नी आणि मूल एकटेच घरात आहेत. रात्री दोघे झोपलेले असताना अचानक मध्यरात्री ते मूल किंचाळून रडायला लागले. ती आई काय करेल? सांगा ना काय करेल?" ते सर्व शिक्षकांना विचारू लागले. सारे शिक्षक शांत झाले. कुणीच काही बोलेना. ते शिक्षक पुन्हा त्यांना विचारू लागले, "ती आई बालमानसशास्त्राची पुस्तके उघडून पाहील का? की मुलांना कसे हाताळावे याच्या वेबसाईट उघडून पाहील की YouTube पाहिलं?" "सांगा ना ती माऊली काय करेल यातलं?

शिक्षकांना मुद्दा कळाला होता. ते निवृत्त शिक्षक किंचित हसले आणि पुढे म्हणाले, "ती यातले काहीच करणार नाही. कारण याचा उत्तर होत, ती तिला त्यावेळी जे सुचेल ती ते करील. ती त्याला कडेवर घेईल, छातीशी कवटाळेल, त्याच्यापुढे ताटली आणि चमचा वाजवेल, त्याच्यापुढे नाचून दाखवील, गाणी म्हणेल, त्याला दूध पाजील, त्याला झोपडीबाहेर आणून चंद्र दाखविल. हे सारं सारं ती तिथपर्यंत करील की जोपर्यंत ते मूल शांत होत नाही." ते पुढे म्हणाले की, "हे सारे ती का करील?" "हे तिला सारे का सुचेल?" "कारण ते तिचे मूल आहे म्हणून...!!! त्या शिक्षकांनी क्षणभर सगळीकडे बघितले बोलताना क्षणभर थांबले आणि म्हणाले," त्या माऊलीसारखे तुमच्यासमोर बसलेले मूल तुम्हाला तुमचे वाटते आहे का? तितके प्रेम तुम्हाला जर त्याच्याबद्दल वाटणार असेल तर माझ्या मित्रांनो, तुम्ही जे काही वर्गात कराल, तेच उपक्रम असतील, तीच अध्यापनाची पद्धती असेल. तुम्ही हातात जे काही घ्याल तेच शैक्षणिक साहित्य असेल आणि तुम्ही जो विचार कराल तेच शैक्षणिक तत्वज्ञान असेल." "यापलीकडे शिक्षण नावाचे काहीही नसते...!" आणि ते शिक्षक शांतपणे खाली बसले. सर्व शिक्षक थक्क झाले होते, सुन्न झाले होते कारण त्यांना अध्यापनातील नवोपक्रम समजलेले होते.

आपण एक शिक्षक म्हणून पदविका, पदवी किंवा पदव्युत्तर प्रशिक्षण जरी घेतलेले असले तरीही प्रत्येक शिक्षक हा भिन्न असून प्रत्येकाची अशी एक भिन्न शैली असते. त्यामुळे शिक्षण प्रक्रियेत शिकण्यासाठी किंवा शिकवण्यासाठी सर्वांना लागू होईल असा एकमेव दृष्टिकोन उपयोगाचा नाही. ज्याप्रमाणे कोणतेही दोन विद्यार्थी एकाच पद्धतीने शिकत (शिकण्याची सुद्धा स्टाईल असते) नाहीत, त्याचप्रमाणे कोणतेही दोन शिक्षक त्यांचे अभ्यासक्रम एकसारखे शिकवू शकत नाहीत. अध्यापन शैली या विद्यार्थी आणि शिक्षक या दोघांसाठी अधिक लवचिक अभ्यासक्रम अनुभव पुरतात. अध्यापन शैलींचे मिश्रण आणि जुळणी करणे किंवा फक्त शिक्षकाच्या सध्याच्या शैलींचे पुनर्मूल्यांकन केल्याने पाठ्यक्रम सादरीकरण अधिक जिवंत आणि विद्यार्थ्यांना आकर्षित करू शकते.

अध्यापन शैली काय असते?

अध्यापन शैली शिक्षकांच्या शैक्षणिक मूल्य प्रणालीशी जोडलेल्या असतात आणि त्यांच्या शिक्षणाच्या तत्त्वज्ञानातून उद्भवतात. स्वतःची अध्यापन शैली जाणून घेतल्याने शिक्षकास आपली अध्यापन पद्धती सुधारण्यास मदत होऊ शकते, विद्यार्थ्यांची अभ्यासातील गुंतवणूक वाढवण्यासाठी विशिष्ट प्रकारे कोर्स डिझाइन करून आणि शेवटी विद्यार्थ्यांची परिणामकारकता वाढवता येईल. शिक्षक कोणत्या प्रकारच्या अध्यापन शैलींचा अवलंब करतील हे अभ्यासक्रमाची उद्दिष्टे, अभ्यासक्रमाची सामग्री आणि अध्ययन उद्दिष्टांवर अवलंबून असेल. 

अध्यापन शैली केवळ उपदेशात्मक रणनीती आणि नियोजित पद्धतींचा संदर्भ देत नाहीत  तर विशिष्ट प्रकारच्या वक्तृत्वाचा वापर देखील करतात. खरं तर, जिनिव्हा विद्यापीठातील मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र शाखेतील संशोधन आणि प्रशिक्षण युनिटमधील डॅनियल के. श्नाइडर, टीईसीएफएचे सहयोगी प्राध्यापक, म्हणतात की शिक्षकांना सहसा त्यांच्या स्वतःच्या अध्यापन शैलीबद्दल माहिती नसते आणि त्याचे वर्णन "आकस्मिक मालमत्ता" किंवा अचानक सुचलेली गोष्ट म्हणून केली जाऊ शकते.

उदाहरणार्थ, एक शिक्षक अधिक शिक्षक-केंद्रित असू शकतो, स्वतःला एखाद्या विशिष्ट विषयावर एक अधिकारि व्यक्ती म्हणून पाहतो. आणखी एक, यादरम्यान, मार्गदर्शकाच्या दृष्टीकोनातून अध्यापनाकडे पाहू शकतो, सल्लागाराच्या भूमिकेत अधिक कार्य करतो आणि विद्यार्थ्यांना अधिक स्वतंत्रपणे कार्य करण्यासाठी मुभा देतो. दोन्हीपैकी कोणीही अशा प्रकारे अध्यापनाचा जाणीवपूर्वक निर्णय घेणार नाही.

सिनसिनाटी विद्यापीठातील मानसशास्त्राचे निवृत्त प्राध्यापक आणि अध्यापन शैलीतील प्रख्यात तज्ञ अँथनी ग्राशा यांनी तज्ज्ञता, औपचारिक अधिकारी, वैयक्तिक प्रतिमान, समन्वयक आणि प्रतिनिधी अशा पाच प्रकारच्या अध्यापन शैली सांगितलेल्या आहेत. प्रत्यक्षात, शिक्षक अनेक शैलींसोबत प्रयोग करू शकतात, त्यांच्या सामर्थ्याचा विचार करून आणि त्यांना सोयीस्कर असा दृष्टिकोन विकसित करू शकतात ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची प्रतिबद्धता आणि सक्रियता वाढू शकते. बर्‍याचदा, यामध्ये अध्यापन शैलींच्या मिश्रणाचा जाणीवपूर्वक वापर करणे समाविष्ट आहे.

विविध अध्यापन शैलीचा अध्ययनावर होणारा परिणाम

हॅरी आणि रोझमेरी वोंग, निवृत्त शिक्षक आणि द फर्स्ट डे ऑफ स्कूल: हाऊ टू बी अ इफेक्टिव्ह टीचर आणि द क्लासरूम मॅनेजमेंट पुस्तकाचे सह-लेखक, असे मानतात की अध्यापन शैलीचे तीन उद्दिष्टे आहेत: प्रभावी वर्ग व्यवस्थापन कौशल्ये विकसित करणे, पाठची उद्दिष्टे साध्य करणे आणि सकारात्मक अपेक्षा बाळगणे.

वर्गातील वातावरण, शिक्षक शिकवत असलेला विषय आणि वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या विविध गटाच्या आधारे अध्यापन शैली भिन्न असू शकतात. एक अधिकारी किंवा व्याख्यान-आधारित शिक्षण शैली, उदाहरणार्थ, मोठ्या वर्गांसाठी आणि विषयांसाठी योग्य आहे ज्यांना इतिहासासारख्या सनावळ्या लक्षात ठेवण्याची आवश्यकता आहे. एक प्रतिनिधी किंवा समूह अध्यापन शैली अशा विषयांसाठी अधिक अनुकूल असू शकते जेथे प्रयोगशाळेतील उपक्रमशीलता आवश्यकता असते, जसे की रसायनशास्त्र किंवा ज्या विषयांमध्ये वादविवाद आणि सर्जनशील लेखन यासारखे महत्त्वपूर्ण अभिप्राय समाविष्ट असतात. नंतरच्या शैलीमध्ये, शिक्षक तथ्ये सांगण्याऐवजी प्रेरणा देतात आणि निरीक्षण करतात. कोणत्याही अध्यापन शैलीचे उद्दिष्ट हे विद्यार्थ्यांना शक्य तितके गुंतवून ठेवणे या अध्यापनाच्या उद्दिष्टांवर केंद्रित असते. सर्वच विद्यार्थी विशिष्ट शैलीला चांगला प्रतिसाद देत नाहीत, म्हणूनच अनेक शिक्षक जे अध्यापन शैलींमध्ये पारंगत आहेत ते विषय किंवा वातावरणावर आधारित त्यांचे संयोजन वापरतात.

वर्गातील वातावरण अभ्यासपूरक तयार करण्यासाठी विद्यार्थी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे आणि विद्यार्थ्यांना शिकण्याच्या आणि क्षमतेच्या सर्व स्तरांवर गुंतवून ठेवण्यासाठी अध्यापनाची विशिष्ट पद्धत वापरणे आवश्यक आहे. वर्गात सर्वोत्कृष्ट गोष्टींचे मिश्रण असलेल्या अध्यापन शैलींचे संतुलित मिश्रण वापरल्यास प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत प्रभावीपणे पोहोचण्यास मदत होते.

अध्यापन शैली (अँथनी ग्राशा)

अँथनी ग्राशा यांनी 1996 मध्ये तज्ज्ञता, औपचारिक अधिकारी, वैयक्तिक प्रतिमान, समन्वयक आणि प्रतिनिधी अशा पाच प्रकारच्या अध्यापन शैली सांगितलेल्या आहेत. ग्राशाचा असा विश्वास आहे की सर्व शिक्षकांकडे या पाच अध्यापन शैलींपैकी प्रत्येक शैली भिन्न प्रमाणात आहेत, त्यामुळे ते इतरांपेक्षा अधिक आकर्षक बनवतात. ग्राशा अध्यापन शैलीची तुलना कलाकाराच्या पॅलेटशी करतो: शिक्षकाची प्राथमिक किंवा प्रबळ अध्यापन शैली चित्रकलेच्या पार्श्वभूमीसारखीच असते, तर इतर शैली अस्तित्वात असतीलही, परंतु पार्श्वभूमीत ते किनाऱ्यावर असतात. तथापि, आकारमान आणि स्तर यांचा विचार करून पेंटिंग तयार करण्यासाठी सर्व शैली आणि रंगसारख्या विशिष्ट प्रमाणात आवश्यक असतात.

अनेक शिक्षक आणि शैक्षणिक संस्था ग्राशाच्या शैलींचा वापर करून त्यांचा शिकण्याचा आणि अध्यापनाचा दृष्टिकोन निश्चित करण्यात मदत करतात. इंग्रजी प्रथम भाषा (EFL) असणाऱ्या शिक्षकांच्या अभ्यासात असे आढळून आले आहे की हा गट बहुतेक वेळा समन्वयक अध्यापन शैलीचा अवलंब करतो, त्यानंतर प्रतिनिधी, वैयक्तिक प्रतिमान, तज्ज्ञता आणि औपचारिक अधिकारी. या अभ्यासात असे आढळून आले की या प्रकारच्या अध्यापन पद्धतींनी शिकण्यासाठी अधिक अनुकूल वातावरण तयार करण्यात मदत होते, उच्च पातळीवरील प्रेरणा वाढवते आणि विद्यार्थ्यांना त्यांचे ध्येय साध्य करण्यात मदत मिळते.

1. तज्ज्ञता (Expert)

तज्ज्ञता अध्यापन शैली ही एखाद्या विषयातील उच्च पातळीचे ज्ञान आणि कौशल्य दाखवायचे आहे आणि विद्यार्थ्यांना आव्हान देण्यासाठी माहिती वापरायची आहे अशा प्राध्यापकांना परिभाषित करते. तज्ज्ञता अध्यापन शैलीचे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना असाइनमेंट, परीक्षा आणि पुढील अभ्यासासाठी तयार करण्यासाठी माहिती प्रसारित करणे हे आहे. हे ज्ञान हस्तांतरण त्यांच्या क्षेत्रातील विश्वासार्ह संसाधनांमधून माहिती मिळवू पाहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना उपयुक्त ठरू शकते. परंतु या  पद्धतीचा अतिवापर झाला तर विद्यार्थ्यांसाठी धोकादायक ठरू शकते. तसेच ही शैली तथ्ये आणि आकृत्यांवर लक्ष केंद्रित करत असताना, ती समस्यांची उत्तरे शोधण्यासाठी वापरली जाणारी प्रक्रिया यशस्वीरित्या दर्शवू शकत नाही. सदर अध्यापन शैली ही केवळ प्रतिभासंपन्न विद्यार्थ्यांनाच उपयुक्त ठरू शकते.

तज्ज्ञता अध्यापन शैली असणाऱ्या शिक्षकांचे दैनंदिन अध्यापन सुव्यवस्थित आणि नियोजित असते आणि ते एका विषयातून दुसर्‍या विषयात सहजपणे शिफ्ट होतात. ते अधिक लवचिक असतात आणि एखादा विषय शिकवण्याची रणनीती कशा बदलायची हे त्यांना माहीत असते आणि त्यासाठी सर्वोत्तम तंत्र शोधतात. तज्ज्ञता अध्यापन शैली असणारे शिक्षक शिकविण्याच्या वेळेचे पूर्ण कार्यक्षमतेने वापर करण्याचे कौशल्यही जाणतात.

2. नियतरिती (Formal authority)

शिक्षक जे औपचारिक अध्यापन शैली वापरतात ते विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्तबद्धता प्रस्थापित करतात, ते शिकण्याची उद्दिष्टे आणि अपेक्षा स्पष्टपणे परिभाषित करतात आणि गोष्टी कशा कराव्यात याच्या नियमांच्या संच सूचीचे पालन करतात. स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे आणि अपेक्षा असल्यामुळे आणि गोष्टी करण्याच्या स्वीकारार्ह मार्गाची समज असल्यामुळे पूर्वनिश्चित मार्ग आवश्यक असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी ही अध्यापन शैली उत्तम आहे.

अनेक विद्यार्थ्यांसाठी जे अधिक सक्रिय शिक्षण प्रक्रिया, परस्परसंवाद आणि चांगल्या प्रतिबद्धतेची प्रशंसा करतात ही अध्यापन शैली खूप कठोर आणि काटेकोर वाटू शकते. ही अध्यापन पद्धत कायदा किंवा संगीत यांसारख्या विषयांमध्ये प्रभावीपणे कार्य करू शकते जिथे स्थापित नियम आहेत ज्यांचे पालन करणे आवश्यक आहे आणि जेथे एखादा प्रशिक्षक वाद्य वाजवून किंवा कायदेशीर प्रक्रियांवर चर्चा करून उदाहरणाद्वारे नेतृत्व करू शकतो.

3. दिग्दर्शक (Personal model)

दिग्दर्शक अध्यापन शैलीमध्ये, शिक्षक वास्तविक जीवनातील उदाहरणे आणि स्वत:च्या समजुती आणि पद्धतींवर आधारित विचार आणि वर्तन कसे करावे याचे आदिरूप नमुना प्रस्थापित करून अध्यापनात त्याचा वापर करतात. शिक्षक देखरेख करतात, मार्गदर्शन करतात आणि प्रत्यक्ष काम करतात, परंतु एखाद्या विषयावर अधिकारी म्हणून ते स्वतःला सादर करतात असे नाही. त्याऐवजी, ते विद्यार्थ्यांना गोष्टी कशा करायच्या हे दाखवतात आणि कार्य पूर्ण करण्यासाठी त्यांना निर्देशांचे निरीक्षण करून त्याचे अनुसरण करण्यास प्रोत्साहित करतात. हा शिक्षक तर मूलत: एक आदर्श आहे. जे आपण सुरुवातीच्या उदाहरणाध्ये पाहिलेले आहे.

या प्रकारची अध्यापन शैली प्रत्यक्ष अनुभूती आणि निरीक्षण प्रदान करते. परंतु काही शिक्षक स्वतःचा मार्ग हा सर्वोत्तम मार्ग म्हणून पुढे रेटण्याचा धोका असू शकतो, ज्यामुळे काही विद्यार्थ्यांना अवघडल्यासारखे किंवा अनावश्यक वाटू शकते. तथापि, उच्च शिक्षणाच्या सेटिंगमध्ये जिथे विद्यार्थ्यांना आधीपासूनच सामग्री आणि अमूर्त संकल्पनांची चांगली पकड आहे आणि जिथे सर्व विद्यार्थी प्रगत वैद्यकीय अभ्यासाप्रमाणे समान पातळीवर काम करू शकतात, तिथे ही पद्धत चांगली कार्य करू शकते.

4. समन्वयक (Facilitator)

एक उबदार, अधिक भावनिक वातावरण प्रदान करून, समन्वयक अध्यापन शैली वैयक्तिक स्तरावर आणि शिक्षक-विद्यार्थी परस्परसंवादावर लक्ष केंद्रित करते. विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्यासाठी, विविध पर्यायांचा शोध घेण्यासाठी आणि पर्याय सुचवण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते आणि प्रयत्न प्रमाद पद्धतीद्वारे शिकत असताना त्यांना मार्गदर्शन केले जाते. विद्यार्थ्यांना स्वतंत्रपणे विचार करण्यास आणि त्यांच्या स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेसाठी अधिक जबाबदारी घेण्यास मदत करणे हे या अध्यापन शैलीचे ध्येय आहे.

या अध्यापन शैलीमध्ये, शिक्षक हा सल्लागाराच्या भूमिकेत कार्य करतो, समर्थन आणि प्रोत्साहन प्रदान करतो. ही शैली वर्गात अधिक लवचिकतेसाठी अनुमती देते आणि विद्यार्थ्यांच्या गरजा आणि ध्येयांवर लक्ष केंद्रित करते. परंतु एखादा विषयात अधिक संकीर्ण दृष्टीकोन आवश्यक असेल तर ही शैली वेळखाऊ आणि कुचकामी ठरू शकते. काही विद्यार्थी शिस्तबद्ध दृष्टिकोन नसल्यामुळे अस्वस्थ देखील असू शकतात. ही शैली छोट्या वर्गात किंवा उच्च-स्तरीय आणि पदवी अभ्यासक्रमांमध्ये चांगले कार्य करू शकते जिथे सर्जनशीलता आणि शोधांना प्रोत्साहन दिले जाते आणि अशा ठिकाणी विद्यार्थी खुल्या मनाने शिकण्यास इच्छुक असतात.

5. प्रतिनिधी (Delegator)

या अध्यापन शैलीचा अवलंब करणार्‍या शिक्षकाचे अंतिम ध्येय हे विद्यार्थी स्वायत्तपणे कार्य करू शकतील, असाइनमेंट आणि प्रकल्पांवर स्वतंत्रपणे काम करू शकतील किंवा समवयस्कांसह लहान समूहाचा भाग म्हणून काम करू शकतील हा असतो. संसाधन म्हणून वापरण्यासाठी आवश्यकतेनुसार प्रशिक्षक उपलब्ध असते. प्रतिनिधी अध्यापन शैली वापरणारे शिक्षक औपचारिक व्याख्याने आयोजित करत नाहीत.

अशा प्रकारची अध्यापन शैली विद्यार्थ्यांना आत्मविश्‍वास आणि एकट्याने काम करण्यासाठी साधने विकसित करण्यास मदत करू शकते. तरीही, जे विद्यार्थी अशा स्वायत्ततेसाठी तयार नाहीत ते चिंताग्रस्त होऊ शकतात आणि चांगली कामगिरी करू शकत नाहीत. ही पद्धत उच्च-स्तरीय अभ्यासांसाठी उत्तम आहे जिथे विद्यार्थ्यांना आधीपासूनच योग्य स्तराचे ज्ञान आहे आणि त्यांना जास्त हात धरून शिकविण्याची आवश्यकता नसते.

आपली अध्यापन शैली कोणती आहे जाणून घेणे.

अशी अनेक पुस्तके, संसाधने आहेत ज्याद्वारे आपण स्व-मुल्यांकन करू शकतो. सर्वात प्रभावी संसाधने जी आपणास विविध अध्यापन शैली समजून घेण्यात मदत करू शकतात, ती म्हणजे मानसशास्त्रीय चाचण्या किंवा संशोधने.

1. मोहन्ना, चेंबर्स आणि वॉल्स स्टाफर्डशायर इव्हॅल्युएशन ऑफ टीचिंग स्टाइल्स (SETS) हे एक स्व-मूल्यांकन प्रश्नावली आणि गुणांकन प्रपत्र आहे जे सहा पर्यायांच्या सूचीमधून शिक्षकांना त्यांची स्वतःची अध्यापन शैली निवडण्यास मदत करते. अ) सर्वांगीण लवचिक आणि अनुकूलता, ब) विद्यार्थी-केंद्रित आणि संवेदनशीलता, क) अधिकृत अभ्यासक्रम वर्ग, ड) सिधी बात नो बकवास, ई) मोठी परिषद आणि फ) पठडी बाहेरचे असे अध्यापन शैलीचे प्रकार यामध्ये समाविष्ट आहेत.
2. बेहर आणि हॉरेन्स्टीन (2006), द्वारे अध्यापन वर्तन प्राधान्यक्रम सर्वेक्षणामध्ये, तुम्ही अधिक शिक्षक-केंद्रित कि विद्यार्थी-केंद्रित आहात हे निर्धारित करण्यासाठी विधाने (जसे की "माझे अध्यापन निर्देशात्मक धोरणांद्वारे मार्गदर्शन केले जाते") समाविष्ट आहेत आणि चारपैकी कोणत्या उपक्षेत्रात असू शकते हे समजते.
3. हुर्रीयेटोग्लू, एन. आणि किलिकोग्लू, ई. यांनी शिक्षक अध्यापन शैली चाचणी विकसित केलेली आहे. सदर चाचणीमध्ये एकूण 14 विधाने असून प्रत्येक विधानासाठी कमाल 5 आणि किमान 1 पॉइंट आहे. सदर चाचणीमध्ये कृतीपर, श्राव्य आणि दृश्य असे एकूण 3 घटक आहेत.

सुप्रसिद्ध तत्ववेत्ता जॉर्ज बर्नार्ड शॉ याने एके ठिकाणी म्हटले आहे की, मुलांची स्वतः शिकण्याची इच्छा शिक्षकांनी मारू नये. उलट त्यांना स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी प्रेरित करावे अशी अपेक्षा आहे. शिक्षण हे जीवनात यशाची गुरुकिल्ली आहे, आणि शिक्षक आपल्या विद्यार्थ्यांच्या जीवनावर कायमचा प्रभाव पाडतात. शिक्षकाने स्वतः शिकण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. इतरांना शिकवणा-याने सतत शिकत राहायला हवे कारण शिक्षण प्रक्रिया ही आजन्म सुरु असते. त्याची शिकण्याची प्रक्रिया कधीही बंद पडू नये शिक्षकांनी आयुष्याच्या अंतापर्यंत विदयार्थी म्हणूनच जगायला हवे. त्यांनी शिकण्याची इच्छा कधीही मरू देता कामा नये. शाळेचा आणि समाजाचा दर्जा हा शिक्षकाच्या दर्जावर अवलंबून असतो. जग कितीही तंत्रज्ञानयुक्त झाले तरीही शिक्षण विषयक कुठल्याही योजनेच्या केंद्रस्थानी शिक्षकच असतो आणि असेल. कोणतीही शिक्षण योजना शिक्षकाशिवाय राबविली जाऊ शकत नाही म्हणून शिक्षणाशी संबंधित सर्व विषयावर त्याचे सखोल चिंतन हवे; त्यासाठी भरपूर वाचन, भरपूर श्रवण करायला हवे. शिक्षक ही केवळ व्यक्ती नसून संस्काराचे एक विदयापीठ असते. विदयार्थी घडवून एक संवेदनशील नागरिक घडविणे व अशा नागरिकांच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्मिती व मनुष्य निर्माणाचे कार्य करून शिक्षक हा ख-या अर्थाने सृजनाचा साधक होऊ शकतो.

संदर्भ

Grasha, A. F. (1994). A Matter of Style: The Teacher as Expert, Formal Authority, Personal Model, Facilitator, and Delegator. College Teaching, 42(4). 10.1080/87567555.1994.9926845.

Grasha, A.F. (1996). Teaching with style: A practical guide to enhancing learning by understanding teaching and learning styles. Pittsburgh, PA: Alliance Publishers, (800) 718-4287.

Heydarnejad, T., Fatemi, A. H., & Ghonsooly, B. (2017). An Exploration of EFL Teachers’ Teaching Styles and Emotions. Journal of Applied Linguistics and Language Research, 4(2), 26-46.

Hurriyetoglu, N. & Kilicoglu, E. (2020). Teaching Styles Scale: Validity and Reliability Study. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 15(2), 222-237. doi: 10.29329/epasr.2020.251.12

Mohanna, K., Chambers, R., & Wall, D. (2008). Your teaching style: A practical guide to understanding, developing and improving. Oxford: Radcliffe.

ज्ञानरचनावाद: एक निरंतर प्रवास | Constructivism |

ज्ञानरचनावाद: एक निरंतर प्रवास

! जे सहज मिळतं ते शेवटपर्यंत टिकत नाही,

आणि जे शेवटपर्यंत टिकत ते सहज मिळत नाही !

विद्यार्थी केद्रिंत शिक्षण पद्धती असावी यावर प्रत्येक शिक्षण आयोगाने जोर दिला आहे. आजची शिक्षण पद्धती खरीच विद्यार्थी केंद्रित आहे का? असेल तर बहुंताश विद्यार्थी  केवळ मार्कांच्याच मागे का धावत आहेत (मार्क्ससाठी विद्यार्थ्यापेक्षा पालकांचाच जोर अधिक असतो). 90% पेक्षा अधिक गुण मिळविणारे अनेक विद्यार्थी विविध प्रवेश परीक्षा (CET, NEET सारख्या) किंवा स्पर्धा परीक्षेत अपयशी का ठरतात? एखादा विषय आवडतो तर दुसरा एखादा विषय का आवडत नाही? विशिष्ट विद्याशाखा (उदा. शास्त्र) घेतली म्हणजे प्रतिभाशाली; इतर विद्याशाखा कनिष्ठ असतात का? अशी अनेक मुद्दे सर्वत्र चर्चिले जात आहेत. याची सुरुवात कुटुंबापासून होते कारण घरातील मंडळी आपल्या पाल्यास कोणकोणती लेबले लावत असतात त्यावर त्याचे यशापयश अवलंबून असते.

तु मूर्ख आहेस! तुला काही जमतच नाही; ते बघ तुझे मोठे/ छोटे भावंडे कशी प्रगती करत आहेत आणि तु मठ्ठ काय करतो आहेस. ही एक बाजू आहे आणि आजकाल मुलांना विनासायास सर्व गोष्टी मिळत आहेत त्यामुळे त्यासाठी लागणारे वैयक्तिक प्रयत्न न झाल्याने त्याचे रुपांतर ज्ञानात न होता केवळ माहितीमध्येच राहून जाते. मेंदूमध्ये त्या विषयीचे अनुभवाचे ठसे (schema) वरवरचे राहतात. त्यासाठी ज्ञानरचनावादी विचारप्रवाह समजावून घेणे गरजेचे वाटते. त्याची सुरुवात आकृतिबंध समजावून घेऊन करू या.

आकृतिबंध (Schemas): आपल्या जीवनात तसेच शैक्षणिक वातावरणात आपणास अनेकविध अनुभव नित्य येत असतात. अशा अनुभवातून मानसिक ठसे किंवा मानसिक रचना तयार होतात. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या पुर्वानुभावावर आधारित एक बोधात्मक आकृतिबंध तयार करते. असा आकृतिबंध पूर्वीच अस्तित्वात असलेल्या पुर्वानुभावावर आधारित असतो. अशा आकृतिबंधाचा उपयोग नवीन अनुभवांचा अर्थ लावताना केला जातो. बार्टलेट यांनी “विशिष्ट परिस्थिती किंवा प्रसंगाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी किंवा त्या प्रसंगी काय घडेल याचा अंदाज बांधताना उपयोगी पडणाऱ्या व त्या प्रसंगाशी संबंधीत माहिती अंतर्भूत असणाऱ्या मानसिक रचना म्हणजे आकृतिबंध” अशी आकृतिबंधाची व्याख्या दिलेली आहे. थोडक्यात आकृतिबंध म्हणजे स्मृतीत साठवलेल्या व व्यवस्थित जुळणी केलेल्या माहितीचा संचय होय. व्यक्ती असे विविध आकृतिबंध आयुष्यभर तयार करत असते.

व्यक्तीचा स्वत:विषयीचा बोध समाविष्ट असलेल्या आणि अशा बोधामुळे स्वत:विषयीच्या माहितीचे संस्करण करण्यामध्ये मदत करते त्यास स्व-आकृतिबंध असे म्हणतात. यामध्ये व्यक्तिच्या जीवनातील जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचे सर्व अनुभव समाविष्ट असतात. एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीविषयी किंवा समूहाविषयी तयार होणाऱ्या आकृतिबंधास व्यक्तीविषयक आकृतिबंध असे म्हणतात. उदा. शिक्षक म्हटले की तो नेहमी पुस्तकांच्या आणि ग्रंथाच्या सानिध्यात असणारी मानसिक रचना तयार होते. ठराविक भूमिका पार पाडणाऱ्या व्यक्तीकडून कोणत्या वर्तनाची अपेक्षा असते यांचा समावेश भूमिका आकृतिबंधात होतो. उदा. कुटुंबप्रमुख, गृहिणी, मुख्याध्यापक, महापौर इ. ठराविक प्रसंगी लोकांनी, व्यक्तींनी कसे वागावयास हवे, त्याप्रसंगी कोणत्या घटना घडावयास हव्या, याविषयी कांही निश्चित विचार हे घटना आकृतीबंधामध्ये असतात. लग्नसमारंभ आणि अंत्ययात्रा या दोन भिन्न घटनांमध्ये जे वातावरण आढळायला पाहिजे (PK चित्रपटातील दृश्य आठवून पहा) हे सर्व घटना आकृतिबंधामध्ये मोडते. यावरून स्व-आकृतिबंध, व्यक्ती आकृतिबंध, भूमिका आकृतिबंध आणि घटना आकृतिबंधाव्दारे आपण माहिती मेंदूमध्ये साठवत असतो.

Good आणि Brophy यांनी Bartlett (1932) ला ज्ञानरचनावादी दृष्टिकोनाचा प्रवर्तक मानले आहे. ज्ञानरचनावादी सिध्दांतामध्ये “अध्ययन म्हणजे बाहय जगताशी अर्थपूर्ण आंतरक्रिया साधून स्वत:च स्वत: ज्ञानाची रचना करण्याची प्रक्रिया होय.” यामध्ये  पूर्वज्ञानाच्या आधारे सक्रीय अनुभवाच्या सहाय्याने नवीन ज्ञानाची बांधणी करतात.  पियाजे, ब्रुनर, डयुई, आणि व्यगास्की या मानसशास्त्रज्ञानी आणि शिक्षण तज्ज्ञाच्या लेखनातून ज्ञानरचनावादामधील आशय निदर्शनात आलेला आहे.

ज्ञानरचनावादी दृष्टीकोन:

ज्ञानरचनावाद ही अशी तत्वज्ञानात्मक आणि वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे की, जी ज्ञान सक्रिय रचनात्मक प्रक्रियेद्वारे निर्माण होते. (मस्कॉलॉल आणि फिशर २००५)

अध्ययन-अध्यापनात अनुभवात्मक / विश्लेषणवादी दृष्टीकोन हा शिक्षणातील पायाभूत पद्धतीशास्त्र मानला जातो. दुसरीकडे या दोन दृष्टीकोनांचा सामायिक पद्धतीशास्त्र आधार म्हणजे स्पष्टीकरण आहे, जिथे अनुकरण किंवा पुनरावृत्तीऐवजी अर्थासहित सहभागाद्वारे ज्ञान प्राप्ती करणे यावर विश्वास असतो. (क्रोल आणि लॅबोस्की, 1996)

कोणतेही ज्ञान परिपूर्ण नसते, आपण केवळ त्याबद्दलचे स्पष्टीकरण देऊ शकतो. ज्ञानाच्या संपादनासाठी व्यक्तीला भूतकाळातील अनुभव, वैयक्तिक दृष्टीकोन आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर आधारित माहितीचा विचार करणे आवश्यक असते.

पूर्वज्ञान आणि सद्य अनुभवाच्या आधारे विद्यार्थी विशिष्ट गोष्टींचा अर्थ तयार करतात. विद्यमान ज्ञानाच्या विरोधात नवीन कल्पना आणि अनुभवांची सांगड आणि परीस्थितीची जाणीव करून घेण्यासाठी अध्यानार्थी नवीन किंवा अनुकूल नियम तयार करतात. प्रत्येकाचे वास्तविकतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन इतका वेगळा असेल आणि विद्यार्थी जगाच्या स्वतःच्या रचनानवर आधीपासून शिकत असतील तर अशा वातावरणात शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याची जबाबदारी घेऊ शकत नाहीत. उपदेशात्मक, स्मृतीवर आधारित अशा पारंपारिक अध्यापनाच्या शैलीवरून अधिक विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोनाकडे जाण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न केला पाहिजे.

जॉन डुई (१९३३) यांचा ज्ञानरचनादी दृष्टिकोनाचा तत्त्वज्ञानात्मक संस्थापक म्हणून वारंवार उल्लेख केला जातो. ब्रूनर (1990) आणि पियाजे (1972) यांचे सिद्धांत हे प्रमुख  बोधत्मक ज्ञानरचनावादी म्हणून मानले जातात, तर सामाजिक ज्ञानरचनावादामध्ये व्यागॉस्की (1978) हे महत्त्वाचे मानले जातात.

जॉन डुईचा शैक्षणिक विचार:

शाळांनी पुनरावृत्ती, पोपटपंच्छी, घोकंपट्टी  यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे ही धारणा  जॉन डुई यांनी नाकारली याऐवजी अध्यनार्थ्याच्या प्रत्यक्ष जीवनाशी निगडीत प्रत्यक्ष अनुभव, प्रात्यक्षिक कार्ये याद्वारे त्यांच्या सर्जनशील आणि सहकार्य वृत्तीला चालना मिळेल अशा पद्धतीचा अवलंब करावा यावर भर दिला. विद्यार्थ्यांना स्वतःहून विचार करण्याची आणि त्यांचे विचार प्रकट करण्याची संधी दिली पाहिजे. यावरून जॉन डुई यांनी शिक्षणामध्ये प्रत्यक्ष अनुभवायला महत्त्व दिले आहे.  त्यांनी पुढे "शिकण्याची प्रक्रिया कशी होते याबद्दल आपल्याला शंका असल्यास, सतत चौकशी करण्यात गुंतून रहा: अभ्यास, विचार आणि पर्यायी शक्यतांचा विचार करा आणि  पुराव्याच्या आधारे निष्कर्षापर्यंत पोहोचा" असे म्हटले आहे.

जीन पियाजे: बोधात्मक ज्ञानरचनावाद

ज्ञान निष्क्रीयपणे आत्मसात करणे ही कल्पना पियाजे यांनी नाकारली. त्याऐवजी शिकणे ही वास्तविकतेशी जुळवून घेण्याच्या सलग टप्प्यांचा समावेश असलेली गतिशील प्रक्रिया आहे असे मत त्यांनी मांडले आहे. या प्रक्रियेदरम्यान जगाविषयी स्वतःचे सिद्धांत तयार करून आणि त्याचे परीक्षण करून शिकणारे सक्रियपणे ज्ञान निर्मिती करत असतात असे त्यांनी सुचवलेले आहे.

शोधात्मक अध्ययन, मुलांच्या तयारीसाठी संवेदनशीलता, व्यक्तीभिन्नतेचा स्वीकार आणि शिकणाऱ्यांना जबरदस्तीने ज्ञान देता येत नसते – ते स्वतःच स्वतःसाठी निर्माण करतात अशी समकालीन, प्रभावी आणि महत्त्वपूर्ण शैक्षणिक तत्त्वे पियाजे यांनी मांडलेली आहेत.

ज्ञानरचनावादाबद्दल सामान्य गैरसमज म्हणजे शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष काही न सांगता त्याऐवजी नेहमीच विद्यार्थ्यांनी स्वतःच स्वत:साठी ज्ञान निर्माती करण्याची परवानगी दिली पाहिजे. हे प्रत्यक्षात आकलन करून घेणे याबरोबर अध्यापनशास्त्राबाबत गोंधळ निर्माण करणारे आहे. एखाद्याने कसे शिकवावे याची पर्वा न करता, ज्ञानरचनावादाचे असे गृहीतक आहे की सर्व ज्ञान शिकवणाऱ्याच्या पूर्व ज्ञानाशी सांगड घालून तयार होत असते. अशा प्रकारे, व्याख्यानाद्वारेही नवीन ज्ञान निर्मितीमध्ये विद्यार्थी सक्रिय राहातील यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.

पियाजेची बोधात्मक विकास उपपत्ती:

पियाजे (1970) यांनी मुलांच्या बोधात्मक क्षमतेमधील गुणात्मक फरक गृहित धरुन मुलांची चार टप्प्यात विभागणी केलेली आहे. विद्यार्थी विकासाच्या विशिष्ट टप्प्यात पोहोचलेला नसल्यास अगर त्यांना मुख्य वेगवेगळ्या विकासाच्या अवस्थेतील तार्किक रचनामध्ये मर्यादा असतील तर बोधात्मक कामे शिकविली जाऊ शकत नाहीत.

पियाजेनी 1985 नंतर अध्यानार्थ्याच्या विद्यमान ज्ञानाशी जुळवून घेण्यासाठी नवीन माहिती कशी आकार घेते याच्या स्पष्टकरणासाठी या सिद्धांताचा विस्तार केला आणि विद्यमान ज्ञान स्वतःच नवीन माहिती सामावून घेण्यासाठी बदल करते हे स्पष्ट केले. व्यक्तीच्या वर्तमान पुर्वरचनेमध्ये नवीन, बाह्य घटकांचा अंतर्भाव करणे म्हणजे सात्मीकरण तर नवीन घटकाशी जुळवून घेण्यासाठी वर्तमान रचनेतच बदल करणे म्हणजे समावेशन होय. सात्मीकरण व समावेशन या संकल्पना आपल्या संपूर्ण आयुष्यभर कार्यरत असतात आणि या दोन्हीमध्ये समतोल साधने हेच बोधात्मक विकासाचे मूळ उद्देश आहे.

जेरोम ब्रूनर: संकल्पना निर्मिती

ब्रूनरवर व्यगॉस्कीचा प्रभाव होता. ब्रूनर यांनी शिक्षणात शिक्षक, भाषा आणि सूचना यांच्या भूमिकेवर जोर दिले. त्यांना असे वाटायचे की समस्येचे निराकरण करण्यासाठी शिकणा-यांनी वेगवेगळ्या प्रक्रिया वापरल्या पाहिजेत, त्यामध्ये व्यक्तीपरत्वे भिन्नता असू शकेल आणि सामाजिक संवाद चांगल्या शिक्षणाचे मूळ असते असे प्रतिपादन त्यांनी केलेले आहे.

ब्रूनरला सॉक्रेटीसच्या व्दंव्दविकासी पद्धतीचा अवलंब आपल्या अध्ययन प्रक्रियेत असावे आणि शिक्षणात स्वतःच्या ज्ञानाचे प्रतिबिंब स्वत:ला ज्ञान मिळवून देण्यासाठी प्रोत्साहित करतील असे प्रयत्न व्हावेत असे वाटत होते. अभ्यासक्रम काळजीपूर्वक तयार करणे आवश्यक आहे जेणेकरून एक क्षेत्र दुसर्‍या क्षेत्राशी निगडीत असावे (आंतरविद्याशाखीय दृष्टिकोन). स्वतःच्या ज्ञानाची निर्मिती करताना शिक्षकाशी सक्रिय सुसंवाद साधून अध्यानार्थ्यानी शिकणे ही शोधांची प्रक्रिया बनविणे आवश्यक आहे.

शिक्षण ही एक सक्रिय, सामाजिक प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये विद्यार्थी त्यांच्या सध्याच्या ज्ञानावर आधारित नवीन कल्पना किंवा संकल्पना तयार करतात या कल्पनेवर आधारित अभ्यासक्रमात बदल व्हावा असे ब्रूनरला अपेक्षित होते. जो ज्ञानरचनात्मक शिक्षणाची खालील तत्त्वे प्रदान करतो:

•  सूचना या अनुभव आणि संदर्भांशी संबंधित असल्या पाहिजेत जे विद्यार्थ्यांना शिकण्यास आणि तयार राहण्यास (तत्परता) सक्षम बनवतात.
• सूचना ह्या विद्यार्थ्याद्वारे सहजपणे आकलन होऊ शकेल अशा रचनात्मक असणे आवश्यक आहे.
• प्राप्त माहितीचे विश्लेषण सुलभ करण्यासाठी आणि त्यातील रिक्त जागा (दिलेल्या माहितीच्या पलीकडे जाऊन) भरण्यासाठी सूचना तयार केल्या पाहिजेत.

शोधात्मक अध्ययन प्रतिमान:

शोधात्मक अध्ययनात, विद्यार्थ्यांना समस्या परिहार परिस्थितीत ठेवले जाते जिथे त्यांना तथ्ये, नातेसंबंध आणि नवीन माहिती शोधण्यासाठी पुर्वानुभव आणि विद्यमान ज्ञान यावर भर देणे आवश्यक असते.

पारंपारिक अध्यापन पद्धतींपेक्षा वास्तविक परिस्थिती आणि प्रसंगानुरूप समस्येचे निराकरनाव्दारे विद्यार्थ्यांना मिळालेली माहिती चांगल्या प्रकारे स्मरणात राहण्याची शक्यता अधिक असते.

सुव्यवस्थित शोध, समस्या आधारित अध्ययन, अभिरूप अध्ययन, व्यक्ती केद्रित अध्ययन आणि प्रसंगानुरूप अध्ययन अशा प्रतीमानाचा समावेश शोधात्मक अध्ययन प्रतिमानामध्ये आढळतो.

लेव्ह व्यागॉस्की: सामाजिक ज्ञानरचनावाद

सामाजिक ज्ञानरचनावाद व्यागॉस्कीने विकसित केले. पियाजे यांनी मांडलेल्या गृहितकांना नाकारून, शिक्षणातून सामाजिक संदर्भ वेगळे करणे शक्य नाही असे प्रतिपादन त्यांनी केलेले आढळते.

मुलाच्या सांस्कृतिक विकासाचे प्रत्येक कार्य दोनदा दिसून येतेः प्रथम, सामाजिक पातळीवर आणि नंतर वैयक्तिक पातळीवर; प्रथम, सभोवतालच्या लोकांमध्ये (inter psychological) आणि नंतर मुलाच्या आतमध्ये (intra psychological). हे ऐच्छिक अवधान, तार्किक स्मरणशक्ती आणि संकल्पना निर्मितीसाठी देखील तितकेच लागू होते. सर्व उच्च कार्ये व्यक्तिव्यक्तींमधील वास्तविक संबंधामधून उद्भवतात असे व्यगॉस्कीने नमूद केलेले आहे. तसेच व्यगॉस्की यानी समीपस्थ वैकासिक अवस्था (zone of Proximal development) ही संकल्पना मांडली. यामध्ये एखादा नवीन विद्यार्थी कोणत्याही मदतीशिवाय काय करू शकतो आणि कुशल जोडीदाराकडून मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहन मिळाल्यास काय साध्य करू शकतो यामधील फरक यामध्ये सांगितलेला आहे.

1934 मध्ये वयाच्या 38 व्या वर्षी व्यगॉस्की यांचे निधन झाले असले तरी त्यांची बहुतेक प्रकाशने 1960 नंतर इंग्रजीत दिसून आली आहेत. तथापि, याकाळात शैक्षणिक तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात सामाजिक ज्ञानरचनावादाचे योगदान दिसून येते.

1980 च्या दशकात डयुई आणि व्यागॉस्कीच्या संशोधनात पियाजेच्या विकासात्मक मानसशास्त्रातील कार्य एकत्र करून ज्ञानरचनावादाचा व्यापक दृष्टिकोन विकसित केला. ज्ञानरचनावादाचा मूलभूत हेतू म्हणजे विद्यार्थी निरीक्षणाऐवजी कृतीद्वारे शिकतात हा आहे. विद्यार्थ्यांनी आपल्या पूर्वीच्या ज्ञानाचे एखाद्या नवीन अध्ययन परिस्थितीत परीक्षण आणि पुर्न-मूल्यांकन केले पाहिजे असे याव्दारे निष्पन्न होते.

विद्यार्थी जोपर्यंत त्यांच्या विषयावर प्रभुत्व मिळवत नाहीत तोपर्यंत अर्थनिर्वचन, उच्चारण आणि पुनर्मूल्यांकनाची ही प्रक्रिया वारंवार घडत राहिली पाहिजे. त्यामुळे विद्यार्थी नेहमी माहिती संकलन करीत असताना ती छोट्या छोट्या भागात रुपांतरीत करतो, काही चुका असतील तर त्या दुरुस्त करतो, छोट्या छोट्या भागातील माहितीचे एकत्रीकरण करतो, त्या माहितीचे घटकानुसार वर्गीकरण करतो आणि शेवटी त्याची पुनर्मांडणी करून ज्ञान निर्मिती करतो. त्यामुळे प्रत्येक शिक्षकाने कटाक्षाने अवलंबावीत असे काही मुद्दे खालीलप्रमाणे:

•  आयत्या गोष्टी त्यांच्या डोक्यात घालण्याऐवजी विद्यार्थ्यांनी त्या गोष्टी कशा प्रकारे मानसिक प्रक्रिया करून आत्मसात करावी हे शिकविणे गरजेचे वाटते.
• शिक्षकाने शिकविण्याऐवजी त्यांना शिकण्यास प्रवृत्त केले पाहिजे.
• शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना त्यांची स्वतःची मते (दृष्टीकोन) मांडण्यास मुभा दिली पाहिजे.
• मेंदुआधारित अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया अवलंबिली पाहिजे.
• मुलानवर माहितीचे ओझे लादण्यापेक्षा त्यांच्यामध्ये नवनिर्माण क्षमता विकसित केली पाहिजे.

   बऱ्याचदा अनेक पालक आणि शिक्षकसुद्धा मुलांच्यावर माहितीचा धो-धो पाऊस पाडतात पण प्रत्यक्षात तो/ती त्या पावसात कितपत भिजतात हे पहिलेच जात नाही. एकदा एका शिक्षकाला विचारण्यात आले की, शिकवून झाले का? तेंव्हा त्याने असे सांगितले की, माझे शिकवून झाले पण त्यांना कितपत समजले आणि त्यांच्यापर्यंत कितीपत पोहचले हे माहित नाही. आपण आपली तयारी करून आलेली माहितीची घागर त्यांच्यावर रिकामी करतो पण प्रत्यक्षात त्यांच्या (वेदनेन्द्रिये) भांड्याचे तोंड उघडे होते का? हा आजचा खूप मोठा आणि गहन प्रश्न आहे. भारत सरकारच्या राष्ट्रीय संपादन सर्वेनुसार (NAS) अर्थबोध न होता वाचणाऱ्या मुलांचे प्रमाण सर्वाधिक असल्याचे आढळून आलेले आहे. महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांची भाषा विषयक प्रगती ही गणितीय क्षमतेपेक्षा अधिक आढळते पण शहरी मुले ही क्षमताबाबत ग्रामीण मुलांच्या तुलनेत मागे असलेले आढळतात आणि त्यांचे हे गुणांक भारतीय सरासरी गुणांकाच्या जवळ जाणारे आहे. त्यामुळे आपण सर्वांनी मिळून बदल घडविण्यासाठी ज्ञानरचनावादाचा निरंतर प्रवास सुरु ठेऊ या.

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

संदर्भ:

संकपाळ, एस. पी. (जुलै, 2017). ज्ञानरचनावाद आणि मूल्यमापन, भारतीय शिक्षण-17-24

Agrawal, m. (may,2007) “Constructivism and pupil evaluation” in journal of Indian education, New Delhi:NCERT

Anderson, (2003) “The next enlightment” New York: Martin’s Press

Brooks, j. and Brooks, m. (1999) “In search of understanding: the case of constructvist Classroom” Alexadria: Association for supervision and curruculumdevelopment

Bruner, J. (1966) Toward a Theory of Instruction. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bruner, J. (1973) Going Beyond the Information Given. New York: Norton.

Bruner, J. (1983) “Education as social invention,” Journal of Social Issues 39: 129–141.

Dewey, J. (1909). How we think. New York: D. C. Health and Co.

Dewey, J. (1938). Experience & Education. New York: Kappa Delta Pi

Good, t. and Brophy, j. (1990) “Educational Psychology: A realistic approach” New York” Longman, white plains

Mahoney, m.j. (2004) “What is Constructivism and why is it ngrowing? In Constructive   psychotherapy” New York: Guilford

Merrill, M. D. (1991) “Constructivism and Instructional Design in Educational Technology”

NCERT (2005) “National Curriculum Framwork- 2005” New Delhi” NCERT

Piaget, J. (1970) Structuralism. New York: Harper & Row.

Piaget, J. (1972) The Psychology of the Child. New York: Basic Books.

Pritchard, A. and Woollard, J. (2010). Psychology for the Classroom: Constructivism and Social Learning, New York: Taylor & Francis e-Library

Sharma, s. (2006) “Constructivism in Constructivist Approaches to teaching and learning”  New Delhi: NCERT

Von, Glaserfeld (1989) “An Exposition of Constructivism: why some like it radical” Massachusetts University, Amherst: Scientific reasoning research institute

Vygotsky, L. (1978) Mind in Society. Cambridge, MA: Harvard University Press.