उपवास (Fasting) : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

 

उपवास : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

उपवास ही भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत प्राचीन आणि व्यापक संकल्पना आहे. सर्वसाधारणपणे उपवास म्हणजे ठरावीक काळ अन्नाचा त्याग करणे, असे मानले जाते; परंतु त्याचा अर्थ यापेक्षा कितीतरी अधिक व्यापक आहे. उपवास म्हणजे केवळ पोट रिकामे ठेवणे नव्हे, तर शरीर, मन, भावना, इच्छा, सवयी आणि जीवनशैली यांच्याकडे जाणीवपूर्वक पाहण्याची संधी होय. उपवासाचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी तीन सुंदर रूपककथा अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात, पाण्याच्या प्रवाहावर चालणारी चक्की, साचलेल्या वस्तूंनी भरलेला महाल आणि समुद्राच्या लाटांशी संघर्ष न करता त्यांच्यासोबत नाव चालवणारा वृद्ध नाविक. या तिन्ही कथांमध्ये थांबणे, स्वच्छ करणे आणि लयीशी जुळवून घेणे असे उपवासाचे तीन मूलभूत आयाम दडलेले आहेत.

मानवी मनाची अद्भुत रहस्ये : The Amazing Mysteries of the Human Mind

 

मानवी मनाची अद्भुत रहस्ये (The Amazing Mysteries of the Human Mind)

संपूर्ण विश्वात जर एखादी गोष्ट सर्वात रहस्यमय, अचंबित करणारी आणि अजूनही पूर्णपणे न उलगडलेली असेल, तर ती म्हणजे मानवी मन. आपण आकाशातील ग्रह-तारे, समुद्राचा तळ, अणूची रचना आणि अंतराळातील अनेक रहस्ये उलगडली आहेत; परंतु स्वतःच्या मनाचे संपूर्ण रहस्य अजूनही मानवाला उलगडता आलेले नाही. मन हे न दिसणारे, न स्पर्श करता येणारे, पण प्रत्येक क्षणी आपल्या विचारांना, भावनांना, निर्णयांना आणि जीवनाला दिशा देणारे अद्भुत सामर्थ्य आहे.

मानसशास्त्रज्ञ विल्यम जेम्स यांनी मनाला "चेतनेचा अखंड प्रवाह" असे संबोधले, तर बौद्ध मानसशास्त्रात मनाला सर्व अनुभवांचे मूळ मानले आहे. आधुनिक न्यूरोसायन्स मनाच्या कार्याचा अभ्यास मेंदूमधील अब्जावधी न्यूरॉन्सच्या साहाय्याने करते; परंतु मनाची अनुभूती, चेतना आणि स्व-जाणीव ही अद्याप विज्ञानासमोरील सर्वात मोठ्या कोड्यांपैकी एक आहेत.

मन म्हणजे काय?

मन हे कोणतेही भौतिक अवयव नाही. ते मेंदूप्रमाणे शरीरात दिसत नाही; परंतु विचार, भावना, स्मृती, कल्पनाशक्ती, निर्णयक्षमता, इच्छाशक्ती आणि अनुभव यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे मन होय.

जेव्हा आपण आनंदी होतो, दुःखी होतो, स्वप्न पाहतो, प्रेम करतो, भीती अनुभवतो किंवा एखादा नवीन शोध लावतो, तेव्हा त्या प्रत्येक अनुभवामागे मन कार्यरत असते.

अंतर्ज्ञान (Intuition) : मानवी निर्णयक्षमतेतील प्रज्ञेची शक्ती

 

अंतर्ज्ञान (Intuition) : मानवी निर्णयक्षमतेतील प्रज्ञेची शक्ती

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google साभार)

मानवाच्या विचारप्रक्रियेमध्ये दोन प्रकारच्या ज्ञानप्राप्तीच्या पद्धती आढळतात एक म्हणजे तर्क, विश्लेषण आणि अनुभवावर आधारित विचारप्रक्रिया, तर दुसरी म्हणजे अंतर्ज्ञान. अनेक वेळा एखाद्या परिस्थितीत आपण कोणताही सखोल विचार न करता, क्षणात एखादा निर्णय घेतो आणि तो योग्य ठरतो. अशा प्रकारच्या अंतर्गत जाणिवेला अंतर्ज्ञान असे म्हणतात.

अंतर्ज्ञान ही केवळ गूढ किंवा आध्यात्मिक संकल्पना नसून ती मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, न्यूरोसायन्स, व्यवस्थापन, वैद्यकशास्त्र, शिक्षण, सर्जनशीलता आणि निर्णयप्रक्रिया या सर्व क्षेत्रांमध्ये अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. नोबेल पारितोषिक विजेते मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल काह्नमन यांनी मानवी विचारप्रक्रियेमध्ये "जलद विचार (System 1)" आणि "संथ विचार (System 2)" या दोन पद्धती सांगितल्या आहेत. यामध्ये अंतर्ज्ञान ही मुख्यतः System 1 शी संबंधित असते (Kahneman, 2011).

अंतर्ज्ञानाची संकल्पना

अंतर्ज्ञान ही मानवी बोधनामधील अशी एक विशेष मानसिक प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीला कोणत्याही समस्येचे उत्तर, परिस्थितीचे आकलन किंवा निर्णय अत्यल्प वेळेत, जाणीवपूर्वक तर्कशुद्ध विचार न करता प्राप्त होते. अशा प्रकारच्या ज्ञानप्राप्तीसाठी दीर्घ विश्लेषण, गणिती तर्क किंवा पुराव्यांचे क्रमवार परीक्षण आवश्यक नसते. त्याऐवजी, व्यक्तीच्या पूर्वानुभव, स्मृती, अबोध मानसिक प्रक्रिया, निरीक्षण आणि भावनिक संकेत यांच्या एकत्रित परिणामातून एक त्वरित आणि सुसंगत निष्कर्ष निर्माण होतो. त्यामुळे अंतर्ज्ञान ही केवळ अंदाज नसून, दीर्घकालीन अनुभव आणि अबोध माहिती-प्रक्रियेवर आधारित ज्ञानाची एक सूक्ष्म पद्धत मानली जाते.