संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय लोकशाही ही केवळ निवडणुका, सत्तांतर किंवा संसदीय प्रक्रिया यांपुरती मर्यादित नाही; ती एका गहन नैतिक आणि तात्त्विक पायावर उभी आहे. या पायाला “संवैधानिक नैतिकता” असे म्हणतात. राज्यघटना ही केवळ कायदेशीर दस्तऐवज नसून ती एक मूल्यनिष्ठ, परिवर्तनवादी आणि मानवकेंद्रित करार आहे. तिच्या प्रस्तावनेत नमूद केलेले न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे केवळ घोषवाक्ये नसून भारतीय समाजव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचे दिशादर्शक तत्त्व आहेत. या मूल्यांप्रती निष्ठा आणि त्यांचे व्यवहारात पालन करणे म्हणजेच संवैधानिक नैतिकता होय.

आधुनिक काळात सोशल मीडियावरील द्वेषपूर्ण भाष्य, धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि संस्थात्मक स्वायत्ततेवरील प्रश्न या पार्श्वभूमीवर संवैधानिक नैतिकतेचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. लोकशाही टिकवायची असेल, तर संविधानातील मूल्ये व्यवहारात उतरवावी लागतील.

मानसशास्त्रातील सेट परीक्षा संदर्भ | Psychology SET Exam |

मानसशास्त्रातील सेट परीक्षा

महाराष्ट्र व गोवा राज्यासाठी एजन्सी म्हणून सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या वतीने महाराष्ट्र व गोवा राज्यातील महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमधील सहाय्यक प्राध्यापक पदासाठी उमेदवारांची पात्रता निश्चित करण्यासाठी एमएच-सेट परीक्षा दरवर्षी घेण्यात येते.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, राज्य एजन्सी म्हणून राज्यभरातील मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, सोलापूर, अहमदनगर, नाशिक, धुळे, जळगाव, औरंगाबाद, नांदेड, अमरावती, नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली आणि पणजी (गोवा) तसेच अलीकडे रत्नागिरी आणि परभणी अशा 17 निवडलेल्या शहरामध्ये परीक्षा आयोजित केली जाते.

मराठी (01), हिंदी (02), इंग्रजी (03), संस्कृत (04), उर्दू (05), इतिहास (10), 11 अर्थशास्त्र (11), तत्त्वज्ञान (12), मानसशास्त्र (13), समाजशास्त्र (14), राज्यशास्त्र (15), संरक्षण आणि रणनीती अभ्यास (16), गृह विज्ञान (17), ग्रंथालय आणि माहिती शास्त्र (18), जर्नलिझम आणि मास कम्युनिकेशन (19), सामाजिक कार्य (20), सामान्य प्रशासन (21), गणित शास्त्र (30), पर्यावरण शास्त्र (31), भौतिकशास्त्र (32), रसायनशास्त्र (33), जीवन विज्ञान (34), पृथ्वी, वातावरण, महासागर आणि ग्रह विज्ञान (35), भूगोल (36), संगणक विज्ञान आणि उपयोजन (37), इलेक्ट्रॉनिक विज्ञान (38), न्याय वैद्यकीय शास्त्र (39), वाणिज्य (50), व्यवस्थापन (51), कायदा (60), शिक्षणशास्त्र (70), शारीरिक शिक्षण (71) अशा 32 विषयामध्ये एमएच-सेट परीक्षा देता येते.

सहाय्यक प्राध्यापकांची पात्रता सेटच्या दोन्ही पेपरमधील उमेदवाराच्या कामगिरीवर अवलंबून असते. सहाय्यक प्राध्यापकाच्या पात्रता परीक्षेस पात्र ठरलेले उमेदवार संबंधित विद्यापीठे / महाविद्यालये / राज्य सरकारच्या संस्थामध्ये सहाय्यक प्राध्यापकांच्या नेमणुका त्यांच्या नियम व अटीनुसार ठरतात.

सेट परीक्षेसाठी वेबसाईट लिंक: https://setexam.unipune.ac.in/Home.aspx

सेट परीक्षेच्या अभ्यासक्रम लिंक:

https://setexam.unipune.ac.in/SyllabusOfPapers.aspx

परीक्षेचे निकष:

• सेटसाठी अर्ज करताना कोणतीही वयाची मर्यादा नाही.
• उमेदवारांकडे सेट विषयात यू.जी.सी. द्वारे मान्यता प्राप्त पदव्युत्तर पदवी असणे आवश्यक आहे.
• एससी / एसटी / ओबीसी / एसबीसी / डीटी (व्हीजे) / एनटी / एसईबीसी / ट्रान्सजेंडर प्रवर्गाशिवाय इतर पदवीधारक, ज्यांनी पदव्युत्तर किंवा समकक्ष परीक्षेत कमीतकमी 55% गुण मिळविले आहेत (ग्रेस गुण न घेता उत्तीर्ण) ते या परीक्षेसाठी पात्र आहेत.
• ओबीसी / एसबीसी / डीटी (व्हीजे) / एनटी / एसईबीसी [नॉन-क्रीमीलेयरशी संबंधित] आणि एससी / एसटी / पीएच / व्हीएच / ट्रान्स-जेंडर / पीडब्ल्यूडी (पीएचपी फिजिकली अपंग, व्हीएच- व्हिज्युअली अपंग म्हणजेच अंध) श्रेणीतील उमेदवार पदव्युत्तर किंवा समकक्ष परीक्षेत कमीतकमी 50% गुण (ग्रेस गुण न घेता उत्तीर्ण) मिळविल्यास ते या परीक्षेस पात्र आहेत.
• ओबीसी / डीटी (ए) (व्हीजे) / एनटी (बी, सी, डी) / एसबीसी / एसईबीसी मधील उमेदवारांनी महाराष्ट्र आणि गोवा सरकारने मान्यताप्राप्त वैध प्रवर्ग प्रमाणपत्र सादर करणे आवश्यक आहे. अनाथ व ईडब्ल्यूएस उमेदवारांनी सक्षम प्राधिकरणाद्वारे जारी केलेले पात्रता प्रमाणपत्र सादर करणे आवश्यक आहे.
• जे विद्यार्थी दोन वर्षांच्या पदव्युत्तर कोर्सच्या पहिल्या वर्षात किंवा पदव्युत्तर पदवीच्या चार सेमेस्टर कोर्सच्या पहिल्या दोन सत्रात शिकत आहेत किंवा पाच वर्षांच्या इंटिग्रेटेड मास्टर कोर्सच्या चौथ्या वर्षामध्ये शिकत आहेत, ते या परीक्षेस बसण्यास पात्र नाहीत.
• जे विद्यार्थी पदव्युत्तर पदवी किंवा समकक्ष अभ्यासक्रमामध्ये शिकत आहेत किंवा जे पदव्युत्तर पदवी (अंतिम वर्ष) परीक्षा दिलेली आहे आणि ज्यांचा निकाल अद्याप लागलेला नाही किंवा ज्यांची परीक्षा उशीरा झाली आहे असे उमेदवार देखील या परीक्षेसाठी अर्ज करू शकतात.
• तथापि, अशा उमेदवारांना तात्पुरते प्रवेश देण्यात येईल आणि त्यांच्या पदव्युत्तर पदवी किंवा समकक्ष परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर सहाय्यक प्राध्यापक पात्र ठरतील. अशा उमेदवारांनी पदव्युत्तर पदवी किंवा समकक्ष परीक्षा दोन वर्षांच्या आत पूर्ण करणे आवश्यक आहे. 
• अशा उमेदवारांनी सेट निकालाच्या तारखेपासून दोन वर्षांच्या आत पदव्युत्तर पदवी किंवा समकक्ष परीक्षा आवश्यक टक्केवारीसह उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे, अन्यथा ते अपात्र ठरवले जातील.
• सामान्य प्रवर्गासाठी  रु. 800/- आणि एससी / एसटी / * पीएच / * व्हीएच / ट्रान्सजेंडर व ओबीसी / डीटी (ए) (व्हीजे) / एनटी (बी) / एनटी (सी) / एनटी (डी) / एसबीसी / एसईबीसी (केवळ नॉन-मलईयुक्त लेयरशी संबंधित) / ईडब्ल्यूएस / अनाथ यांना रु. 650/- इतके परीक्षा शुल्क आकारले जाते.

परीक्षा पद्धती:

• सेट परीक्षेसाठी दोन पेपर असतात. सेट परीक्षेतील प्रश्न हे बहुविकल्प व वस्तुनिष्ठ स्वरूपाचे असतात. दोन्ही पेपर्समध्ये फक्त वस्तुनिष्ठ प्रकारचे प्रश्न असतात आणि परीक्षेच्या दिवशी दोन वेगळ्या सत्रात ब्रेक न घेता परीक्षा घेतली जाते.
• पहिल्या पेपरसाठी 100 गुणांसाठी 50 प्रश्न (प्रत्येकी 2 गुण) व  1 तास वेळ   (सकाळी 10.00 ते 11.00 पर्यंत) असते आणि दुसऱ्या पेपरसाठी 200 गुणांसाठी 100 प्रश्न (प्रत्येकी 2 गुण) व 2 तास वेळ  (सकाळी 11.30 ते दुपारी 1.30 पर्यंत) असते.
• निकालाचे पुनर्मूल्यांकन / पुन्हा तपासणी होणार नाही. या संदर्भात कोणत्याही पत्रव्यवहार स्वीकारले जात नाहीत.
• सहाय्यक प्राध्यापकांच्या पात्रतेसाठी उमेदवारांनी दोन्ही पेपर्स म्हणजेच पेपर १ आणि पेपर २ च्या एकूण किमान गुण मिळवणे आवश्यक आहे. सामान्य / ईडब्ल्यूएस / अनाथ यांनी 40% एकूण किमान गुण दोन्ही पेपर्समध्ये एकत्रित मिळविणे आवश्यक आहे. एससी / एसटी / पीएच / व्हीएच (अपंगत्व 40% किंवा अधिक) / ट्रान्सजेन्डर /ओबीसी / डीटी (ए) (व्हीजे) / एनटी (बी) / एनटी (सी) / एनटी (डी) / एसबीसी / एसईबीसी (नॉन क्रीमीयर लेअर) दोन्ही पेपरमध्ये एकत्रित 35% एकूण गुण मिळविणे आवश्यक आहे.
• दोन्ही पेपर्समध्ये हजर असलेले आणि पहिल्या टप्पा पार केलेल्या उमेदवारांकडून मिळवलेल्या दोन्ही पेपर्समधील एकूण गुणांचा विचार करून विषयवार आणि प्रवर्गनिहाय गुणवत्ता यादी तयार केली जाते.
• यूजीसीच्या निर्देशानुसार, उपस्थित असणाऱ्या उमेदवारांपैकी केवळ 6% उमेदवारांना सहाय्यक प्राध्यापकांच्या पात्रतेसाठी उत्तीर्ण घोषित केले जाते. राज्यातील प्रचलित आरक्षणाच्या धोरणाचा उपयोग सहाय्यक प्राध्यापकांच्या पात्रतेसाठी प्रवर्गानुसार पात्र असलेल्या उमेदवारांसाठी केला जातो.
• सध्या सेट परीक्षा ही पेपर पेन्सिल स्वरुपात घेतली जाते पण भविष्यात नेट परीक्षेप्रमाणे ऑनलाईन होण्याची शक्यताही आहे. तर आपणास सेट परीक्षेसाठी शुभेच्छा आणि मानसशास्त्र विषयातील संदर्भ खालीलप्रमाणे देत आहे.

मानसशास्त्रातील पेपर व युनिट नुसार संदर्भ पुस्तके खालीलप्रमाणे:

पेपर 1 साठी संदर्भ पुस्तके:

अन्नदाते आणि शेटे (2020). नेट सेट पेपर पहिला संपूर्ण मार्गदर्शक, पुणे: केसागर पब्लिकेशन्स

दायमा, ब्रिजमोहन (2020). विदयाभारती सेट/नेट अनिवार्य पेपर क्रं 1 मार्गदर्शक,  लातूर : विद्याभारती प्रकाशन

Jain, Rashmi (2020). Nta UGC Net/Jrf/Slet General Paper-1 Teaching & Research Aptitude, New Delhi: Arihant Publishers

Madaan, K.V.S (2020). Nta UGC- Net/Set/Jrf Paper I - Teaching and Research Aptitude, New Delhi: Pearson Education India

पेपर 2 साठी संदर्भ पुस्तके:

Unit 1

Majumdar, Monika (2020). NTA UGC Net Psychology Paper II 2019, New Delhi: Arihant Publishers

Rao, K. R. and Paranjpe, A. C. (2016). Psychology in the Indian Tradition, New Delhi: Springer Publication

Cornelissen, R. M. M.; Misra, G. and  Varma, S. (2014). Foundations and Applications of Indian Psychology, New Delhi: Dorling Kindersley (India) Pvt. Ltd

Unit 2

Broota, K.D. (1989). Experimental Design in Behaviour Research. Second Reprint, 2008, New Age International Publishers

Edwards, A.L. (1985): Experimental Designs in Psychological Research. New Delhi: Harper and Row.

Kerlinger, Fred N. (1994). Foundations of Behavioural Research.3rd ed., Delhi: Surjeet Publications.

Ranjit Kumar (2014). Research Methodology: A step-by-step guide for beginners. 4th Edition. Sage Texts, Sage Publications India Pvt Ltd.

Singh, A. K. (2011). Tests, Measurements and Research Methods in Behavioural sciences, Patna: Bharati Bhawan Publishers

Mohant, Misra (2016). Statistics for Behavioural and Social Sciences. Sage Publication India Pvt. Ltd.

Vimala, Veeraraghhavan, Suhas, Shetgovekar (2016). Textbook of Parametric and nonparametric Statistics. Sage Publication India Pvt. Ltd.

Mangal, S.K. (2006). Statistics in Psychology and Education, 2nd ed. New Delhi: Prentice Hall of India Private Limited.

Unit 3

Aiken, Lewis, R. (2009). Psychological Tests and Assessment. 12th Ed. Pearson Education.

Anastasi and Urbina (2004) “Psychological Testing” Singapore: Pearson Education Pub.

Gregory, Robert, J. (2014). Psychological Testing: History, Principals and Applications. Sixth Ed., Pearson Education.

Unit 4, 5 and 6

Lyons, Minna; Harrison, N.; Brewer,G. Robinson, Sarita and Sanders, R. (2014). Biological Psychology, New Delhi: sage publications

Ciccerlli and meyer (2018). “Psychology south Asian 5^th edition” Singapore: Pearson Education Inc.

Galotti, Kathleen (2004) “Cognitive Psychology In and Out of the Laboratory” Belment: wadsworth Thomson learning

Kellogg, R. T. (2012). Fundamentals of Cognitive Psychology, (2nd Ed.), Sage South Asian Edition, New Delhi: Sage Publication India Pvt. Ltd.

Sternberg, R. J. (2009). Applied Cognitive Psychology: Perceiving, Learning and Remembering. New Delhi: Cengage Learning India Private Limited, Indian Edition

Solso, R. L. (2001). Cognitive Psychology 6th Ed. Allyn and Bacon, Person Education. Singapore Pvt. Ltd. India Branch Delhi, (Second Indian reprint 2005).

Oslon, M. H. and Hergenhahn, B.R. (2013): An Introduction to Theories of Learning; Prentice-Hall India, 9th Edition, 

Unit 7

Jeiss, Feist and Gregory J. Feist (2008). Theories of Personality, McGraw−Hill Companies Inc, Seventh Edition,

Schultz, D.P. and Schultz, S.E. (2008). Theories of Personality; Wadsworth Publishing Co Inc; Ninth Edition;

Gardner, Lindzey G, Campbell J. and Hall C. (2007). Theories of Personality, Willey Publishers; Fourth Edition

Unit 8

Aronson, E., Wilson, T. D., Akert, R. M. & Sommers, S. R. (2015). Social Psychology, (9th ed.), New Jersey: Pearson Education Prentice Hall.

Baron, R. A., & Branscombe, N. R. (2012). Social Psychology. (13th ed.). New Delhi: Pearson Education; Indian reprint 2014.

Branscombe, N. R., Baron, R. A. & Kapur, P. (2017). Social Psychology.(14th ed.), Noida (UP) :Pearson India Education Services Pvt. Ltd., Second Impression 2018 .

Mercer, J. & Clayton, D.(2014). Social Psychology, New Delhi: Dorling Kindersley India Pvt. Ltd.

Unit 9

Berk, Laura E. (2007). Development Through the Lifespan – Third Edition, Law Price Edition, Pearson Education Inc.

Hurlock E. B. (2001). Developmental Psychology, A Life Span Approach, New Delhi : TMH Publishing Company Ltd.

Papalia, Diane E and Olds Sally Wendkas (2002). Human Development, 7th edition, Second print, New Delhi: Tata McGraw Hill Publishing Company Ltd.

Santrock, J. W. (2011). Life span Development, Thirteenth edition, New Delhi: McGraw – Hill Education (India) Pvt. Ltd.

Unit 10

Atwater, E. (1994). Psychology for Living (5th ed.). New Delhi: Prentice-Hall of India Private Ltd.

Mayton, D. M. (2009). Nonviolence and Peace Psychology, New Delhi: Springer Publication

Baumgardner, S. & Marie, K. Crothers (2009). Positive Psychology, Dorling Kindersley (India) Pvt. Ltd. Pearson Education in South Asia.

Dimatto, M.R.,Martin, R.M. (2012). Health Psychology. Fifth Impression, Pearson Education in South Asia.

Norman, K. L. (2017). Cyberpsychology: An Introduction to Human-Computer Interaction, UK:Cambridge university press

मराठी संदर्भ पुस्तके:

कुमार, आर. (2016). “संशोधन पद्धती: नवोदिताकरिता क्रमवार मार्गदर्शक” नवी दिल्ली: सेज प्रकाशन

बर्वे, बी. एन. (2016). “मानसशास्त्रातील संशोधन पद्धती” जालना: संकल्प प्रकाशन

देसाई व अभ्यंकर (2001). “प्रायोगिक मानसशास्त्र आणि संशोधन पद्धती” पुणे: नरेंद्र प्रकाशन

रानडे, पुष्पा (2016). “प्राथमिक सांख्यिकी आणि संशोधन पद्धती” पूणे: डायमंड प्रकाशन

गुप्ते, उ. (2012). “ सुबोध संख्याशास्त्र ” पुणे : पॅप्युलर प्रकाशन

नरके व बर्वे (1999). “ मनोमापन व संख्याशास्त्र” औरंगाबद : प्रेषक एजन्सीज

बर्वे आणि नरके (2008). “ मनोमापन ” नागपूर : विद्या प्रकाशन

देसाई व अभ्यंकर (2007). “ मानसशास्त्रीय मापन ” पुणे : नरेंद्र प्रकाशन

पाटील, अनिता (2008). “ मानसशास्त्रीय चाचण्या” पुणे : डायमंड प्रकाशन

पलसाने, म. न. (संपादक)(2006). “मानसशास्त्र” पुणेः कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

ओक, अभ्यंकर व गोळविलकर (2008). “मानसशास्त्र दक्षिण आशिया आवृत्ती” सिंगापोर: पिअरसन एज्युकेशन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). “मानसशास्त्र वर्तनाचे शास्ञ” दिल्ली: पिअरसन एज्युकेशन

बोरूडे, रा. रा. (2002). “बोधनिक मानसशास्त्र” औरंगाबद : छाया पब्लिशिंग हाऊस

बर्वे, बी. एन. (2016). “ व्यक्तिमत्व सिध्दांत ” नागपूर : विद्या प्रकाशन

देशपांडे, सिन्हा रॉय व वैद्य (2002). “सामाजिक मानसशास्त्र भाग 1 व 2” पुणे : उमा प्रकाशन

तडसरे, तंबाके व हिरवे (2001). “सामाजिक मानसशास्त्र” कोल्हापूर : फडके प्रकाशन

पलसाने व तळवलकर (2000). “सामाजिक मानसशास्त्र” पुणेः कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

काळे, प्रेमला (1977). “बाल मानसशास्त्र” पुणे : श्री विद्या प्रकाशन

कुमठेकर व गोळविलकर (1990). “वैकासिक मानसशास्त्र” पुणेः पुणे विद्यार्थी गृह प्रकाशन

हिरवे व तडसरे (2004). “वैकासिक मानसशास्त्र” कोल्हापूर : फडके प्रकाशन

बर्वे, बी. एन. (1999). “जीवनमानाचे मानसशास्त्र” जालना: संकल्प प्रकाशन

तडसरे व तंबाके (2008). “उपयोजित मानसशास्त्र” कोल्हापूर: फडके प्रकाशन

शिंदे, व्ही. (2016). “सकारात्मक मानसशास्त्र” पूणे: डायमंड प्रकाशन

राजहंस, मानसी (2018). “आरोग्य मानसशास्त्र” पूणे: विश्लषा प्रकाशन

अर्थापत्ति व अनुपलब्धि प्रमाण | Implication and Non-apprehension |

अर्थापत्ति व अनुपलब्धि प्रमाण | Implication and Non-apprehension

अर्थापत्ति:

पूर्व मीमांसक ’अर्थापत्ति’ हे ज्ञानाचे एक स्वतंत्र प्रमाण मानतात, कारण अर्थापत्तीने जे ज्ञान प्राप्त होते ते इतर कोणत्याही ज्ञान प्रमाणाने प्राप्त होत नाही म्हणजे प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, शब्द व अभाव या पाच प्रमाणांनी हे ज्ञान प्राप्त होत नाही ते ज्या प्रमाणाने प्राप्त होते त्यास अर्थापत्ति असे मीमांसक म्हणतात. अर्थापत्तीला Postulation, Presumption and Implication असे इंग्रजी शब्द वापरण्यात येतात.

उदा. देवदत्त नावाचा माणूस घरी नाही, म्हणून तो बाहेर कुठेतरी गेला असला पाहिजे. अर्थात देवदत्त हा जीवंत आहे हे त्यात गृहीत धरलेलेच असते. म्हणजे देवदत्त जिवंत असून आता घरी नाही. यावरुन तो बाहेर कोठेतरी गेला असला पाहिजे असे अनुमान काढणे बरोबर ठरते किंवा देवदत्त जिवंत असून बाहेर गेलेला नाही यावरुन तो घरातच असला पाहिजे असे अनुमान काढणे युक्त ठरेल. पण देवदत्त जिवंत नसलेच तर तो घरी किंवा घराबाहेर अन्यत्र कोठेतरी असण्याचा सुतरां संभव असणार नाही.

खरे पाहात अर्थापत्ति हा एक प्रकारचा अभ्युपगम असतो. आपल्यासमोर घडणाऱ्या घटनांचे तर्कशुध्द रीतीने स्पष्टीकरण करण्यासाठी अर्थापत्ति या ज्ञानप्रकाराचा चांगल्यारीतीने उपयोग होऊ शकतो. जेव्हा काही घटना वरकरनी परस्परांशी विसंगत दिसतात आणि त्यांच्यामध्ये संगती लावता येत नाही तेव्हा एखादा विकल्प किंवा पर्याय गृहीत धरुन परस्परविसंगत किंवा परस्परविरुध्द अशा पर्यायामध्ये संगती ज्याच्या सहाय्याने लावता येते अशा गृहीतकास किंवा पर्यायास अर्थापत्ति म्हणतात. अर्थापत्ति या शब्दाचा विग्रह ‘अर्थ + आपत्ति’ असा केला जातो. अर्थ म्हणजे ‘वास्तव घटना’ आणि ‘आपत्ति’ म्हणजे ‘स्पष्ट करण्यासाठी करावयाची कल्पना’ म्हणजे जेव्हा एखादी घटना विशद करणे अवघड ठरते तेव्हा ती विशद करण्यासाठी एखादी कल्पना किंवा अभ्युपगम पर्याय म्हणून गृहीत धरावा लागतो, तेव्हा ती ’अर्थापत्ति’ बनते. वरील उदाहरणात देवदत्त जिवंत आहे (म्हणजे मृत नाही), शिवाय तो घरातही नाही या परस्परांशी विसंगत असणाऱ्या घटनांमध्ये संगती लावण्यासाठी व समन्वय घडवून आणण्यासाठी तो बाहेर गेला असला पाहिजे असे समजणे योग्य व सहाय्यक ठरते.

अनुपलब्धि:

पूर्व मीमांसक ’अनुपलब्धि’ हे ज्ञानाचे स्वतंत्र प्रमाण मानतात. अनुपलब्धीसाठी इंग्रजीत Apprehension, Non-perception असे अनेक पर्यायी शब्द वापरलेले आहेत. ज्याच्या अस्तित्वाच्या ज्ञानप्राप्तीसाठी ज्ञानाची पहिली पाच प्रमाणे लागू पडत नाहीत व उपयोगी ठरत नाहीत अशाचे ज्ञान अभावाने होते असे मीमांसक मानतात. कुमारिल अनुपलब्धि हे ज्ञानाचे स्वतंत्र व सहावे प्रमाण आहे असे मानतो. नैयायीक व प्रभाकर मात्र अभाव हे ज्ञानाचे स्वतंत्र प्रमाण मानीत नाहीत. वैशैषिक अभाव हा एक स्वतंत्र पदार्थ मानतात. पण त्यास ज्ञान-प्रमाण मात्र समजत नाहीत. ’अनुपलब्धि’ याचा अर्थ आधीच्या पाच प्रमाणांच्या सहाय्याने मिळणाऱ्या ज्ञानाचा अभाव असा आहे. याचा अर्थ असा होतो की, प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द, उपमान व अर्थापत्ति यांच्याव्दारा जे ज्ञान मिळते ते भावरुप वस्तूंचे असते; असे ज्यांचे ज्ञान नसते ते इतर सर्व परिस्थिती न बदलता जर तशीच कायम राहिली तर अभाव दर्शविण्यासाठी त्या वस्तूचे अस्तित्व मात्र असता कामा नये. कुमारिलाच्या मते अभाव हा त्याच्या प्रतियोगिच्या प्रत्यक्ष दिसण्याने किंवा अनुमानाने समजतो. जे ज्ञानेंद्रिये एखादी वस्तू पाहते तेच त्याचा अभावही पाहते, आणि जे अनुमान एखाद्या वस्तूचे अस्तित्व जाणते ते त्याचा अभावही जाणते. म्हणून न्याय-वैशेषिकाच्या मते ‘अभाव’ हा जरी स्वतंत्र पदार्थ असला तरी तो जाणण्यासाठी अभाव किंवा अनुपलब्धि नावाच्या स्वतंत्र ज्ञानप्रमाणाची आवश्यकता राहत नाही. न्याय अनुपलब्धीचे रुपांतर प्रत्यक्षात किंवा अनुमानात करते.

कुमारिल म्हणतो की, अभाव उदा. घटाचा अभाव हे ज्ञानेद्रिंयाला प्रतीत होत नाही, कारण ज्ञानेंद्रियाचा म्हणजे चक्षूचा ज्याच्याशी संबंध यावा असे तेथे काही नसतेच. काही लोक अभाव हा अनुमानाने जाणाला जातो असे मानतात. जेथे जेथे दृश्य वस्तू असते तेथे तेथे ती डोळयांना दिसते. पण जेव्हा एखाद्या ठिकाणी डोळयांना काही दिसत नाही तेव्हा तेथे त्याचा अभाव जाणवतो/ कळतो. पण असे म्हणतात दृष्टीचा अभाव, अस्तित्वाचा अभाव हे गृहित धरलेले असतात. पण दृष्टीचा अभाव आणि वस्तूचा अस्तित्वाचा अभाव कसा समजू शकेल? अभाव जाणण्यासाठी वेगळेच ज्ञान प्रमाण असले पाहिजे असे यासाठी मानले जाते.

उदा:  घटाभाव व डोक्यावर टोपीचा अभाव इत्यादी.

प्रत्येक दर्शनशास्त्राची स्वतःची अशी वेगळी तत्त्वे आणि ध्येये असतात त्यानुसार त्या तत्त्वांचा विचार आणि पूर्तीसाठी प्रमाणशास्त्राची आवश्यकता असते. यातूनच प्रत्येक दर्शनशास्त्रांनी आपल्या तात्त्विक उद्दिष्टानुसार ज्ञानमिमांसा अवलंबिली आहे. ज्ञानमिमांसेविषयी शोध घेण्याची जागा म्हणजे तत्त्वमीमांसा आणि तत्त्वमीमांसेच्या तपासणीसाठी ज्ञानमीमांसा काम करते. हे दोन्ही परस्परावलंबी आहेत.

संदर्भ:

दीक्षित श्री. (2009). भारतीय तत्वज्ञान, कोल्हापूर: फडके प्रकाशन

जोशी, ग. ना. (2004 ). भारतीय तत्वज्ञानाचा बृहद् इतिहास खंड – 1 ते 12, पुणे: शुभदा सारस्वत प्रकाशन

सरदेसाई, एस. जी. (2001). भारतीय तत्त्वज्ञान : वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष, मुंबई: लोकवाङमय गृह 

ठाकरे, भू. मा. (2004). तर्कशास्त्र. पुणे: कुंभ प्रकाशन

जोशी आणि कुलकर्णी (2009). तत्वज्ञान तर्कशास्त्र, पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

शब्द प्रमाण व उपमान | verbal testimony and comparison |

शब्द प्रमाण व उपमान  | verbal testimony and comparison

शब्द किंवा आप्तवचन:

सांख्याना ज्ञानाचे एक प्रमाण म्हणून हे मान्य आहे. आप्तवचनापासून मिळणारे ज्ञान हे युक्त असते. विश्वनीय व्यक्ती किंवा ग्रंथ यापासून मिळणारे ज्ञान सत्य समजावयास पाहिजे असे सांख्य मानतात. सांख्यमतानुसार वेद हे कोळी मानवांनी रचले नसून ते अपौरुषेय असल्यामुळे ते नित्य किंवा अविनाशी आहेत असे मात्र म्हणता येणार नाही. कारण उगवलेल्या अंकुराला जरी कोणी व्यक्तीने उगवलेले नसले तरी तो केव्हातरी नष्ट होतोच. वेद हे अपौरुषेय असल्यामुळे त्यांच्याविषयी संशय व विपर्यय असत नाही व ते स्वतः प्रमाण आहेत, आणि त्यांचे प्रामाण्य स्वतः व्यतिरिक्त इतर कशावर जर असलंबून असले तर त्यांचा अधिकार अबाधित राहणार नाही असे सांख्याचे मत आहे.

प्रत्यक्ष व अनुमान ही जरी अत्यंत महत्वाची व व्यापक ज्ञानप्रमाणे व साधने असली तरी मानवास सर्वच ज्ञान प्रत्यक्ष व अनुमान यांच्या सहाय्याने मिळू शकत नाही. शब्दप्रमाणाला, आप्तवचन किंवा आप्तवाक्य असाही शब्दप्रयोग केला जातो. आप्त याचा अर्थ विश्वासार्ह व्यक्ती आप्तवाक्य याचा अर्थ विश्वासार्ह व्यक्तीने सांगितलेले किंवा दिलेले ज्ञान आपण साधारणपणे वयोवृध्द, ज्ञानवृध्द, विचारी, अनुभवी, विवेकी आणि सत्याची आवड असणाऱ्या व्यक्तींना आप्त समजतो. आप्तोपदेश असा शब्द न्यायसूत्रात वापरलेला आहे. आप्ताने सांगितलेले ज्ञान केवळ सत्यच नसते तर हितकारकही असते. आप्त कोणाचे अहित किंवा अकल्याण करणारा नसतो.

उपमान (सादृशानुमान/ साम्यानुमान):

’उपमान’ हे न्यायाना मान्य असलेले चौथे ज्ञानप्रमाण आहे. सर्वच ज्ञान प्रत्यक्ष, अनुमान व शब्द यांनी प्राप्त होते असे नाही. खरे म्हणजे पूर्वमीमांसक न्यायाची एकूण सहा प्रमाणे व साधने मान्य करतात. उपमान म्हणजे ’सादृश्यानुमान’ किंवा ’साम्यानुमान’ हे एक स्वतंत्र प्रमाण मानावे की नाही हा वादचा विषय आहे. परंतू न्याय व मीमांसक उपमानाला स्वतंत्र प्रमाण मानतात.

काही ज्ञान हे साम्यगुणांनी किंवा सादृश्यगुणांनी होत असते. ज्ञानप्रक्रियेत ’परिचिताकडून अपरिचिताकडे’ जाण्याची प्रक्रिया असते. अगदीच अपरिचित वस्तू व घटना असेल तर ती आपणास परिचित किंवा माहिती असलेल्या व्यक्तीसारखी (निदान काही प्रमाणात) आहे असे सांगितले, तरी नवीन, अनोळखी/ अपरिचीत वस्तू किंवा घटना ओळखण्यास मदत होते. न्यायात यासंदर्भात दिलेले उदाहरण महत्वाचे आहे. ते असे की, एका वनवासी माणसाने अनभिज्ञ मुलांना सांगितले की तुम्ही रानात जाल तेव्हा ’तुम्हाला गवय (रानगाय) नावाचा गाईसारखा प्राणी पाहावयास मिळेल’ म्हणजे गवय व गाय यांच्यात गुणसादृश्य असते. गाय हा सर्वांच्या परिचयाचा प्राणी आहे. त्याच्या सारखे (सदृश्य) गुण ज्या प्राण्याच्या ठिकाणी दिसतील त्यास ’गवय’ म्हणावयाचे अशा तऱ्हेने परिचीत वस्तूपासून अपरिचित वस्तूचे (प्राण्याचे, वनस्पतीचे, फळाचे, फुलाचे वगैरे कशाचेही) अनुमान करता येते व केले जाते त्यास सादृश्यानुमान म्हणजे ’उपमान’ म्हणतात. कोणतीही नवी वस्तू ओळखण्यासाठी तिचा वर्ग किंवा जाती ठरविण्यासाठी व तिला नाव किंवा संज्ञा देण्यासाठी ‘उपमान’ या प्रमाणाचा उपयोग होतो.

पूर्व मीमांसक ’उपमान’ हे ज्ञानाचे एक स्वतंत्र प्रमाण आहे असे मानतात. न्यायदर्शनही उपमानाला एक स्वतंत्र प्रमाण मानते. पण त्या दोघात फरक आहे. न्यायानुसार उपमान हे शब्द आणि त्या शब्दाने दर्शविली जाणारी वस्तू यांच्यातील संबंध आहे. उपमान हे गवयासारख्या अज्ञात जनावराचे गायींसारख्या ज्ञात प्राण्याशी असणाऱ्या सादृश्याचे ज्ञान होय. ते ज्ञान असे आहे दिसणारा हा गवय (रानगाय) आठवणाऱ्या गायीसारखा आहे, मीमांसेला अभिप्रेत असलेले उपमान असे नाही. मीमांसक म्हणतात की, शब्द आणि त्या शब्दाने दर्शविली जाणारी वस्तू (गवय) यांच्यातील संबंधाचे ज्ञान हे आप्तवचनावरुन (जो मनुष्य गवय हा गायीसारख्या असतो असे सांगतो त्यांच्या म्हणण्यापासून) होते, उपमानाने किंवा तुलनेने होत नाही. मीमांसेच्या मते ज्या व्यक्तीने असे सांगितलेले असते त्या तिच्या वचनाच्या स्मरणावरुन असे सादृश्यज्ञान होते. गवयाचे किंवा वनगायीचे ज्ञान हे तिला प्रत्यक्ष पाहण्याने होते, उपमानाने किंवा तुलनेने होत नाही. म्हणून मीमांसेच्या मते उपमानाने आठवणाऱ्या गायीचे सादृश्य प्रत्यक्ष दिसलेल्या गवयाशी समजते. मीमांसेनुसार उपमानाने होणारे ज्ञान असे असते. ‘आठवलेली गाय ही दिसलेल्या गवयाप्रमाणे असते, प्रत्यक्ष दिसलेल्या गवयासदृश (पूर्वी पाहिलेली व आता आठवलेली) गाय आहे असे ज्ञान उपमानाच्या मार्फत होते. ज्या कोणाही व्यक्तीने गाय पाहिलेली असेल आणि तिच्या दृष्टीस एखादा गवय पडला तर तिला स्वतःलाच गवय पाहात असताना त्यांच्यासारखी गाय असते असे आठवते. असे दोघांमधील सादृश्याचे ज्ञान म्हणजेच ‘उपमान’ होय. हे उपमानज्ञान अनुमानज्ञानाहून भिन्न अतसे कारण तेथे व्याप्तिज्ञानाची गरज असते.

प्रभाकराच्या मतानुसार उपमान याचा अर्थ असा होतो की, जेव्हा एखाद्याला सादृश्य दिसते आणि ते सादृश्यदर्शन हे न दिसणाऱ्या वस्तूशी तिच्या असणाऱ्या सादृश्याचे ज्ञान घडविते तेव्हा त्यास ‘उपमान’ म्हणतात. 

संदर्भ:

दीक्षित श्री. (2009). भारतीय तत्वज्ञान, कोल्हापूर: फडके प्रकाशन

जोशी, ग. ना. (2004 ). भारतीय तत्वज्ञानाचा बृहद् इतिहास खंड – 1 ते 12, पुणे: शुभदा सारस्वत प्रकाशन

सरदेसाई, एस. जी. (2001). भारतीय तत्त्वज्ञान : वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष, मुंबई: लोकवाङमय गृह 

ठाकरे, भू. मा. (2004). तर्कशास्त्र. पुणे: कुंभ प्रकाशन

जोशी आणि कुलकर्णी (2009). तत्वज्ञान तर्कशास्त्र, पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

अनुमान प्रमाण | Inference |

अनुमान प्रमाण

      अनुमानाने होणारे ज्ञान हे ज्ञानेंद्रियांच्या बाहय वस्तूंशी सन्निकर्ष न होता निर्माण होते. सांख्यकारिकेत अनुमानाची व्याख्या, ’लिंगलिंगीपूर्वकम ज्ञानमनुभानम!’ अशी केली आहे. सांख्यमतानुसार अनुमान ज्ञान हे व्याप्त-व्यापाक आणि पक्षधर्मता यांच्या ज्ञानावर आधारलेले असते. म्हणजेच अनुमान हे व्याप्तीवर आधारलेले असते. सांख्याना न्यायाचे पंचावयवी (प्रतिज्ञा, हेतू, उदाहरण, उपनय व निगमन) वाक्य मान्य आहे. सांख्यमतानुसार व्याप्ती ही अनौपाधिक असली पाहिजे. औपाधिक व्याप्तीवर अनुमान आधारता येत नाही.

तर्कशास्त्रामध्ये अनुमानाच्या दोन प्रकाराबाबत चर्चा केलेली आढळते. तर्कशास्त्र हे युक्त अनुमानासंबंधीचे सामान्य नियम शोधून काढते व त्यांची पद्धतशीर व्यवस्था लावते. यावरून त्याचे मुख्य दोन प्रकार.

अ. निगामी अनुमान (Deductive): निगामी अनुमानास  निगमनात्मक अनुमान असेही म्हणतात. 'दिलेल्या सामान्य विधानाच्या सहाय्याने विशिष्ट गोष्टीविषयी निष्कर्ष अनुमानित करण्याच्या प्रक्रियेस निगामी अनुमान असे म्हणतात.

उदा.१. सर्व माता प्रेमळ असतात.

      माधुरी ही माता आहे.

      म्हणून माधुरी ही प्रेमळ आहे.

उदा. २. जेथे जेथे धूर आहे तेथे अग्नि आहे.

या पर्वतावर धूर आहे.

म्हणून या पर्वतावर अग्नि आहे.

वरील दोन्ही उदाहरणमध्ये आपण सामान्य नियमापासून विशिष्ट गोष्टीविषयी निष्कर्ष काढला आहे. त्यामूळे ती निगामी अनुमाने ठरतात.

ब. विगामी अनुमान (Inductive) : विगामी अनुमानास विगमनात्मक अनुमान असेही म्हणतात. 'दिलेल्या विशिष्ट विधानांच्या सहाय्याने सामान्य विधाने (नियम) अनुमानित करण्याच्या प्रक्रियेस विगामी अनुमान असे म्हणतात.

उदा.१. रामाने विस्तवास हात लावला त्याला भाजले

शामने विस्तवास हात लावला त्याला भाजले

कृष्ण, गोविंदा, गोपाळ इत्यादीनी विस्तवास हात लावला त्यामूळे त्यानाही भाजले.

म्हणून, विस्तवास हात लावल्यास सर्वांना भाजते.

उदा.२. अ' मनुष्य मृत्यू पावला

ब मनुष्य मृत्यू पावला

क', 'ड', 'इ', 'फ' इत्यादी अनेक माणसे मृत्यू पावली

म्हणून सर्व माणसे मृत्यू पावतात.

वरील दोन्ही उदाहरणामध्ये आपण विशिष्ट विधानापासून, विस्तवास हात लावल्यास भाजले व सर्व माणसे मृत्यू पावतात. असा सामान्य नियम निष्कर्षित केलेला आहे. त्यामूळे ती विगामी अनुमाने ठरतात.

सर्वसामान्यपणे अनुमानाचे वरील दोन प्रकार सर्वत्र अभ्यासले जातात. त्यामुळे यासंबंधीची माहिती आपणास तर्कशास्त्रात अधिक पाहायला मिळेल.

अनुमानाचे प्रकार: सांख्य

      वीत आणि अवीत असे अनुमानाचे दोन प्रकार आहेत. ‘वीत’ अनुमानात व्याप्ती ही प्रामुख्याने हेतू व साध्यपद यांच्यातील भावसाहचर्यांने प्राप्त होत असते.

उदा:- जेथे जेथे धूर तेथे तेथे अग्नी असतो हे वाक्य वीत अनुमानाचे उदाहरण म्हणून सांगता येईल. वीतानुमानात अन्वय व व्यतिरेक या दोन्ही पध्दतींची व्याप्ती तयार होते. वीतानुमानाचे पूर्ववत (कारणापासून संभाव्य कार्य होणे जसे ढग आणि पाऊस) आणि सामान्यतोदृष्टी (शिंगे असलेला प्राणी दिसला तर सामान्यत: त्यास शेपूट असते) असे दोन उपप्रकार आहेत.

      ‘अवीत’ अनुमान हे शेषवत (सापाची कात दिसल्यास साप येऊन गेला) अनुमान असते व ते केवळ व्यतिरेकी व्याप्तीवर म्हणजे अभाव साहचर्चावर आधारलेले असते. सांख्याचे अनुमान विषयक मत न्याय-वैशेषिक मताशी जवळजवळ पूर्णपणे जुळणारे आहे.

न्यायानी मान्य केलेल्या ज्ञानाच्या चार प्रमाणात अनुमान या प्रमाणाला फार उच्च स्थान आहे. किंबहुना अनुमानाचा इतका खोल विचार व अभ्यास भारतात प्रथम न्यायशास्त्रानेच केलेला आहे. अनुमान हा तर्कशास्त्राचा अत्यंत महत्वाचा घटक आहे. किंबहुना रुढ भाषेत तर्क करणे हे अनुमान करण्याशी समानार्थक समजले जाते. अनुमानाविषयी न्यायाची कामगिरी अत्यंत भरीव व चिरस्थायी ठरली आहे.

अनुमान हा शब्द अनु + मान म्हणजे दुसऱ्या एका ज्ञानानंतर येते असे ज्ञान. अनुमान हे आधी झालेले एक ज्ञान गृहीत धरते. पूर्वानुभव असल्याशिवाय अनुमान करता येत नाही. अनुमान म्हणजे तर्कानी जगणे होय. तो एक प्रकारचा अंदाज असतो. अनुमानात ज्याच्यापासून अनुमान केले जाते ते दृश्य किंवा प्रत्यक्ष असते व जे जाणले जाते ते अदृश्य किंवा अदृष्ट असते. अनुमानापूर्वी प्रत्यक्ष ज्ञान घडलेले असावे लागते. वात्स्यायनाच्या मते प्रत्यक्षाशिवाय अनुमान शक्य होत नाही. उद्योतकाराने प्रत्यक्ष व अनुमानात्मक ज्ञानातील फरक खालील रीतीने केलेला आहे.

1. योगजज्ञान वगळता सर्व ज्ञान एकाच प्रकारचे असते, तर अनुमानाचे मात्र विविध प्रकार असतात.

2. प्रत्यक्ष हे फक्त वर्तमानकाळात घडू शकते व ज्ञानेंद्रियांच्या कक्षेत जेवढे येते तेवढेच प्रत्यक्षाने समजू शकते, तर अनुमान हे भूत, वर्तमान व भविष्य या तिन्ही काळांना लागू पडते.

3. अनुमानाला व्याप्ती व स्मरणाची गरज असते, तर प्रत्यक्षाला तशी काही गरज लागत नाही. जेथे प्रत्यक्ष उपलब्ध होते तेथे अनुामनाची गरज पडत नाही. शिवाय ज्यांचे ज्ञान निश्चित झालेले असते किंवा जे पूर्णपणे अज्ञात असते अशांच्या बाबतीत अनुमानाचा काहीही उपयोग होत नाही. फक्त ज्याच्याविषयी संदेह असतो अशांच्या बाबतीतच अनुमानाचा उपयोग होत असतो. दृष्य वस्तुपासुन अदृश्य वस्तूचे ज्ञान होण्यास अनुमान मदत करते. अनुमानाचे वर्णन करताना न्यायसारांत म्हंटले आहे की, ज्ञानेंद्रियांच्या कक्षेच्या बाहेर असणाऱ्या गोष्टींचे त्यांच्या इंद्रियग्राहय वस्तूशी असणाऱ्या व्याप्तिसंबंधाच्या मदतीने जे ज्ञान होते ते अनुमान ज्ञान होय.

अनुमान हे अप्रत्यक्ष प्रकारचे ज्ञान असते ते कोणत्या तरी माध्यमाच्या मार्फत असते. कोणत्यातरी चिन्हाच्या (लिंगाच्या) मदतीने जे अदृश्य असते त्यांचे ज्ञान जेव्हा केले जाते तेव्हा ते अनुमान होते.

उदा - धूर दिसला म्हणजे त्यांच्या जवळपास अग्नी असला पाहिजे, असा जेव्हा आपण अंदाज करतो त्याला अनुमान म्हणतात. ज्यांच्या मार्फत किंवा ज्यांच्या दर्शनावरुन अदतदृश्य वस्तूचे अनुमान केले जाते त्याला लिंग किंवा हेतू म्हणतात.

उदा- धूर हे अग्नीचे लिंग आहे व अग्नी हे साध्य आहे. ज्याचे अनुमान केले जाते त्यास साध्यपद म्हणतात व ज्याच्या बाबतीत अनुमान करावयाचे असते त्यास पक्ष म्हणतात.

उदा - या पर्वतावर अग्नी आहे. या विधानात हा पर्वत पक्षपद आहे. अग्नी साध्यपद आहे व धूर हे मध्यपद/ लिंग आहे. मध्यपदाची पक्षपदात उपस्थिती असावी लागते, तिला ‘पक्षधर्मता’ असे म्हणतात आणि लिंगाचा साध्याशी जो नित्यनिरपवाद संबंध असतो त्यास ‘व्याप्ति’ म्हणतात. पक्षधर्मतेने सीमित झाालेल्या व्याप्तिला परामर्श म्हणतात म्हणून ‘परामर्शनन्यं ज्ञानं अनुमितीः’ अशी अनुमानाची व्याख्या केली जाते आणि व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानं परामर्श:! अशी परामर्शाची व्याख्या केलेली आहे. धूर व अग्नी याचे उदाहरण घ्यावयाचे झाल्यास जेथे जेथे धूर असतो तेथे तेथे अग्नी असतो.

या पर्वतावर धूर आहे.

 \या पर्वतावर अग्नी आहे असे संविधान मांडले जाते.

दिङ्नागाच्या व त्याच्या मताचा इतरांच्या दृष्टीने अनुमान हे फक्त संवेद्य सत्तेच्या पातळीवरच युक्त असते. अंतिम सत्ता अनिर्वचनीय व अव्याख्येय असल्यामुळे आणि  ती सर्व कल्पना व विचार यांना अगम्य असल्यामुळे तिच्याशी अनुमानाचा कोणताही संबंध येत नाही. त्यांच्या मते अनुमानाची निर्मिती विचार व बुध्दी ही करीत असतात, आणि व्यावहारिक सृष्टीत अनुमानाचे स्थान महत्वाचे असते हे नाकारता येणार नाही. देश, काल, परिस्थिती यांच्या भेदांमुळे अनुमानाची सत्यता संशयास्पद ठरु शकते हे भर्तुहरीचे म्हणणे शांतरक्षित व धर्मकिर्ती यांना मान्य नाही. त्यांच्या मते पुरापासून अग्नीचे अस्तित्व अनुमानित होणे हे टाळता येणारच नाही.

पूर्व मीमांसक अनुमान हे ज्ञानाचे दुसरे महत्वाचे प्रमाण मानतात. सर्वच ज्ञान प्रत्यक्ष पध्दतीने प्राप्त होत नाही ही गोष्ट सर्वमान्य आहे. प्रत्यक्ष ज्ञानाला गंभीर मर्यादा पडतात. प्रत्यक्षज्ञान हे प्रत्येक व्यक्तिला वेगळे होत असते आणि त्यात इंद्रिये व विषय यांचा प्रत्यक्ष सन्निकर्ष होणे अत्यावश्यक असल्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीचा प्रत्येक विषयाशी प्रत्येक वेळी सन्निकर्ष होईलच तशी शक्यता फार थोडी असते. जगात अनंत वस्तू व घटना असतात व त्या प्रतिक्षणी बदलत असतात. त्या सर्वांशी सर्वच व्यक्तींना स्वतः वैयक्तिक संबंध प्रस्थापित करुन त्या जाणणे केवळ अशक्य असते म्हणून ‘अनुमान’ हे ज्ञानप्राप्तीचे अप्रत्यक्ष साधन म्हणून महत्वाचे असते, आणि फार मोठया प्रमाणात मानवास ज्ञान अनुमानाच्या मार्गे मिळत असते. 

संदर्भ:

दीक्षित श्री. (2009). भारतीय तत्वज्ञान, कोल्हापूर: फडके प्रकाशन

जोशी, ग. ना. (2004 ). भारतीय तत्वज्ञानाचा बृहद् इतिहास खंड – 1 ते 12, पुणे: शुभदा सारस्वत प्रकाशन

सरदेसाई, एस. जी. (2001). भारतीय तत्त्वज्ञान : वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष, मुंबई: लोकवाङमय गृह 

ठाकरे, भू. मा. (2004). तर्कशास्त्र. पुणे: कुंभ प्रकाशन

जोशी आणि कुलकर्णी (2009). तत्वज्ञान तर्कशास्त्र, पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन