नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

 

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात ज्यांनी केवळ नवीन सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवाला समजून घेण्याची संपूर्ण पद्धतच बदलून टाकली. अशा प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांमध्ये गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला वैज्ञानिक आणि स्वतंत्र स्वरूप देणाऱ्या प्रमुख विद्वानांपैकी ते एक होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात मानसशास्त्रात वर्तनवाद आणि मनो विश्लेषण या दोन प्रमुख प्रवाहांचे वर्चस्व होते. वर्तनवाद मानवाच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने बाह्य उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांद्वारे करत होता, तर मनोविश्लेषण मानवाच्या वर्तनामागील अवचेतन संघर्ष आणि बालपणीच्या अनुभवांवर भर देत होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत मानवाला अधिक व्यापक, मानवी आणि नैतिक संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते माणूस केवळ जैविक किंवा अवचेतन शक्तींच्या प्रभावाखाली असलेला जीव नाही, तर तो मूल्ये, उद्दिष्टे, नैतिकता, आणि आत्मजाणीव असलेली सक्रिय व्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासात मानवी अनुभव, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, वैयक्तिक अर्थनिर्मिती आणि जीवनातील उद्दिष्टे यांना केंद्रस्थानी ठेवले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला अधिक मानवी, वैयक्तिक आणि समग्र स्वरूप प्राप्त झाले (Allport, 1937; Schultz & Schultz, 2017).

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

 

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे आहेत ज्यांनी अत्यल्प आयुष्यातही ज्ञानाच्या एखाद्या संपूर्ण क्षेत्राला नवे वळण दिले. अशा व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे Lev Vygotsky. व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा आधुनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि भाषाविकास यांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावशाली मानला जातो. त्यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास ही केवळ जैविक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संरचना यांच्या माध्यमातून घडणारी प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राच्या अभ्यासात “समाज” आणि “संस्कृती” या घटकांना नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या विचारांनी शिक्षणशास्त्राच्या क्षेत्रातही मोठे परिवर्तन घडवले. त्यांच्या सिद्धांतानुसार मुलांचा बौद्धिक विकास हा स्वतंत्रपणे न होता इतर व्यक्तींसोबतच्या संवादातून आणि सहकार्यात्मक शिक्षणातून घडतो. शिक्षक, पालक, सहाध्यायी आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्वांचा मुलांच्या ज्ञाननिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग असतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे विचार आधुनिक constructivist education, collaborative learning, आणि scaffolding या शिक्षणपद्धतींच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट झाले आहेत (Daniels, 2001; Moll, 2014).

त्यांचे आयुष्य केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे शास्त्रीय जीवन नसून ते बौद्धिक जिज्ञासा, सामाजिक बांधिलकी आणि ज्ञानाच्या शोधासाठीच्या संघर्षाची प्रेरणादायी कथा आहे. केवळ 37 वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिमाण दिले.

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी विचार करण्याच्या पद्धतीलाच नवे वळण दिले. अशा संशोधकांमध्ये लिओन फेस्टिंगर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ‘Cognitive Dissonance’ (बोधनिक विसंगती) या सिद्धांतामुळे त्यांनी सामाजिक मानसशास्त्रात बौद्धिक क्रांती घडवली. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी तर्क, श्रद्धा, निर्णयप्रक्रिया आणि वर्तनातील विसंगती यांचा शास्त्रीय अभ्यास शक्य झाला.

बालपण आणि शिक्षण

लिओन फेस्टिंगर यांचा जन्म 8 मे 1919 रोजी न्यूयॉर्क शहरात एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या साधे असले तरी बौद्धिकदृष्ट्या समृद्ध होते. लहानपणापासूनच त्यांना गणित, विज्ञान आणि तर्कशास्त्र यांत विशेष रुची होती. ही विश्लेषणात्मक वृत्ती पुढे त्यांच्या संशोधनात स्पष्ट दिसून येते.