गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

 

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात ज्यांनी केवळ नवीन सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवाला समजून घेण्याची संपूर्ण पद्धतच बदलून टाकली. अशा प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांमध्ये गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला वैज्ञानिक आणि स्वतंत्र स्वरूप देणाऱ्या प्रमुख विद्वानांपैकी ते एक होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात मानसशास्त्रात वर्तनवाद आणि मनो विश्लेषण या दोन प्रमुख प्रवाहांचे वर्चस्व होते. वर्तनवाद मानवाच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने बाह्य उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांद्वारे करत होता, तर मनोविश्लेषण मानवाच्या वर्तनामागील अवचेतन संघर्ष आणि बालपणीच्या अनुभवांवर भर देत होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत मानवाला अधिक व्यापक, मानवी आणि नैतिक संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते माणूस केवळ जैविक किंवा अवचेतन शक्तींच्या प्रभावाखाली असलेला जीव नाही, तर तो मूल्ये, उद्दिष्टे, नैतिकता, आणि आत्मजाणीव असलेली सक्रिय व्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासात मानवी अनुभव, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, वैयक्तिक अर्थनिर्मिती आणि जीवनातील उद्दिष्टे यांना केंद्रस्थानी ठेवले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला अधिक मानवी, वैयक्तिक आणि समग्र स्वरूप प्राप्त झाले (Allport, 1937; Schultz & Schultz, 2017).

बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

ऑलपोर्ट यांचा जन्म 11 नोव्हेंबर 1897 रोजी अमेरिकेतील Montezuma येथे झाला. ते चार भावंडांपैकी सर्वात लहान होते. त्यांचे वडील डॉ. जॉन एडवर्ड्स ऑलपोर्ट हे ग्रामीण भागात वैद्यकीय सेवा देणारे डॉक्टर होते. त्यांच्या घरातच एक लहानसे दवाखान्यासारखे वातावरण होते, जिथे रुग्णांची तपासणी आणि उपचार केले जात. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांच्या बालपणातच त्यांना मानवी दुःख, आजार, सेवा आणि सहानुभूती यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला.

या वातावरणाचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर खोल प्रभाव पडला. त्यांनी नंतर लिहिलेल्या आत्मचरित्रात्मक नोंदींमध्ये सांगितले आहे की बालपणातील या अनुभवांमुळे त्यांना मानवाच्या समस्यांविषयी संवेदनशीलता आणि सहानुभूती विकसित झाली. पुढे मानसशास्त्राचा अभ्यास करताना त्यांनी मानवाकडे केवळ वैज्ञानिक निरीक्षणाचा विषय म्हणून न पाहता एक जिवंत, संवेदनशील आणि सामाजिक अस्तित्व म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन स्वीकारला (Nicholson, 2003).

ऑलपोर्ट यांचे कुटुंब नंतर Cleveland येथे स्थायिक झाले. येथे त्यांनी शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्या बालपणातील वातावरण अत्यंत शिस्तबद्ध, नैतिक आणि धार्मिक मूल्यांनी समृद्ध होते. त्यांच्या आई नेली एडिथ ऑलपोर्ट या अत्यंत धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांवर भर देणाऱ्या व्यक्ती होत्या. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांच्या व्यक्तिमत्त्वात नैतिकता, आत्मनियंत्रण आणि सामाजिक जबाबदारी यांची मजबूत पायाभरणी झाली.

शालेय जीवनात ऑलपोर्ट अत्यंत अभ्यासू, जिज्ञासू आणि संवेदनशील विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात. ते केवळ शैक्षणिकदृष्ट्या हुशार नव्हते, तर त्यांना वाचन, लेखन आणि बौद्धिक चर्चांमध्ये विशेष रस होता. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात बालपणापासूनच स्वतंत्र विचारसरणी आणि निरीक्षणशीलता दिसून येत होती (Hall, Lindzey & Campbell, 1998).

उच्च शिक्षण आणि हार्वर्डमधील बौद्धिक घडण

शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ऑलपोर्ट यांनी अमेरिकेतील प्रतिष्ठित Harvard University येथे प्रवेश घेतला. हार्वर्ड विद्यापीठ त्या काळात मानसशास्त्र आणि सामाजिक विज्ञानाच्या अभ्यासाचे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र होते. येथे त्यांनी तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र आणि सामाजिक विज्ञान या विषयांचा सखोल अभ्यास केला.

1919 साली त्यांनी हार्वर्डमधून पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी काही काळ शिक्षणक्षेत्रात काम केले आणि पुढे पुन्हा हार्वर्डमध्येच मानसशास्त्रातील उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. या काळात त्यांच्यावर अनेक महत्त्वपूर्ण विद्वानांचा प्रभाव पडला. विशेषतः अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ विल्यम जेम्स यांच्या तत्त्वज्ञानात्मक मानसशास्त्राचा अप्रत्यक्ष प्रभाव त्यांच्या विचारांवर दिसून येतो, जरी जेम्स यांचे निधन त्याआधी झाले होते. जेम्स यांनी मांडलेला मानवी अनुभव आणि चेतना यांचा अभ्यास हा दृष्टिकोन ऑलपोर्ट यांच्या विचारांशी सुसंगत होता (James, 1890/1983).

1922 साली ऑलपोर्ट यांनी हार्वर्ड विद्यापीठातून Ph.D. in Psychology पदवी प्राप्त केली. त्यांच्या डॉक्टरेट संशोधनात व्यक्तिमत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला होता. त्या काळात व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र हे स्वतंत्र क्षेत्र म्हणून पूर्णपणे विकसित झाले नव्हते. मानसशास्त्रातील बहुतेक संशोधन प्रयोगशाळेतील नियंत्रित प्रयोग, प्राणी-अभ्यास आणि वर्तनवादी पद्धतींवर आधारित होते.

त्या काळातील मानसशास्त्रीय पार्श्वभूमी आणि ऑलपोर्ट यांची भूमिका

1920 च्या दशकात मानसशास्त्रावर दोन प्रमुख विचारप्रवाहांचा प्रभाव होता. एक म्हणजे John B. Watson यांनी विकसित केलेला वर्तनवाद. या दृष्टिकोनानुसार मानसशास्त्राने केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करावा आणि मानसिक प्रक्रियांना फारसे महत्त्व देऊ नये. दुसरा प्रभावी प्रवाह म्हणजे सिग्मंड फ्रायड यांनी विकसित केलेले मनोविश्लेषण, ज्यामध्ये मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण अवचेतन इच्छा, लैंगिक प्रेरणा आणि बालपणीच्या अनुभवांद्वारे केले जात होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांचे महत्त्व मान्य केले, परंतु त्यांनी त्यांच्या मर्यादाही दाखवून दिल्या. त्यांच्या मते वर्तनवाद मानवी अनुभवाच्या गुंतागुंतीकडे दुर्लक्ष करतो, तर मनोविश्लेषण अनेकदा मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण अत्यधिक भूतकाळाशी जोडून पाहते. ऑलपोर्ट यांनी असा युक्तिवाद केला की प्रौढ व्यक्तीचे वर्तन केवळ बालपणीच्या अनुभवांद्वारे समजावून सांगता येत नाही; त्यामध्ये सध्याच्या उद्दिष्टे, मूल्ये आणि वैयक्तिक निवडी यांचीही महत्त्वाची भूमिका असते (Allport, 1961).

याच विचारांमधून त्यांनी पुढे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी दृष्टिकोन विकसित केला. त्यांच्या मते प्रत्येक व्यक्ती अद्वितीय (unique) असते आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना तिच्या वैयक्तिक अनुभव, जीवनातील ध्येय आणि सामाजिक संदर्भ यांचा विचार करणे अत्यावश्यक आहे.

सिग्मंड फ्रॉईड यांच्याशी झालेली ऐतिहासिक भेट

ऑलपोर्ट यांच्या आयुष्यातील एक प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे त्यांची सिग्मंड फ्रायड यांच्याशी झालेली भेट. 1920 च्या दशकात ते व्हिएन्ना येथे फ्रॉईड यांना भेटण्यासाठी गेले. भेटीत ऑलपोर्ट यांनी एका लहान मुलाबद्दलचा एक साधा निरीक्षणात्मक अनुभव सांगितला. परंतु फ्रॉईड यांनी त्या अनुभवाचे अवचेतन भीती आणि दडपलेल्या भावनांच्या संदर्भात विश्लेषण केले. या अनुभवातून ऑलपोर्ट यांना जाणवले की मानसशास्त्राने प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ भूतकाळातील अवचेतन संघर्षांमध्येच शोधू नये. अनेकदा माणूस जाणीवपूर्वक, तर्कसंगत आणि मूल्याधारित निर्णय घेतो. हीच जाणीव पुढे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्व सिद्धांताचा आधार ठरली.

गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्रातील क्रांतिकारी योगदान

व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राच्या इतिहासात ऑलपोर्ट यांनी मांडलेली Trait Theory (गुणवैशिष्ट्य सिद्धांत) अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि प्रभावशाली मानली जाते. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवाद आणि मनोविश्लेषण हे दोन प्रमुख प्रवाह प्रभावी होते, ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी व्यक्तीतील स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्म (traits) यांना केंद्रस्थानी ठेवले. त्यांच्या मते व्यक्तिमत्त्व म्हणजे “व्यक्तीच्या मानसशारीरिक प्रणालींचे एक गतिशील संघटन असून ते व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण वर्तन आणि विचारांचे निर्धारण करते” (Allport, 1937).

ऑलपोर्ट यांच्या दृष्टीने trait म्हणजे व्यक्तीच्या वर्तनात सातत्य निर्माण करणारा एक स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्म होय. व्यक्ती विविध परिस्थितींमध्ये ज्या पद्धतीने विचार करते, भावना व्यक्त करते आणि वागते, त्या सातत्यपूर्ण नमुन्यांच्या मागे विशिष्ट गुणवैशिष्ट्ये कार्यरत असतात. उदाहरणार्थ, काही व्यक्ती स्वभावतः सहृदय, काही प्रामाणिक, काही स्पर्धात्मक, तर काही अंतर्मुख असतात. या गुणधर्मांमुळे व्यक्तीच्या वर्तनात एक विशिष्ट सातत्य दिसून येते. ऑलपोर्ट यांनी जवळपास 18,000 पेक्षा अधिक इंग्रजी शब्दांचा अभ्यास करून व्यक्तिमत्त्वाशी संबंधित गुणवैशिष्ट्यांची सूची तयार केली आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी एक नवीन दिशा दिली (Allport & Odbert, 1936).

ऑलपोर्ट यांनी traits चे cardinal traits, central traits आणि secondary traits असे तीन प्रमुख प्रकार मांडले. या वर्गीकरणामुळे व्यक्तिमत्त्वातील विविध गुणांचे महत्त्व आणि प्रभाव समजून घेणे सोपे झाले.

1. Cardinal Traits (प्रमुख वैशिष्ट्ये)

Cardinal traits म्हणजे व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनावर अत्यंत व्यापक आणि निर्णायक प्रभाव टाकणारे गुणधर्म. हे गुण इतके प्रभावी असतात की व्यक्तीची ओळखच त्या गुणांशी जोडली जाते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे जीवन पूर्णपणे परोपकारासाठी समर्पित असेल तर “परोपकारिता” हा त्या व्यक्तीचा cardinal trait ठरू शकतो. इतिहासातील अनेक व्यक्तिमत्त्वे त्यांच्या cardinal traits मुळे ओळखली जातात. उदाहरणार्थ, Mahatma Gandhi यांच्या व्यक्तिमत्त्वात “अहिंसा” हा प्रमुख cardinal trait मानला जातो. तथापि, ऑलपोर्ट यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीकडे cardinal trait असतोच असे नाही; अशा गुणांचा प्रभाव प्रामुख्याने असामान्य किंवा ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अधिक स्पष्ट दिसतो (Allport, 1937).

2. Central Traits (मुख्य वैशिष्ट्ये)

Central traits हे व्यक्तिमत्त्वाचे मूलभूत आणि सर्वसाधारण गुणधर्म असतात. एखाद्या व्यक्तीचे वर्णन करताना आपण ज्या काही शब्दांचा वापर करतो उदा. प्रामाणिक, मैत्रीपूर्ण, मेहनती, बुद्धिमान, आत्मविश्वासी जे central traits असतात. साधारणपणे 5 ते 10 central traits एखाद्या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूलभूत स्वरूप स्पष्ट करतात. हे गुण व्यक्तीच्या दैनंदिन वर्तनात सातत्याने दिसून येतात आणि सामाजिक संबंध, निर्णयप्रक्रिया व भावनिक प्रतिक्रिया यांवर प्रभाव टाकतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत प्रामाणिकपणे वागत असेल, लोकांशी मैत्रीपूर्ण असेल आणि जबाबदारीने काम करत असेल, तर हे तिचे central traits मानले जातात (Feist, Feist & Roberts, 2018).

3. Secondary Traits (दुय्यम वैशिष्ट्ये)

Secondary traits हे व्यक्तिमत्त्वातील तुलनेने कमी स्थिर आणि परिस्थितीनुसार बदलणारे गुणधर्म असतात. हे गुण व्यक्तीच्या सर्वच वर्तनांमध्ये दिसून येत नाहीत, तर विशिष्ट परिस्थितींमध्येच प्रकट होतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सर्वसाधारणपणे शांत असू शकते, परंतु काही विशिष्ट प्रसंगी ती अत्यंत भावनिक किंवा आक्रमक होऊ शकते. तसेच एखाद्याला विशिष्ट प्रकारचे संगीत आवडणे, विशिष्ट खाद्यपदार्थांची आवड असणे किंवा विशिष्ट प्रसंगी लाजाळूपणा जाणवणे ही secondary traits ची उदाहरणे आहेत. हे गुण व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी सहाय्यक असले तरी ते central traits इतके प्रभावी नसतात (Schultz & Schultz, 2017).

ऑलपोर्ट यांच्या trait theory चे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास nomothetic आणि idiographic या दोन्ही दृष्टिकोनातून करण्याचा आग्रह धरला. Nomothetic दृष्टिकोनात व्यक्तिमत्त्वातील सामान्य नियम शोधण्याचा प्रयत्न केला जातो, तर idiographic दृष्टिकोनात प्रत्येक व्यक्तीची अद्वितीयता समजून घेण्यावर भर दिला जातो. ऑलपोर्ट यांच्या मते प्रत्येक व्यक्ती ही अद्वितीय आहे आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना त्या व्यक्तीच्या जीवनानुभव, मूल्ये आणि सामाजिक संदर्भ यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

Trait theory मुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासाला वैज्ञानिक पद्धती, मोजमाप आणि संशोधनाधारित आधार मिळाला. पुढे या सिद्धांतावर आधारित अनेक संशोधनपर मॉडेल्स विकसित झाले. उदाहरणार्थ, Raymond Cattell यांनी factor analysis चा वापर करून 16 व्यक्तिमत्त्व घटक (16PF) मांडले, तर Hans Eysenck यांनी व्यक्तिमत्त्वाचे तीन प्रमुख आयाम (Extraversion, Neuroticism, Psychoticism) प्रस्तावित केले. नंतर या संशोधनातून आधुनिक Big Five Personality Model (Costa & McCrae) विकसित झाला. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांचा trait दृष्टिकोन हा आधुनिक व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा पाया मानला जातो (McAdams, 2020).

ऑलपोर्ट यांच्या trait theory ने व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्याची दिशा बदलली. त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाला केवळ अवचेतन संघर्ष किंवा पर्यावरणीय प्रतिक्रिया म्हणून न पाहता स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्मांच्या संघटनेचा परिणाम म्हणून समजावले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र अधिक वस्तुनिष्ठ, संशोधनाधारित आणि अनुभवजन्य बनले. आजही व्यक्तिमत्त्व संशोधन, मानसशास्त्रीय चाचण्या आणि संघटनात्मक मानसशास्त्रात trait theory चा व्यापक वापर केला जातो.

Functional Autonomy of Motives (प्रेरणांची कार्यात्मक स्वायत्तता)

ऑलपोर्ट यांनी मांडलेली दुसरी अत्यंत महत्त्वपूर्ण संकल्पना म्हणजे प्रेरणांची कार्यात्मक स्वायत्तता. या सिद्धांतानुसार व्यक्तीच्या अनेक प्रेरणा सुरुवातीला ज्या कारणांमुळे निर्माण होतात, त्या कारणांपासून पुढे स्वतंत्र होऊ शकतात. म्हणजेच प्रौढ व्यक्तीचे वर्तन केवळ बालपणीच्या अनुभवांनी किंवा सुरुवातीच्या प्रेरणांनी नियंत्रित होत नाही; अनेकदा त्या प्रेरणा कालांतराने नवीन अर्थ आणि उद्दिष्ट प्राप्त करतात (Allport, 1961).

ऑलपोर्ट यांनी स्पष्ट केले की अनेक मानसशास्त्रीय सिद्धांत विशेषतः मनोविश्लेषणवाद वर्तनाचे स्पष्टीकरण भूतकाळातील कारणांवर आधारित करतात. परंतु वास्तवात प्रौढ व्यक्तीचे अनेक वर्तन नमुने वर्तमानातील उद्दिष्टे आणि मूल्यांवर आधारित असतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सुरुवातीला आर्थिक गरजेमुळे एखादे काम सुरू करते. परंतु कालांतराने त्या कामातून तिला बौद्धिक समाधान, सर्जनशील आनंद किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा मिळू लागते. त्या वेळी काम करण्याची प्रेरणा केवळ पैशावर आधारित राहत नाही; ती स्व-समाधान किंवा सामाजिक योगदान यांसारख्या नवीन उद्दिष्टांशी जोडली जाते. अशा परिस्थितीत मूळ प्रेरणा आणि वर्तमान प्रेरणा यांचा संबंध कमी होतो आणि प्रेरणा स्वायत्त बनते.

ऑलपोर्ट यांनी functional autonomy चे दोन प्रकार सांगितले: Perseverative functional autonomy आणि Propriate functional autonomy. Perseverative autonomy म्हणजे एखाद्या सवयी किंवा वर्तनाचा सातत्याने टिकून राहणारा स्वभाव. उदाहरणार्थ, सायकल चालवणे किंवा टायपिंग यांसारख्या सवयी सुरुवातीच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेनंतर स्वयंचलित बनतात. Propriate autonomy मात्र अधिक महत्त्वाची आहे; ती व्यक्तीच्या मूल्ये, दीर्घकालीन उद्दिष्टे आणि स्व-ओळख यांच्याशी संबंधित असते. यामुळे व्यक्तीचे जीवन अधिक अर्थपूर्ण आणि उद्देशपूर्ण बनते (Feist & Feist, 2018).

ही संकल्पना मानसशास्त्रात महत्त्वाची मानली जाते कारण ती मानवाला भूतकाळाचा कैदी न मानता विकासक्षम आणि सर्जनशील व्यक्ती म्हणून पाहते. यामुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात स्व-नियंत्रण, मूल्ये आणि भविष्यकालीन उद्दिष्टांचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

Proprium (स्व-अस्तित्वाची संकल्पना)

ऑलपोर्ट यांनी व्यक्तिमत्त्व समजावण्यासाठी Proprium ही संकल्पना मांडली. Proprium म्हणजे व्यक्तीची स्वतःबद्दलची जाणीव, आत्मओळख आणि “मी कोण आहे?” या प्रश्नाशी संबंधित असलेली मानसिक रचना. आधुनिक मानसशास्त्रात याला साधारणपणे self या संकल्पनेशी समतुल्य मानले जाते. ऑलपोर्ट यांच्या मते व्यक्तिमत्त्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे व्यक्तीची स्वतःची जाणीव आणि स्वतःबद्दलचा सातत्यपूर्ण अनुभव (Allport, 1955).

ऑलपोर्ट यांनी proprium च्या विकासाची अनेक टप्प्यांमध्ये मांडणी केली. बालपणात व्यक्तीला प्रथम bodily self किंवा शरीराची जाणीव होते. त्यानंतर self-identity विकसित होते म्हणजेच “मी काल जो होतो तोच आज आहे” ही सातत्याची जाणीव. पुढे self-esteem किंवा आत्मसन्मान विकसित होतो, ज्यामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतांबद्दल विश्वास निर्माण होतो. यानंतर व्यक्ती rational coping म्हणजे तर्कसंगत पद्धतीने समस्यांचा सामना करण्याची क्षमता विकसित करते. त्याचबरोबर व्यक्तीच्या जीवनात long-term goals आणि sense of purpose म्हणजे दीर्घकालीन उद्दिष्टे आणि जीवनाचा अर्थ निर्माण होतो (Schultz & Schultz, 2017).

या संकल्पनेमुळे व्यक्तिमत्त्व विकास हा एक सतत चालणारा आणि अर्थपूर्ण प्रवास असल्याचे स्पष्ट होते. व्यक्ती जसजशी प्रगल्भ होते तसतसे तिच्या जीवनातील उद्दिष्टे, मूल्ये आणि स्व-ओळख अधिक स्पष्ट होत जाते. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्व हे स्थिर नसून विकसनशील आणि गतिशील प्रक्रिया आहे. ऑलपोर्ट यांच्या proprium संकल्पनेने पुढे मानवतावादी मानसशास्त्राच्या विकासावर मोठा प्रभाव टाकला आणि Abraham Maslow व Carl Rogers यांच्या self-actualization आणि self-concept या संकल्पनांच्या विकासाला बौद्धिक आधार मिळाला. त्यामुळे अनेक विद्वान ऑलपोर्ट यांना मानवतावादी मानसशास्त्राचे अग्रदूत मानतात (Schultz & Schultz, 2017).

पूर्वग्रह (Prejudice) आणि सामाजिक मानसशास्त्र

सामाजिक मानसशास्त्राच्या विकासामध्ये ऑलपोर्ट यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राबरोबरच त्यांनी समाजातील गटसंबंध, भेदभाव, सामाजिक वृत्ती आणि पूर्वग्रह यांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनाचा परिपाक म्हणजे 1954 मध्ये प्रकाशित झालेले प्रसिद्ध पुस्तक The Nature of Prejudice. सामाजिक मानसशास्त्राच्या इतिहासात हे पुस्तक एक मैलाचा दगड मानले जाते, कारण यात प्रथमच पूर्वग्रहांच्या मानसशास्त्रीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटकांचे एकत्रित विश्लेषण करण्यात आले. ऑलपोर्ट यांच्या मते पूर्वग्रह म्हणजे एखाद्या सामाजिक गटाबद्दल असलेली पूर्वनियोजित, भावनिक आणि अनेकदा अवास्तव नकारात्मक वृत्ती होय. ही वृत्ती व्यक्तीच्या अनुभवांवर, सामाजिक शिक्षणावर आणि सांस्कृतिक परंपरांवर आधारित असते (Allport, 1954).

ऑलपोर्ट यांनी स्पष्टपणे सांगितले की पूर्वग्रह हे जन्मजात नसतात; ते शिकलेले (learned) असतात. लहानपणापासून कुटुंब, समाज, माध्यमे, शिक्षण व्यवस्था आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या माध्यमातून व्यक्ती काही गटांविषयी ठराविक कल्पना आत्मसात करते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विशिष्ट जाती, धर्म किंवा वंशाबद्दल नकारात्मक कथा, रूढ कल्पना किंवा विनोद सतत ऐकले तर व्यक्तीमध्ये त्या गटाविषयी पूर्वग्रह निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पूर्वग्रह हा केवळ वैयक्तिक मानसशास्त्रीय घटक नसून तो सामाजिक शिक्षण प्रक्रियेचा परिणाम असतो (Brown, 2010).

ऑलपोर्ट यांनी पुढे असेही सांगितले की सामाजिक परिस्थिती पूर्वग्रहांना अधिक तीव्र बनवते. आर्थिक स्पर्धा, सामाजिक असुरक्षितता, राजकीय प्रचार, सामाजिक विभाजन आणि समूह ओळख यांसारख्या परिस्थितींमध्ये लोक स्वतःच्या गटाचे संरक्षण करण्यासाठी इतर गटांविषयी नकारात्मक वृत्ती विकसित करतात. सामाजिक ओळख सिद्धांतानुसार लोक स्वतःला “आपला गट” (in-group) आणि “इतर गट” (out-group) अशा दोन वर्गांमध्ये विभागतात. या प्रक्रियेमुळे अनेकदा इतर गटांविषयी संशय, भीती किंवा द्वेष निर्माण होतो. त्यामुळे पूर्वग्रह समजून घेण्यासाठी व्यक्तीच्या मानसशास्त्राबरोबरच समाजाची रचना आणि सत्ता-संबंध यांचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते (Allport, 1954; Myers & Twenge, 2021).

ऑलपोर्ट यांनी पूर्वग्रह कमी करण्यासाठी एक अत्यंत प्रभावी संकल्पना मांडली, जी पुढे “Contact Hypothesis” म्हणून प्रसिद्ध झाली. या सिद्धांतानुसार भिन्न सामाजिक गटांमधील सकारात्मक, समसमान आणि सहकार्यात्मक संपर्क वाढला तर पूर्वग्रह कमी होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, शाळा, कार्यस्थळ किंवा सामाजिक संस्थांमध्ये विविध जाती, धर्म किंवा वंशातील लोक समान उद्दिष्टांसाठी एकत्र काम करत असतील, तर त्यांच्यातील परस्पर समज वाढते आणि नकारात्मक रूढ कल्पना कमी होतात. या कल्पनेला पुढील संशोधनांनीही पुष्टी दिली आहे. अनेक अभ्यासांनी दर्शवले आहे की समान दर्जा, सामायिक उद्दिष्टे आणि संस्थात्मक पाठबळ या अटी पूर्ण झाल्यास संपर्क पूर्वग्रह कमी करण्यास प्रभावी ठरतो (Pettigrew & Tropp, 2006).

आजही The Nature of Prejudice हे पुस्तक सामाजिक मानसशास्त्रातील एक क्लासिक ग्रंथ मानले जाते. जातीयता, वांशिकता, धार्मिक भेदभाव, स्थलांतरितांविषयीची नकारात्मकता किंवा लिंगभेद यांसारख्या विषयांवरील आधुनिक संशोधनाला या पुस्तकाने मूलभूत दिशा दिली. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे तर सामाजिक न्याय आणि मानवाधिकारांच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

समारोप:

गॉर्डन ऑलपोर्ट यांनी मानसशास्त्राला केवळ वैज्ञानिक विषय म्हणून न पाहता मानव समजून घेण्याची संवेदनशील शास्त्रशाखा म्हणून विकसित केले. त्यांनी दाखवून दिले की माणसाचे व्यक्तिमत्त्व हे केवळ गुणधर्मांचा संच नसून अनुभव, मूल्ये, उद्दिष्टे आणि आत्मजाणीवेचा सजीव संगम आहे. आज व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र, सामाजिक मानसशास्त्र आणि मानवतावादी मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांमध्ये ऑलपोर्ट यांच्या विचारांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा मिळतो "प्रत्येक व्यक्तीमध्ये एक अद्वितीय कथा, एक अद्वितीय प्रेरणा आणि एक अद्वितीय भविष्य दडलेले असते."

संदर्भ

Allport, G. W. (1937). Personality: A Psychological Interpretation. Holt, Rinehart & Winston.

Allport, G. W. (1954). The Nature of Prejudice. Reading, MA: Addison-Wesley.

Allport, G. W. (1955). Becoming: Basic Considerations for a Psychology of Personality. New Haven: Yale University Press.

Allport, G. W. (1961). Pattern and Growth in Personality. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Allport, G. W., & Odbert, H. S. (1936). Trait-names: A psycho-lexical study. Psychological Monographs, 47(1).

Brown, R. (2010). Prejudice: Its Social Psychology. Oxford: Wiley-Blackwell.

Feist, J., Feist, G. J., & Roberts, T. (2018). Theories of Personality (9th ed.). New York: McGraw-Hill Education.

Hall, C. S., Lindzey, G., & Campbell, J. B. (1998). Theories of Personality (4th ed.). New York: Wiley.

James, W. (1983). The Principles of Psychology. Cambridge, MA: Harvard University Press. (Original work published 1890)

McAdams, D. P. (2020). Personality Psychology: Traits, Identity, and Culture. New York: Guilford Press.

Myers, D. G., & Twenge, J. M. (2021). Social Psychology. New York: McGraw-Hill.

Nicholson, I. (2003). Inventing Personality: Gordon Allport and the Science of Selfhood. Washington, DC: American Psychological Association.

Pettigrew, T. F., & Tropp, L. R. (2006). “A Meta-Analytic Test of Intergroup Contact Theory.” Journal of Personality and Social Psychology.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2017). A History of Modern Psychology. Cengage Learning.

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

 

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे आहेत ज्यांनी अत्यल्प आयुष्यातही ज्ञानाच्या एखाद्या संपूर्ण क्षेत्राला नवे वळण दिले. अशा व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे Lev Vygotsky. व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा आधुनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि भाषाविकास यांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावशाली मानला जातो. त्यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास ही केवळ जैविक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संरचना यांच्या माध्यमातून घडणारी प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राच्या अभ्यासात “समाज” आणि “संस्कृती” या घटकांना नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या विचारांनी शिक्षणशास्त्राच्या क्षेत्रातही मोठे परिवर्तन घडवले. त्यांच्या सिद्धांतानुसार मुलांचा बौद्धिक विकास हा स्वतंत्रपणे न होता इतर व्यक्तींसोबतच्या संवादातून आणि सहकार्यात्मक शिक्षणातून घडतो. शिक्षक, पालक, सहाध्यायी आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्वांचा मुलांच्या ज्ञाननिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग असतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे विचार आधुनिक constructivist education, collaborative learning, आणि scaffolding या शिक्षणपद्धतींच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट झाले आहेत (Daniels, 2001; Moll, 2014).

त्यांचे आयुष्य केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे शास्त्रीय जीवन नसून ते बौद्धिक जिज्ञासा, सामाजिक बांधिलकी आणि ज्ञानाच्या शोधासाठीच्या संघर्षाची प्रेरणादायी कथा आहे. केवळ 37 वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिमाण दिले.

बालपण आणि कुटुंब पार्श्वभूमी

लेव सेम्योनोविच व्यॅगोस्की यांचा जन्म 17 नोव्हेंबर 1896 रोजी Orsha येथे झाला. पुढे त्यांचे बालपण मुख्यतः Gomel या शहरात गेले. त्या काळात हा प्रदेश Russian Empire चा भाग होता. व्यॅगोस्की यांचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या स्थिर आणि शिक्षणाला प्राधान्य देणारे होते. त्यांचे वडील बँकेत काम करत होते आणि आई उच्च शिक्षित होत्या. त्यामुळे घरात ज्ञान, साहित्य आणि बौद्धिक चर्चेचे वातावरण होते. या वातावरणाचा व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक विकासावर मोठा परिणाम झाला (Kozulin, 1990).

लहानपणापासूनच व्यॅगोस्की यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. त्यांनी केवळ शालेय अभ्यासक्रमापुरते वाचन मर्यादित ठेवले नाही, तर साहित्य, इतिहास, तत्त्वज्ञान, नाटक आणि भाषाशास्त्र यांचा व्यापक अभ्यास केला. विशेषतः रशियन साहित्य आणि युरोपीय तत्त्वज्ञान यांबद्दल त्यांना विशेष आकर्षण होते. या काळात त्यांनी साहित्यिक विश्लेषण, भाषिक संरचना आणि मानवी विचारप्रक्रिया यांतील संबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. पुढे त्यांच्या मानसशास्त्रीय विचारांमध्ये भाषा, संस्कृती आणि विचार यांच्यातील परस्परसंबंध ही कल्पना केंद्रस्थानी दिसून येते (Wertsch, 1985).

व्यॅगोस्की यांच्या बालपणातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची समाज आणि संस्कृती यांविषयीची संवेदनशीलता. त्या काळातील रशियन समाजात राजकीय आणि सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू होती. शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक बदल यांबद्दल अनेक विचारवंत चर्चा करत होते. या वातावरणामुळे व्यॅगोस्की यांनी ज्ञानाला केवळ वैयक्तिक बौद्धिक प्रक्रिया म्हणून न पाहता सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेचा परिणाम म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली.

त्यांच्या पुढील मानसशास्त्रीय सिद्धांतांमध्ये हीच दृष्टी स्पष्टपणे दिसते. व्यॅगोस्की यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास हा व्यक्तीच्या मेंदूच्या जैविक क्षमतेवर अवलंबून असला तरी त्याची वास्तविक रचना समाजातील परस्परसंवाद, भाषिक साधने आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या माध्यमातून तयार होते. त्यामुळे त्यांनी मानसशास्त्राला “सामाजिक-सांस्कृतिक विज्ञान” म्हणून पाहण्याचा प्रयत्न केला (Vygotsky, 1978).

उच्च शिक्षण आणि बौद्धिक घडण

रशियन मानसशास्त्रज्ञ व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक विकासात त्यांच्या उच्च शिक्षणाचा अत्यंत महत्त्वाचा वाटा होता. व्यॅगोस्की यांनी 1913 साली Moscow State University येथे प्रवेश घेतला. त्या काळात ही संस्था Russian Empire मधील सर्वात प्रतिष्ठित विद्यापीठांपैकी एक मानली जात होती. सुरुवातीला त्यांनी कायदा या विषयात शिक्षण सुरू केले. परंतु त्यांच्या बौद्धिक जिज्ञासेची व्याप्ती केवळ कायद्यापुरती मर्यादित नव्हती. व्यॅगोस्की हे बहुविद्याशाखीय दृष्टिकोनाचे अभ्यासक होते. त्यांनी विद्यापीठीन शिक्षणाच्या काळात साहित्य, तत्त्वज्ञान, इतिहास, भाषाशास्त्र आणि मानसशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास केला. त्याच वेळी त्यांनी Shanyavsky People's University येथेही व्याख्याने ऐकली, जिथे त्या काळातील अनेक उदारमतवादी विचारवंत अध्यापन करत होते. त्यामुळे त्यांच्या विचारविश्वावर केवळ एका शास्त्राचा प्रभाव न राहता विविध ज्ञानपरंपरांचा परिणाम झाला (Kozulin, 1990).

व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक घडणीत पाश्चिमात्य मानसशास्त्रज्ञांच्या विचारांचा काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः विल्यम जेम्स यांच्या बोधनविषयक विचारांनी आणि मानसशास्त्रातील कार्यात्मक दृष्टिकोनाने व्यॅगोस्की यांना प्रेरणा दिली. जेम्स यांनी मानवी चेतना ही सतत प्रवाही आणि कार्यशील प्रक्रिया असल्याचे प्रतिपादन केले होते. तसेच सिग्मंड फ्रायड यांच्या मनोविश्लेषणात्मक दृष्टिकोनातून मानवी वर्तनावर अबोध प्रक्रियांचा प्रभाव असतो ही कल्पना व्यॅगोस्की यांच्या चिंतनात आली. याशिवाय इवान पॅवलॉव यांच्या शारीरिक-जैविक प्रयोगांनी मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धतीचे महत्त्व स्पष्ट केले. या सर्व विचारांमुळे व्यॅगोस्की यांनी मानवी वर्तन आणि विचारप्रक्रिया समजून घेण्यासाठी बहुआयामी दृष्टिकोन स्वीकारला (Daniels, 2001).

परंतु व्यॅगोस्की यांचे वैशिष्ट्य असे की त्यांनी या विद्यमान सिद्धांतांची केवळ पुनरावृत्ती केली नाही. त्यांनी स्वतंत्रपणे विचार करून असा निष्कर्ष काढला की मानवी बोधात्मक विकास हा केवळ जैविक प्रक्रियांचा परिणाम नसून तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक वातावरणाशी घनिष्ठपणे संबंधित असतो. त्यांच्या मते भाषा, प्रतीक, सांस्कृतिक साधने आणि सामाजिक परस्परसंवाद यांच्या माध्यमातून मानवी विचारप्रक्रिया विकसित होते. ही कल्पना त्या काळातील प्रमुख मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनांपासून वेगळी होती, कारण त्या काळात बहुतेक संशोधक मानवी बुद्धिमत्तेला जैविक किंवा वैयक्तिक प्रक्रियेचा परिणाम मानत होते. व्यॅगोस्की यांनी मात्र समाज आणि संस्कृतीला बोधात्मक विकासाच्या केंद्रस्थानी ठेवले. पुढे हाच दृष्टिकोन त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक बोधनिक विकास सिद्धांताचा मूलभूत पाया ठरला (Vygotsky, 1978).

मानसशास्त्राकडे झालेला निर्णायक प्रवास

व्यॅगोस्की यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा 1924 मध्ये घडला. त्या वर्षी Leningrad येथे झालेल्या Second All-Russian Psychoneurological Congress मध्ये त्यांनी संशोधन सादर केले. त्या काळात व्यॅगोस्की औपचारिकरीत्या मानसशास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जात नव्हते; ते मुख्यतः साहित्य आणि शिक्षणशास्त्राशी संबंधित अभ्यास करत होते. तरीही या परिषदेत त्यांनी मानवी बोधन, भाषा आणि साहित्य यांच्यातील संबंधांवर अत्यंत मौलिक विचार मांडले. त्यांनी असा मुद्दा मांडला की साहित्य, कला आणि भाषा या केवळ सांस्कृतिक अभिव्यक्ती नसून त्या मानवी मानसिक प्रक्रियांच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात (Wertsch, 1985).

त्यांचे सादरीकरण परिषदेत उपस्थित असलेल्या विद्वानांना अत्यंत प्रभावी वाटले. विशेषतः सोव्हिएत मानसशास्त्रातील प्रमुख संशोधकांनी त्यांच्या विचारांतील मौलिकता ओळखली. त्यानंतर त्यांना Institute of Psychology Moscow येथे संशोधनासाठी आमंत्रित करण्यात आले. या संस्थेत प्रवेश मिळाल्यानंतर व्यॅगोस्की यांना मानसशास्त्रातील औपचारिक संशोधनाची संधी मिळाली. येथे त्यांनी शिक्षण, भाषा, बोधात्मक विकास आणि सामाजिक परस्परसंवाद यांवरील संशोधन सुरू केले. पुढे त्यांच्या सहकाऱ्यांमध्ये Alexander Luria आणि Alexei Leontiev यांसारखे महत्त्वाचे संशोधक सामील झाले. या सहकार्यामुळे सोव्हिएत मानसशास्त्रात एक नवीन बौद्धिक परंपरा निर्माण झाली, ज्याला पुढे Cultural-Historical Psychology म्हणून ओळखले जाऊ लागले (Cole & Scribner, 1978).

या काळात व्यॅगोस्की यांनी मानवी बोधात्मक विकासाचे सामाजिक स्वरूप स्पष्ट करणाऱ्या अनेक संकल्पना विकसित केल्या. भाषा आणि विचार यांचे परस्परसंबंध, सामाजिक संवादातून होणारे शिक्षण, आणि सांस्कृतिक साधनांच्या माध्यमातून घडणारा मानसिक विकास या विषयांवर त्यांनी सखोल संशोधन केले. पुढे त्यांच्या या संशोधनातून Zone of Proximal Development (ZPD), Private Speech, आणि Scaffolding यांसारख्या संकल्पनांचा विकास झाला, ज्यांनी शिक्षणशास्त्र आणि विकासात्मक मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवून आणले (Vygotsky, 1978; Daniels, 2001).

सामाजिक-सांस्कृतिक बोधनिक विकासाचा सिद्धांत

मानवी बोधनिक विकास समजून घेण्यासाठी विसाव्या शतकात अनेक महत्त्वपूर्ण सिद्धांत मांडले गेले. त्यामध्ये लेव व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा अत्यंत प्रभावी आणि क्रांतिकारी सिद्धांत मानला जातो. या सिद्धांतानुसार मानवी विचार, भाषा आणि बोधात्मक क्षमता या केवळ जैविक किंवा वैयक्तिक प्रक्रियांमधून विकसित होत नाहीत; त्या मुख्यतः सामाजिक परस्परसंवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संवाद यांच्या माध्यमातून विकसित होतात. म्हणजेच, माणूस शिकतो तो केवळ स्वतःच्या अनुभवातून नाही तर समाजातील इतर लोकांशी संवाद साधून, सांस्कृतिक परंपरा आत्मसात करून आणि भाषेच्या माध्यमातून ज्ञानाची देवाणघेवाण करून शिकतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांच्या मते शिक्षण आणि सामाजिक वातावरण हे बोधात्मक विकासाचे केंद्रबिंदू आहेत (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या काळात बालविकासाविषयीचे संशोधन प्रामुख्याने जीन पियाजे यांच्या सिद्धांताच्या प्रभावाखाली होते. पियाजे यांच्या मते मुलांचा बौद्धिक विकास हा निश्चित टप्प्यांमध्ये घडतो. त्यांनी वेदन-कारक अवस्था (Sensorimotor Stage), पूर्व-क्रियात्मक अवस्था (Preoperational Stage), मूर्त क्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage) आणि औपचारिक क्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage) असे चार विकासटप्पे मांडले. पियाजे यांच्या मतानुसार मुलं ज्ञानाची निर्मिती स्वतःच्या अनुभवातून करतात आणि त्यांचा विकास मुख्यतः स्व-अन्वेषण (Self-discovery) या प्रक्रियेतून घडतो (Piaget, 1952).

परंतु व्यॅगोस्की यांनी या दृष्टिकोनात एक महत्त्वपूर्ण सुधारणा केली. त्यांनी सांगितले की मुलांच्या बोधात्मक विकासामध्ये सामाजिक परस्परसंवादाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. मुलं शिकण्याच्या प्रक्रियेत मोठ्यांशी, शिक्षकांशी, पालकांशी आणि सहकाऱ्यांशी संवाद साधतात आणि या संवादातून त्यांची विचारशक्ती विकसित होते. व्यॅगोस्की यांच्या मते ज्ञानाची निर्मिती ही सामाजिक प्रक्रियेतून सुरू होते आणि नंतर ती वैयक्तिक मानसिक प्रक्रियेत रूपांतरित होते. त्यांनी याला Internalization (आंतरिक क्रिया) असे म्हटले. म्हणजेच एखादी कल्पना किंवा कौशल्य सुरुवातीला सामाजिक संवादातून शिकले जाते आणि नंतर ते व्यक्तीच्या वैयक्तिक विचारप्रक्रियेचा भाग बनते (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतामध्ये भाषा ही बोधात्मक विकासाची सर्वात महत्त्वाची साधन मानली जाते. त्यांच्या मते भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती विचारांची रचना घडवणारी प्रणाली आहे. मुलं सुरुवातीला इतरांशी संवाद साधण्यासाठी भाषा वापरतात, पण हळूहळू ती भाषा त्यांच्या विचारप्रक्रियेचा भाग बनते. लहान मुलांमध्ये दिसणारी Private Speech (स्वतःशी बोलणे) ही प्रक्रिया पुढे Inner Speech (आंतरिक भाषा) मध्ये रूपांतरित होते आणि तीच पुढे जाऊन जटिल विचार आणि समस्या-निराकरणासाठी उपयोगी ठरते (Daniels, 2001).

1. Zone of Proximal Development (ZPD)

व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि प्रभावी संकल्पना म्हणजे Zone of Proximal Development (ZPD). ही संकल्पना मुलांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचे अत्यंत सूक्ष्म आणि वास्तववादी स्पष्टीकरण देते. व्यॅगोस्की यांच्या मते प्रत्येक मुलामध्ये दोन प्रकारच्या क्षमता असतात. पहिली म्हणजे Actual Development Level म्हणजे मुलाला कोणते काम स्वतः स्वतंत्रपणे करता येते. दुसरी म्हणजे Potential Development Level म्हणजे मुलाला योग्य मार्गदर्शन किंवा सहकार्य मिळाल्यास करता येणारी कामे. या दोन्ही स्तरांमधील अंतराला Zone of Proximal Development असे म्हटले जाते (Vygotsky, 1978).

सोप्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास, मुलाच्या विकासामध्ये तीन प्रकारची कार्ये असतात. पहिला स्तर म्हणजे मुलाला पूर्णपणे स्वतः करता येणारी कामे. दुसरा स्तर म्हणजे अशी कामे जी मुलाला मार्गदर्शन, सूचना किंवा सहकार्य मिळाल्यास करता येतात. तिसरा स्तर म्हणजे अशी कामे जी मुलाला सध्या अजिबात करता येत नाहीत, जरी मदत मिळाली तरी. या तीन स्तरांपैकी दुसरा स्तर म्हणजेच Zone of Proximal Development होय. याच क्षेत्रात मुलाचे सर्वाधिक प्रभावी शिक्षण घडते, कारण येथे मुलाला नवीन कौशल्य शिकण्याची क्षमता असते, पण त्यासाठी सामाजिक सहकार्याची गरज असते (Woolfolk, 2016).

या प्रक्रियेमध्ये शिक्षक, पालक, मित्र किंवा अधिक अनुभवी व्यक्ती महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते मुलाला आवश्यक त्या सूचना, मार्गदर्शन आणि सहाय्य देतात. हळूहळू मुलाचे कौशल्य विकसित होत जाते आणि जे काम सुरुवातीला मदतीने करता येत होते ते नंतर स्वतंत्रपणे करता येऊ लागते. हीच प्रक्रिया शिक्षणाच्या प्रभावी पद्धतीचा आधार बनते. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांच्या मते शिक्षण हे विकासाच्या पुढे जाऊन त्याला चालना देणारे असावे. म्हणजेच योग्य शिक्षणामुळे मुलाचा विकास अधिक वेगाने होऊ शकतो.

2. Scaffolding (स्कॅफोल्डिंग)

Scaffolding ही संकल्पना थेट व्यॅगोस्की यांनी वापरलेली नसली तरी ती त्यांच्या ZPD संकल्पनेवर आधारित आहे. ही संकल्पना नंतर शिक्षणतज्ज्ञ Jerome Bruner आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विकसित केली (Wood, Bruner & Ross, 1976). Scaffolding म्हणजे शिकणाऱ्या व्यक्तीला सुरुवातीला दिलेले तात्पुरते बौद्धिक सहाय्य होय. जसे बांधकाम करताना इमारतीभोवती आधारासाठी बांधकामाचे तात्पुरते संरचनात्मक आधार (scaffold) लावले जातात, तसेच शिक्षणामध्ये शिक्षक विद्यार्थ्यांना सुरुवातीला मदत करतात.

उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितातील अवघड समस्या सोडवता येत नसेल तर शिक्षक त्याला सुरुवातीला सूचना देतात, उदाहरणे दाखवतात किंवा प्रश्नाचे छोटे भाग करून समजावतात अशा टप्प्याटप्प्याने मार्गदर्शन करतात. जसजसे विद्यार्थ्याचे कौशल्य वाढते तसतसे शिक्षकांचे सहाय्य कमी होत जाते. शेवटी विद्यार्थी ते काम पूर्णपणे स्वतंत्रपणे करू लागतो. ही प्रक्रिया ZPD च्या कार्यपद्धतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे (Santrock, 2018).

आधुनिक शिक्षणशास्त्रात सहकार्यात्मक अध्ययन (Collaborative Learning), मार्गदर्शित अध्ययन (Guided Learning) आणि सहकारी समस्या-निराकरण (Cooperative Problem Solving) या पद्धतींचा आधार व्यॅगोस्की यांच्या या संकल्पनांमध्येच आहे. त्यामुळे आज जगभरातील शिक्षणपद्धतींमध्ये व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांताचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा बोधात्मक विकास समजून घेण्यासाठी अत्यंत प्रभावी चौकट प्रदान करतो. व्यॅगोस्की यांनी दाखवून दिले की मानवी बुद्धिमत्ता ही एकाकी विकसित होत नाही; ती समाज, भाषा, संस्कृती आणि सामाजिक संवाद यांच्या माध्यमातून विकसित होते. त्यांच्या ZPD आणि त्यावर आधारित Scaffolding या संकल्पनांनी शिक्षणशास्त्राला नवी दिशा दिली. त्यामुळे आज आधुनिक शिक्षणपद्धतीमध्ये शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संवाद, सहकार्य आणि सामाजिक शिक्षण यांना अत्यंत महत्त्व दिले जाते. व्यॅगोस्की यांच्या विचारांमुळे शिक्षण केवळ माहिती देण्याची प्रक्रिया न राहता सहकार्यात्मक ज्ञाननिर्मितीची प्रक्रिया बनली आहे.

अल्प आयुष्य आणि महान वारसा

व्यॅगोस्की यांचे आयुष्य अत्यंत अल्प होते, परंतु त्यांच्या बौद्धिक योगदानाचा प्रभाव अत्यंत व्यापक आहे. त्यांना तरुण वयातच Tuberculosis झाला होता. त्या काळात या आजारावर प्रभावी उपचार उपलब्ध नव्हते. दीर्घ काळ आजाराशी झुंज देत असतानाही त्यांनी संशोधन आणि लेखन सुरू ठेवले. अखेरीस 1934 साली, केवळ 37 वर्षांच्या वयात त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या अनेक हस्तलिखित लेखनांचा आणि संशोधनांचा प्रकाशन झाला. सोव्हिएत संघातील राजकीय परिस्थितीमुळे त्यांच्या काही विचारांना काही काळ मर्यादा आल्या होत्या. परंतु 1960 च्या दशकानंतर त्यांच्या ग्रंथांचे इंग्रजी भाषांतर झाले आणि पश्चिमेकडील संशोधकांनी त्यांच्या सिद्धांतांचा व्यापक अभ्यास सुरू केला. विशेषतः शिक्षणशास्त्र, बालमानसशास्त्र आणि बोधनिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या सिद्धांतांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले (Cole & Scribner, 1978). आज जगभरातील अनेक शैक्षणिक अभ्यासक्रमांमध्ये व्यॅगोस्की यांचे सिद्धांत शिकवले जातात. Zone of Proximal Development, scaffolding, आणि social learning यांसारख्या संकल्पना आधुनिक शिक्षण पद्धतींचा महत्त्वाचा भाग बनल्या आहेत.

व्यॅगोस्की यांच्या जीवनातून मिळणाऱ्या प्रेरणा

व्यॅगोस्की यांचे जीवन अनेक प्रकारे प्रेरणादायी आहे. सर्वप्रथम, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात ज्ञानासाठी असलेली असामान्य जिज्ञासा दिसून येते. त्यांनी मानसशास्त्राबरोबरच साहित्य, तत्त्वज्ञान, इतिहास आणि भाषाशास्त्र यांचा अभ्यास केला. या बहुविषयक दृष्टिकोनामुळे त्यांच्या संशोधनाला व्यापक बौद्धिक पाया मिळाला. त्यामुळे त्यांनी मानवी विकासाचा अभ्यास केवळ मानसशास्त्रीय चौकटीत न करता सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये केला (Daniels, 2001).

दुसरे म्हणजे त्यांनी मानवी ज्ञानाला सामाजिक संदर्भात समजून घेण्याचा दृष्टिकोन दिला. त्या काळातील अनेक मानसशास्त्रज्ञ मानवी विचार प्रक्रियेला वैयक्तिक किंवा जैविक प्रक्रियांपुरते मर्यादित मानत होते. परंतु व्यॅगोस्की यांनी दाखवून दिले की मानवी बोधात्मक विकास हा सामाजिक संवाद आणि सांस्कृतिक साधनांच्या माध्यमातून घडतो. हा दृष्टिकोन आजच्या सामाजिक-सांस्कृतिक मानसशास्त्राचा आधार बनला आहे.

तिसरे म्हणजे त्यांच्या अल्प आयुष्यातही त्यांनी केलेले कार्य अत्यंत उल्लेखनीय आहे. केवळ 37 वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवा सैद्धांतिक पाया दिला. त्यांच्या सिद्धांतांनी पुढील अनेक दशकांतील संशोधनाला दिशा दिली.

    चौथे म्हणजे शिक्षण क्षेत्रावर त्यांचा प्रभाव अत्यंत व्यापक आहे. आज आधुनिक शिक्षण पद्धतींमध्ये विद्यार्थ्यांमधील सहकार्य, शिक्षकांचे मार्गदर्शन, संवादाधारित शिक्षण आणि सामाजिक सहभाग यांना महत्त्व दिले जाते. या सर्व कल्पनांच्या मागे व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतांचा प्रभाव दिसून येतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे कार्य केवळ मानसशास्त्रापुरते मर्यादित न राहता शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र आणि बोधात्मक विज्ञान या क्षेत्रांवरही परिणाम घडवते.

समारोप:

लेव व्यॅगोस्की हे केवळ एक मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते मानवी शिक्षण आणि विकासाला सामाजिक संदर्भात समजून घेणारे विचारवंत होते. त्यांनी दाखवून दिले की मानवी बुद्धिमत्ता एकाकी विकसित होत नाही; ती समाज, संस्कृती आणि संवाद यांच्या माध्यमातून घडते. आज शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि बोधनिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये त्यांचे विचार मार्गदर्शक ठरतात.

संदर्भ:

Cole, M., & Scribner, S. (1978). Introduction to Vygotsky. In L. S. Vygotsky, Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

Daniels, H. (2001). Vygotsky and Pedagogy. Routledge.

Kozulin, A. (1990). Vygotsky's Psychology: A Biography of Ideas. Harvard University Press.

Moll, L. C. (2014). L. S. Vygotsky and Education. New York: Routledge.

Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. New York: International Universities Press.

Santrock, J. W. (2018). Educational Psychology (6th ed.). New York: McGraw-Hill.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

Wertsch, J. V. (1985). Vygotsky and the Social Formation of Mind. Harvard University Press.

Wood, D., Bruner, J. S., & Ross, G. (1976). The role of tutoring in problem solving. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17(2), 89–100.

Woolfolk, A. (2016). Educational Psychology (13th ed.). Boston: Pearson.