पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

 

पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मेंदू हा अर्थ शोधणारा आणि नमुने ओळखणारा अवयव आहे. जगातील अनेक घटनांमध्ये मनुष्य केवळ वास्तव पाहत नाही, तर त्या वास्तवाला अर्थही देतो. म्हणूनच काहीवेळा ढगांमध्ये, झाडांच्या खोडांमध्ये, खडकांमध्ये, भिंतींवरील डागांमध्ये किंवा अन्नपदार्थांमध्येही लोकांना देवतांची आकृती, धार्मिक चिन्हे किंवा संतांचे चेहरे दिसतात. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला पॅरिडोलिया असे म्हणतात. पॅरिडोलिया म्हणजे अशी मानसशास्त्रीय व बोधात्मक प्रक्रिया ज्यामध्ये व्यक्ती एखाद्या अस्पष्ट, अनियमित किंवा अर्थहीन दृश्य, आवाज किंवा उद्दिपकामध्ये अर्थपूर्ण प्रतिमा, चेहरा, आकृती किंवा परिचित नमुना पाहते किंवा अनुभवते. साध्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, जिथे प्रत्यक्षात काही विशिष्ट नसते तिथे मानवी मेंदू स्वतः अर्थ निर्माण करतो किंवा त्यास परिचित गोष्ट “दिसते.”

“पॅरिडोलिया” हा शब्द ग्रीक भाषेतील दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे para (चुकीचा, बाजूला किंवा विकृत) आणि eidolon (प्रतिमा, आकार किंवा रूप). त्यामुळे या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ “वास्तवात नसलेल्या ठिकाणी प्रतिमा दिसणे” किंवा “अस्पष्ट गोष्टींमध्ये अर्थपूर्ण रूप पाहणे” असा होतो. मानसशास्त्रीय दृष्टीने, हा एखादा मानसिक आजार किंवा विभ्रम नसून, मानवी मेंदूच्या नमुने शोधण्याच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीचा परिणाम आहे. मेंदू सतत आपल्या वातावरणात अर्थ, रचना आणि परिचितता शोधण्याचा प्रयत्न करत असतो. म्हणूनच अगदी काही बिंदू आणि रेषांमध्येही माणूस चेहरा ओळखू शकतो.

स्टीव्हन पिंकर (Steven Pinker): भाषा, मन आणि मानवी प्रगतीचा वैज्ञानिक प्रवास

 

स्टीव्हन पिंकर (Steven Pinker): भाषा, मन आणि मानवी प्रगतीचा वैज्ञानिक प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक मानसशास्त्र, बोधनिक विज्ञान आणि भाषाशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये काही व्यक्तींनी मानवी विचारप्रक्रिया, भाषा आणि वर्तन समजून घेण्याच्या पद्धतीत मूलभूत बदल घडवून आणले. त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे स्टीव्हन पिंकर. बोधनिक मानसशास्त्रज्ञ, भाषातज्ज्ञ, विज्ञानलेखक आणि सार्वजनिक बुद्धिजीवी म्हणून पिंकर यांनी भाषा, मानवी मन, उत्क्रांती मानसशास्त्र आणि मानवी प्रगती यांविषयी नवे बौद्धिक दृष्टिकोन विकसित केले आहेत (Pinker, 1994; Pinker, 2002).

बालपण, कुटुंब आणि प्रारंभिक जीवन

स्टीव्हन आर्थर पिंकर यांचा जन्म 18 सप्टेंबर 1954 रोजी कॅनडातील क्युबेक प्रांतातील मॉन्ट्रियल येथे एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध आणि शैक्षणिक मूल्यांना प्रोत्साहन देणाऱ्या वातावरणात गेले. त्यांच्या कुटुंबाने औपचारिक शिक्षण, बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि चिकित्सक विचारसरणी यांना विशेष महत्त्व दिले, ज्याचा प्रभाव त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वावर आणि बौद्धिक विकासावर पडला.

पॉल एकमन (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

 

पॉल एकमन  (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी चेहऱ्यावर उमटणाऱ्या भावनांचा अभ्यास करून जगभरात ख्याती मिळवणारे मानसशास्त्रज्ञ म्हणजे पॉल एकमन. “चेहरा कधीही खोटं बोलत नाही” या विचाराला वैज्ञानिक आधार देणाऱ्या संशोधकांमध्ये त्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांनी मानवी भावना, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हालचाली आणि भावनिक संवाद यावर केलेले संशोधन आज मानसशास्त्र, गुन्हे अन्वेषण, वैद्यकीय क्षेत्र, संवादशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता या अनेक क्षेत्रांत उपयोगी पडत आहे. त्यांचे जीवन हे केवळ संशोधनाचे उदाहरण नाही, तर जिज्ञासा, निरीक्षणशक्ती आणि मानवी मन समजून घेण्याच्या ध्यासाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.

बालपण आणि प्रारंभिक जीवन

पॉल एकमन यांचा जन्म 15 फेब्रुवारी 1934 रोजी अमेरिकेतील Washington, D.C. येथे झाला. त्यांचे बालपण अमेरिकेतील विविध शहरांमध्ये गेले, कारण त्यांच्या कुटुंबाचे स्थलांतर वारंवार होत असे. त्यांचे वडील बालरोगतज्ज्ञ होते, तर आई वकील होत्या. बालपणीच एकमन यांना मानवी वर्तन, भावना आणि सामाजिक संबंधांविषयी प्रखर जिज्ञासा निर्माण झाली होती. विशेषतः, एखादी व्यक्ती काही बोलत असताना तिच्या चेहऱ्यावर, डोळ्यांमध्ये किंवा देहबोलीत वेगळ्याच भावना दिसतात, ही विसंगती त्यांना खूप विचार करायला लावत असे. माणूस बोलून जे व्यक्त होतो आणि चेहरा जे उघड करतो, यामधील संबंध समजून घेण्याची उत्सुकता त्यांच्या मनात लहानपणापासूनच निर्माण झाली होती. पुढे याच निरीक्षणशक्तीने त्यांच्या संशोधनाची दिशा निश्चित केली (Ekman, 2003; Matsumoto & Hwang, 2018).

हॉवर्ड गार्डनर (Howard Gardner): बहुविध बुद्धिमत्तेचा जनक

 

हॉवर्ड गार्डनर (Howard Gardner): बहुविध बुद्धिमत्तेचा जनक

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी बुद्धिमत्तेबद्दलची पारंपरिक समज बदलणाऱ्या व्यक्तींमध्ये हॉवर्ड गार्डनर यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. “हुशार” असणे म्हणजे फक्त गणितात किंवा भाषेत चांगले असणे नव्हे, तर प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या बुद्धिमत्ता असतात, ही क्रांतिकारी कल्पना त्यांनी जगासमोर मांडली. त्यांच्या जीवनाचा प्रवास हा केवळ शैक्षणिक यशाचा इतिहास नाही, तर जिज्ञासा, सातत्य, कठोर परिश्रम आणि मानवी क्षमतांवरील अढळ विश्वासाचा प्रेरणादायी आदर्श आहे.

बालपण: संकटातून उभा राहिलेला प्रवास

हॉवर्ड गार्डनर यांचा जन्म 11 जुलै 1943 रोजी अमेरिकेतील Scranton येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव हॉवर्ड इर्ल गार्डनर असे आहे. त्यांचे वडील राल्फ गार्डनर आणि आई हिल्डे वाईलहायमर गार्डनर हे जर्मन-यहुदी स्थलांतरित होते. दुसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर, जर्मनीत वाढत असलेल्या नाझीवादामुळे आणि यहुदी लोकांवरील अमानुष अत्याचारांच्या भीतीमुळे त्यांनी 1938 मध्ये अमेरिका गाठली. त्यामुळे गार्डनर यांचे बालपण हे केवळ एका सामान्य अमेरिकन कुटुंबातील वाढ नव्हते, तर विस्थापन, सांस्कृतिक संक्रमण आणि ऐतिहासिक वेदना यांचा अप्रत्यक्ष वारसा घेऊन विकसित झालेले होते. त्यांच्या पालकांनी स्वतः अनुभवलेल्या भीती, असुरक्षितता आणि ओळख-संकटाचा प्रभाव घरातील वातावरणावर पडला होता. परिणामी, लहानपणापासूनच हॉवर्ड यांच्या मनात मानवी संघर्ष, सांस्कृतिक ओळख, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि सामाजिक परिस्थिती व्यक्तीच्या जीवनाला कशा प्रकारे आकार देतात याविषयी संवेदनशीलता निर्माण झाली.

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

 

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल आपण जे काही समजतो, त्यात अनेक मानसशास्त्रज्ञांचे योगदान आहे. पण बुद्धिमत्ता ही केवळ परीक्षेतील गुणांवर मोजली जाऊ शकत नाही, हे जगाला ठामपणे पटवून देणाऱ्या व्यक्तींमध्ये रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. विशेष म्हणजे, ज्याला स्वतःला बालपणी “हुशार नाही” असे वाटत होते, ज्याला परीक्षेची भीती वाटायची आणि ज्याचे गुणही विशेष चांगले नव्हते, तोच पुढे जाऊन जगप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ बनला. ही कथा केवळ एका वैज्ञानिकाची नाही; ती संघर्ष, आत्मविश्वास, जिद्द आणि स्वतःची क्षमता शोधण्याची प्रेरणादायी कथा आहे.

बालपण आणि सुरुवातीचे संघर्ष:

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचा जन्म 8 डिसेंबर 1949 रोजी अमेरिकेतील New Jersey येथे एका सामान्य ज्यू मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांच्या जीवनप्रवासाचा विचार केला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे दिसते की ते जन्मतः “असामान्य बुद्धिमान” विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात नव्हते; उलट त्यांचे बालपण अनेक मानसिक संघर्ष, आत्मसंशय आणि शैक्षणिक अपयशांनी भरलेले होते. पुढे जाऊन बुद्धिमत्तेचे नवे सिद्धांत मांडणाऱ्या या मानसशास्त्रज्ञाचे बालपण मात्र अत्यंत सामान्य आणि आव्हानात्मक होते (Sternberg, 1997).

ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

 

ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या आधुनिक इतिहासात काही विचारवंतांनी मानवी वर्तन समजून घेण्याची चौकटच बदलून टाकली. ज्युलियन रॉटर हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. त्यांनी मांडलेला सामाजिक अध्ययन सिद्धांत आणि नियंत्रण केंद्र (Locus of Control) हा विचार मानसशास्त्रातील वर्तनवादी आणि बोधात्मक दृष्टिकोन यांच्यामधील महत्त्वाचा दुवा मानला जातो. रॉटर यांनी मानवी वर्तन हे केवळ बाह्य उद्दीपकांचे परिणाम नसून व्यक्तीच्या अपेक्षा, अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि बक्षीस-शिक्षेच्या अर्थांवर अवलंबून असते, हे स्पष्ट केले. त्यामुळे मानसशास्त्रात व्यक्तीला अधिक सक्रिय, निर्णयक्षम आणि सामाजिक संदर्भात समजण्याचा मार्ग खुला झाला (Rotter, 1954).

रॉटर यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक पातळीवर मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या सिद्धांतांचा प्रभाव शिक्षण, व्यक्तिमत्त्व अभ्यास, समुपदेशन, प्रेरणा, औद्योगिक मानसशास्त्र, मानसिक आरोग्य, नेतृत्व विकास आणि सामाजिक मानसशास्त्र या विविध क्षेत्रांवर पडला. विशेषतः नियंत्रण केंद्र ही संकल्पना आज मानसिक आरोग्य आणि प्रेरणाविषयक संशोधनातील अत्यंत प्रभावशाली संकल्पनांपैकी एक मानली जाते. व्यक्ती आपल्या जीवनातील यश-अपयशाचे कारण स्वतःमध्ये शोधते की बाह्य परिस्थितीत, यावर तिचे वर्तन, आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता अवलंबून असते, हा त्यांचा विचार आधुनिक मानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाचा ठरला (Lefcourt, 1982). 

चेतामानसशास्त्र (Neuropsychology): मेंदू आणि बोधनाचे मानसशास्त्र

 

चेतामानसशास्त्र (Neuropsychology): मेंदू आणि बोधनाचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मेंदू हा विश्वातील सर्वात गुंतागुंतीचा, रहस्यमय आणि अद्भुत अवयव मानला जातो. मानवी शरीराचे शारीरिक नियंत्रण, मानसिक प्रक्रिया, भावनिक अनुभव, निर्णयक्षमता, भाषा, स्मृती, शिकण्याची क्षमता, सामाजिक वर्तन आणि व्यक्तिमत्त्व यांसारख्या असंख्य कार्यांचे नियमन मेंदूद्वारे केले जाते. मेंदूमधील अब्जावधी चेतापेशी (Neurons) आणि त्यांच्या परस्पर संबंधांमुळे मानवी चेतना आणि वर्तनाची निर्मिती होते. त्यामुळे मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी मेंदूचे कार्य समजणे अत्यावश्यक ठरते. या मेंदू आणि वर्तन यांच्यातील संबंधांचा वैज्ञानिक, प्रणालीबद्ध आणि अनुभवाधारित अभ्यास करणाऱ्या मानसशास्त्राच्या शाखेला चेतामानसशास्त्र असे म्हणतात.

चेतामानसशास्त्र हे एक आंतरशाखीय क्षेत्र आहे, ज्यामध्ये मानसशास्त्र, न्यूरोसायन्स, जीवशास्त्र, शरीरशास्त्र, वैद्यकशास्त्र आणि बोधनिक विज्ञान या विविध शाखांचा समन्वय आढळतो. या शाखेचा मुख्य उद्देश म्हणजे मेंदूतील जैविक रचना आणि मानवी मानसिक प्रक्रिया यांच्यातील संबंध स्पष्ट करणे होय. मेंदूतील विशिष्ट भागांमध्ये झालेली दुखापत, न्यूरोलॉजिकल विकार, अपघात, स्ट्रोक, संसर्ग, न्यूरोडिजेनेरेटिव्ह आजार किंवा रासायनिक बदल यांचा व्यक्तीच्या विचारशक्ती, भावना, भाषा, स्मरणशक्ती, अवधान, निर्णयक्षमता आणि सामाजिक वर्तनावर कसा परिणाम होतो याचा अभ्यास चेतामानसशास्त्रात केला जातो (Kolb & Whishaw, 2015).