पॉल एकमन (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

 

पॉल एकमन  (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी चेहऱ्यावर उमटणाऱ्या भावनांचा अभ्यास करून जगभरात ख्याती मिळवणारे मानसशास्त्रज्ञ म्हणजे पॉल एकमन. “चेहरा कधीही खोटं बोलत नाही” या विचाराला वैज्ञानिक आधार देणाऱ्या संशोधकांमध्ये त्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांनी मानवी भावना, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हालचाली आणि भावनिक संवाद यावर केलेले संशोधन आज मानसशास्त्र, गुन्हे अन्वेषण, वैद्यकीय क्षेत्र, संवादशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता या अनेक क्षेत्रांत उपयोगी पडत आहे. त्यांचे जीवन हे केवळ संशोधनाचे उदाहरण नाही, तर जिज्ञासा, निरीक्षणशक्ती आणि मानवी मन समजून घेण्याच्या ध्यासाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.

बालपण आणि प्रारंभिक जीवन

पॉल एकमन यांचा जन्म 15 फेब्रुवारी 1934 रोजी अमेरिकेतील Washington, D.C. येथे झाला. त्यांचे बालपण अमेरिकेतील विविध शहरांमध्ये गेले, कारण त्यांच्या कुटुंबाचे स्थलांतर वारंवार होत असे. त्यांचे वडील बालरोगतज्ज्ञ होते, तर आई वकील होत्या. बालपणीच एकमन यांना मानवी वर्तन, भावना आणि सामाजिक संबंधांविषयी प्रखर जिज्ञासा निर्माण झाली होती. विशेषतः, एखादी व्यक्ती काही बोलत असताना तिच्या चेहऱ्यावर, डोळ्यांमध्ये किंवा देहबोलीत वेगळ्याच भावना दिसतात, ही विसंगती त्यांना खूप विचार करायला लावत असे. माणूस बोलून जे व्यक्त होतो आणि चेहरा जे उघड करतो, यामधील संबंध समजून घेण्याची उत्सुकता त्यांच्या मनात लहानपणापासूनच निर्माण झाली होती. पुढे याच निरीक्षणशक्तीने त्यांच्या संशोधनाची दिशा निश्चित केली (Ekman, 2003; Matsumoto & Hwang, 2018).

पॉल एकमन यांच्या जीवनावर सर्वाधिक प्रभाव टाकणारी घटना म्हणजे त्यांच्या आईचा मानसिक आरोग्याशी संबंधित संघर्ष आणि त्यानंतरची आत्महत्या होय. एकमन किशोरवयीन असताना त्यांच्या आई गंभीर भावनिक अडचणींना सामोरे जात होत्या. या घटनेने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला. त्यांनी अनेकदा नमूद केले आहे की, जर मानवी वेदना, मानसिक संघर्ष आणि भावनिक अभिव्यक्ती अधिक चांगल्या प्रकारे समजल्या गेल्या असत्या, तर कदाचित अशा शोकांतिका टाळता आल्या असत्या. या वैयक्तिक दुःखातूनच त्यांच्यात मानसशास्त्र आणि मानसिक आरोग्याविषयी गंभीर आवड निर्माण झाली. त्यांनी मानवी भावना, दुःख, भीती, राग आणि आनंद या अनुभवांचे वैज्ञानिक पद्धतीने स्पष्टीकरण शोधण्याचा निर्धार केला. त्यांच्या आत्मचरित्रात्मक लेखनात आणि मुलाखतींमध्ये त्यांनी स्पष्ट केले आहे की, मानवी मनातील “अदृश्य वेदना” समजून घेण्याचा प्रयत्न हा त्यांच्या संशोधनाचा भावनिक पाया होता (Ekman, 2003; Dalgleish & Power, 1999).

किशोरवयातच त्यांनी पारंपरिक शिक्षणापेक्षा स्वतंत्र विचार आणि मानवी वर्तनाचा अभ्यास याकडे अधिक लक्ष दिले. त्यांनी अल्पवयातच महाविद्यालयीन शिक्षणास सुरुवात केली. सुरुवातीला त्यांची आवड मानसोपचार आणि सामाजिक बदल घडविणाऱ्या मानसशास्त्राकडे होती. समाजातील संघर्ष, हिंसा, गैरसमज आणि भावनिक तणाव कमी करण्यासाठी मानसशास्त्र उपयोगी पडू शकते, अशी त्यांची धारणा होती. याच पार्श्वभूमीवर त्यांनी पुढे भावनांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याचे उद्दिष्ट स्वीकारले (Ekman, 1992).

शिक्षण आणि संशोधनाची सुरुवात

पॉल एकमन यांनी मानसशास्त्राचा औपचारिक अभ्यास करताना मानवी भावना आणि विशेषतः चेहऱ्यावरील भावनिक अभिव्यक्ती यांचा सखोल अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. त्या काळात मानसशास्त्रात एक प्रभावी मत असे होते की, भावना व्यक्त करण्याच्या पद्धती पूर्णतः सांस्कृतिक असतात. म्हणजेच, एखाद्या समाजातील लोक आनंद, दुःख, राग किंवा भीती वेगळ्या पद्धतीने व्यक्त करतात आणि त्या अभिव्यक्ती शिकलेल्या असतात, असे अनेक संशोधक मानत होते. विशेषतः मानववंशशास्त्रज्ञ मार्गारेट मिड यांचे मत असे होते की भावनिक अभिव्यक्ती या संस्कृतीनुसार बदलतात. परंतु पॉल एकमन यांनी हा सिद्धांत गृहीत न धरता, त्याची वैज्ञानिक तपासणी करण्याचा निर्णय घेतला (Ekman, 1972; Darwin, 1872).

या संदर्भात त्यांनी विविध संस्कृतींतील लोकांच्या चेहऱ्यावरील भावनांचा तुलनात्मक अभ्यास सुरू केला. त्यांना विशेषतः असा प्रश्न पडला होता की, जर भावना पूर्णपणे संस्कृतीवर आधारित असतील, तर जगापासून दूर असलेल्या आणि आधुनिक संस्कृतीशी संपर्क नसलेल्या समाजांमध्येही त्याच प्रकारच्या भावनिक अभिव्यक्ती आढळतील का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी त्यांनी पापुआ न्यू गिनीमधील ‘Fore’ जमातीवर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. ही जमात त्या काळी आधुनिक माध्यमे, चित्रपट किंवा पाश्चात्त्य संस्कृतीपासून मोठ्या प्रमाणात दूर होती. एकमन यांनी त्या लोकांना विविध भावनिक परिस्थितींचे वर्णन केले आणि वेगवेगळ्या चेहऱ्यांच्या छायाचित्रांमधून योग्य भावना ओळखण्यास सांगितले. आश्चर्यकारकरीत्या, त्या लोकांनी आनंद, दुःख, भीती, राग, आश्चर्य आणि घृणा यांसारख्या भावनांची ओळख जवळजवळ तशीच केली जशी पाश्चात्त्य समाजातील लोक करतात (Ekman & Friesen, 1971).

या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात एक क्रांतिकारी निष्कर्ष समोर आला की काही मूलभूत भावना या सार्वत्रिक असतात. म्हणजेच, त्या कोणत्याही विशिष्ट संस्कृतीने शिकवलेल्या नसून जैविक आणि उत्क्रांतीजन्य स्वरूपाच्या आहेत. पॉल एकमन यांनी आनंद (Happiness), दुःख (Sadness), राग (Anger), भीती (Fear), आश्चर्य (Surprise) आणि घृणा (Disgust) या सहा मूलभूत भावना स्पष्ट केल्या. पुढे त्यांनी तिरस्कार (Contempt) या भावनेचाही समावेश केला. या निष्कर्षांनी चार्ल्स डार्विन यांच्या The Expression of the Emotions in Man and Animals या सिद्धांताला आधुनिक वैज्ञानिक पुरावा मिळवून दिला. डार्विन यांनी भावनिक अभिव्यक्ती उत्क्रांतीशी संबंधित असल्याचे सुचवले होते; पॉल एकमन यांच्या संशोधनामुळे या मताला आधुनिक मानसशास्त्रीय आधार मिळाला (Darwin, 1872; Ekman, 1999).

या प्रारंभिक संशोधनामुळे पुढे “Micro Expressions” आणि “Facial Action Coding System (FACS)” यांसारख्या जगप्रसिद्ध संकल्पनांचा पाया रचला गेला. एकमन यांनी दाखवून दिले की, माणूस शब्दांनी खोटे बोलू शकतो; परंतु चेहऱ्यावरील सूक्ष्म अभिव्यक्ती अनेकदा खरी भावना उघड करतात. त्यामुळे त्यांच्या संशोधनाचा वापर केवळ मानसशास्त्रातच नव्हे तर गुन्हे अन्वेषण, सुरक्षा व्यवस्था, समुपदेशन, वैद्यकीय मानसशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या विविध क्षेत्रांत होऊ लागला (Ekman, 2003; Matsumoto et al., 2008).

मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा शोध : मानवी चेहऱ्यावरील लपलेल्या भावनांचे शास्त्र

पॉल एकमन यांनी मानसशास्त्राच्या इतिहासात केलेले सर्वात प्रभावशाली योगदान म्हणजे सूक्ष्म भावना अभिव्यक्ती (Micro Expressions) या संकल्पनेचा वैज्ञानिक शोध व अभ्यास होय. मानवी चेहऱ्यावर दिसणाऱ्या भावना अनेकदा जाणीवपूर्वक नियंत्रित केल्या जाऊ शकतात, परंतु काही प्रसंगी व्यक्तीची खरी भावना तिच्या नकळत क्षणभर चेहऱ्यावर उमटते. हाच अत्यंत अल्पकालीन, सेकंदाच्या काही भागापुरता दिसणारा चेहऱ्यावरील भाव म्हणजे Micro Expression होय. एकमन यांच्या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात हे स्पष्ट झाले की, एखादी व्यक्ती शब्दांनी सत्य लपवू शकते; परंतु तिचा चेहरा अनेकदा अंतर्गत भावनिक अवस्थेचे संकेत देत असतो. ही कल्पना पुढे भावनिक मानसशास्त्र, वर्तन विश्लेषण, गुन्हे अन्वेषण आणि संवादशास्त्रात अत्यंत प्रभावशाली ठरली (Ekman & Friesen, 1969; Ekman, 2003).

1. मायक्रो एक्स्प्रेशन्स म्हणजे नेमके काय?

मायक्रो एक्स्प्रेशन्स म्हणजे चेहऱ्यावर अत्यंत अल्प कालावधीसाठी साधारणतः 1/25 ते 1/5 सेकंदांपर्यंत दिसणाऱ्या भावनिक अभिव्यक्ती होय. या अभिव्यक्ती इतक्या वेगाने प्रकट होतात की सामान्य निरीक्षकाला त्या अनेकदा लक्षातही येत नाहीत. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली खरी भावना जाणीवपूर्वक लपवते, दडपते किंवा सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह भाव दाखवण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा वास्तविक भावना काही क्षणासाठी चेहऱ्यावर प्रकट होतात. उदाहरणार्थ, एखादा व्यक्ती बाहेरून शांत आणि आत्मविश्वासपूर्ण दिसण्याचा प्रयत्न करत असला तरी त्याच्या डोळ्यांत किंवा ओठांच्या हालचालीत क्षणभर भीती किंवा अस्वस्थता दिसू शकते (Ekman, 2003).

एकमन यांच्या मते, मायक्रो एक्स्प्रेशन्स या व्यक्तीच्या स्वयंचलित भावनिक प्रतिसादाचे प्रतिबिंब असतात. मानवी मेंदूतील भावनिक प्रक्रिया, विशेषतः अमिग्डाला, काही परिस्थितींमध्ये अतिशय जलद प्रतिक्रिया निर्माण करते. त्यामुळे भावना प्रथम चेहऱ्यावर उमटते आणि नंतर व्यक्ती ती नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करते. परिणामी, खरी भावना एका अतिशय सूक्ष्म क्षणासाठी बाहेर पडते. यामुळे मायक्रो एक्स्प्रेशन्सना अनेकदा “भावनिक सत्याचा क्षण” असेही संबोधले जाते (Matsumoto, Hwang, & Frank, 2013).

2. मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा शोध कसा लागला?

पॉल एकमन आणि त्यांचे सहकारी Wallace V. Friesen यांनी 1960–1970 च्या दशकात चेहऱ्यावरील भावनांचा अभ्यास करताना हा शोध लावला. सुरुवातीला ते भावनांच्या सार्वत्रिकतेचा अभ्यास करत होते. त्यांना हे जाणून घ्यायचे होते की आनंद, राग, भीती, दु:ख, आश्चर्य आणि घृणा या भावना जगभर समान पद्धतीने व्यक्त होतात का? यासाठी त्यांनी विविध संस्कृतींतील व्यक्तींचे व्हिडिओ निरीक्षण केले. संशोधनादरम्यान काही व्यक्ती मुलाखतीत किंवा भावनिक संभाषणात काहीतरी लपवण्याचा प्रयत्न करत असताना, व्हिडिओ स्लो मोशनमध्ये पाहिल्यावर चेहऱ्यावर अत्यंत क्षणिक भाव दिसून येत असल्याचे त्यांना लक्षात आले (Ekman & Friesen, 1969).

      एकमन यांनी विशेषतः मानसिक आरोग्य रुग्णालयातील एका महिलेचा व्हिडिओ अभ्यासला. ती महिला स्वतः आनंदी असल्याचे सांगत होती; परंतु व्हिडिओ फ्रेम-बाय-फ्रेम तपासल्यावर तिच्या चेहऱ्यावर क्षणभर तीव्र निराशा आणि दु:ख दिसले. नंतर समजले की ती आत्महत्येचा विचार करत होती. या घटनेने एकमन यांना हे स्पष्ट झाले की मानवी चेहरा अनेकदा शब्दांपेक्षा अधिक सत्य बोलतो. यानंतर त्यांनी मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा सखोल अभ्यास सुरू केला (Ekman, 2009).

3. खोटेपणा आणि मायक्रो एक्स्प्रेशन्स

एक महत्त्वाचा गैरसमज असा आहे की मायक्रो एक्स्प्रेशन्स म्हणजे “खोटेपणा ओळखण्याचे जादुई साधन” आहे. प्रत्यक्षात, पॉल एकमन यांनी स्वतः स्पष्ट केले आहे की मायक्रो एक्स्प्रेशन्स खोटेपणा सिद्ध करत नाहीत, तर त्या व्यक्तीच्या भावनिक स्थितीचा संकेत देतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती प्रश्न विचारल्यावर क्षणभर भीती दाखवत असेल, तर ती खोटं बोलते असे सरळ निष्कर्ष काढणे योग्य नाही; ती घाबरलेली, चिंताग्रस्त किंवा चुकीचा अर्थ घेतला जाईल याची भीती वाटणारी असू शकते (Ekman, 2003).

तथापि, विशिष्ट परिस्थितींमध्ये मायक्रो एक्स्प्रेशन्स संशोधकांना किंवा प्रशिक्षित निरीक्षकांना काही भावनिक विसंगती समजून घेण्यास मदत करतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती “मला काहीच राग आलेला नाही” असे सांगत असताना तिच्या डोळ्यांभोवती आणि ओठांच्या स्नायूंमध्ये रागाचे सूक्ष्म संकेत दिसू शकतात. यामुळे शब्द आणि भावना यांच्यातील विसंगती ओळखता येते (Vrij, 2008).

4. खरे आणि कृत्रिम हास्य : Duchenne Smile

एकमन यांच्या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे खरे आणि कृत्रिम हास्य यातील फरक. त्यांनी दर्शवले की खरे हास्य ज्याला Duchenne Smile म्हणतात ते केवळ ओठांवर दिसत नाही, तर डोळ्यांभोवतीच्या स्नायूंमध्येही बदल घडवते. खऱ्या आनंदाच्या वेळी डोळ्यांच्या कोपऱ्याजवळ सूक्ष्म सुरकुत्या दिसतात आणि गाल नैसर्गिकरीत्या उंचावतात. याउलट कृत्रिम हास्य बहुधा फक्त ओठांच्या हालचालीपुरते मर्यादित असते (Ekman, Davidson, & Friesen, 1990).

यामुळे सामाजिक संवादात आपण पाहत असलेले सर्व हास्य समान नसते, हे मानसशास्त्रीयदृष्ट्या स्पष्ट झाले. कॉर्पोरेट मुलाखती, सार्वजनिक संभाषण, राजकीय भाषणे आणि वैयक्तिक नातेसंबंधात हा फरक महत्त्वाचा ठरू शकतो.

5. मायक्रो एक्स्प्रेशन्स आणि दडपलेल्या भावना

मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा अभ्यास हेही दर्शवतो की दडपलेल्या भावना पूर्णपणे लपवणे अत्यंत कठीण असते. उदाहरणार्थ, दडपलेला राग भुवयांच्या आकुंचनातून, ओठ घट्ट बंद करण्याच्या कृतीतून किंवा डोळ्यांतील तणावातून काही क्षणासाठी प्रकट होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे, लपवलेले दु:ख ओठांच्या खाली वाकण्यात किंवा डोळ्यांच्या कोपऱ्यातील बदलातून दिसू शकते. सामाजिक दबाव, व्यावसायिक भूमिका किंवा भीतीमुळे व्यक्ती भावना लपवत असली तरी चेहरा काही अंशी भावनिक स्थिती उघड करतो (Matsumoto & Hwang, 2018).

6. न्यायवैद्यक, गुप्तचर संस्था आणि मुलाखतींमधील उपयोग

मायक्रो एक्स्प्रेशन्सच्या संशोधनाचा उपयोग पुढे अनेक क्षेत्रांत होऊ लागला. विशेषतः न्यायवैद्यक मानसशास्त्र, गुन्हे तपास आणि गुप्तचर संस्था यांमध्ये संशोधकांनी या संकल्पनेचा वापर सुरू केला. अमेरिकेतील काही कायदा अंमलबजावणी यंत्रणांनी चौकशी प्रक्रियेत प्रशिक्षित निरीक्षकांना चेहऱ्यावरील सूक्ष्म भाव ओळखण्याचे प्रशिक्षण दिले. तथापि, वैज्ञानिक समुदायाने यावर भर दिला आहे की मायक्रो एक्स्प्रेशन्स हा पूरक पुरावा असू शकतो; तो स्वतंत्रपणे सत्य किंवा असत्य सिद्ध करणारा अंतिम पुरावा मानता येत नाही (Vrij & Granhag, 2012).

कॉर्पोरेट मुलाखती, मानसोपचार, समुपदेशन आणि उच्चस्तरीय चर्चांमध्येही भावनिक प्रतिसाद समजून घेण्यासाठी मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा अभ्यास उपयोगी पडतो. समुपदेशक अनेकदा रुग्णाच्या शब्दांमधील आणि चेहऱ्यावरील भावांमधील विसंगतीकडे लक्ष देऊन त्याच्या अंतर्गत संघर्षांविषयी अधिक समज विकसित करतात.

मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा शोध हा मानवी भावना समजून घेण्याच्या इतिहासातील एक क्रांतिकारी टप्पा मानला जातो. पॉल एकमन यांनी सिद्ध केले की भावना केवळ शब्दांतून व्यक्त होत नाहीत; त्या चेहऱ्याच्या सूक्ष्म हालचालींतूनही प्रकट होतात. मानवी भावनिक सत्य समजून घेण्यासाठी निरीक्षण, संवेदनशीलता आणि वैज्ञानिक पद्धती किती महत्त्वाच्या आहेत, हे त्यांच्या संशोधनाने स्पष्ट केले. तथापि, मायक्रो एक्स्प्रेशन्सचा वापर करताना अतिसुलभीकरण टाळणे आवश्यक आहे; कारण भावना गुंतागुंतीच्या असतात आणि कोणताही एक चेहऱ्यावरील भाव संपूर्ण सत्य सांगत नाही.

Facial Action Coding System (FACS): चेहऱ्यावरील भावनांचे वैज्ञानिक भाषांतर

पॉल एकमन आणि Wallace V. Friesen यांनी 1978 मध्ये विकसित केलेली FACS ही मानवी चेहऱ्यावरील स्नायूंच्या सूक्ष्म हालचालींचे वैज्ञानिक निरीक्षण व वर्गीकरण करणारी एक मानकीकृत प्रणाली आहे. FACS ही केवळ “चेहऱ्यावरील भाव ओळखण्याची पद्धत” नसून मानवी भावनिक अभिव्यक्तीचे जैव-मानसशास्त्रीय नकाशांकन करणारी प्रणाली मानली जाते. या प्रणालीचा उद्देश व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर होणाऱ्या प्रत्येक स्नायवीय हालचालीचे सूक्ष्म विश्लेषण करून त्या हालचालींमधून दिसणाऱ्या भावनांचा, मानसिक अवस्थांचा आणि सामाजिक संकेतांचा अभ्यास करणे हा आहे (Ekman & Friesen, 1978).

पॉल एकमन यांच्या संशोधनापूर्वी भावनांचे निरीक्षण प्रामुख्याने व्यक्तिनिष्ठ (subjective) स्वरूपाचे होते. संशोधक एखाद्या व्यक्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून त्याचा अंदाज लावत असत; परंतु या प्रक्रियेत वैज्ञानिक एकसंधता नव्हती. एकमन आणि फ्रिसेन यांनी या समस्येवर उपाय म्हणून चेहऱ्याच्या स्नायूंना विशिष्ट क्रियांमध्ये विभागले आणि त्यांना Action Units (AUs) असे नाव दिले. प्रत्येक Action Unit म्हणजे चेहऱ्यावरील विशिष्ट स्नायूंची हालचाल. उदाहरणार्थ, भुवया वर उचलणे, ओठ आकुंचित करणे, डोळे अरुंद करणे, नाकावर सुरकुत्या आणणे या प्रत्येक हालचाली स्वतंत्र Action Units म्हणून वर्गीकृत करण्यात आल्या (Ekman, Friesen & Hager, 2002).

1. FACS ची मूलभूत रचना: Action Units (AUs)

FACS मध्ये चेहऱ्याच्या स्नायूंच्या हालचालींचे सूक्ष्म वर्गीकरण Action Units (AUs) द्वारे केले जाते. उदाहरणार्थ:

1. AU1 (Inner Brow Raiser) – भुवयांचा आतील भाग वर जाणे
2. AU2 (Outer Brow Raiser) – बाहेरील भुवया वर उचलल्या जाणे
3. AU4 (Brow Lowerer) – भुवया खाली खेचल्या जाणे (राग किंवा चिंता)
4. AU6 (Cheek Raiser) – गाल वर उचलले जाणे (खरे हास्य)
5. AU12 (Lip Corner Puller) – ओठांच्या कोपऱ्यांचे वर जाणे (हास्य)
6. AU15 (Lip Corner Depressor) – ओठांचे कोपरे खाली झुकणे (दुःख)
7. AU20 (Lip Stretcher) – ओठ ताणले जाणे (भीती)

विशेष म्हणजे FACS ही प्रणाली “भावना” थेट मोजत नाही; ती चेहऱ्यावर दिसणाऱ्या स्नायूंच्या हालचाली मोजते. नंतर संशोधक किंवा प्रशिक्षित निरीक्षक त्या हालचालींच्या एकत्रीकरणावरून भावना ओळखतात. उदाहरणार्थ, AU6 + AU12 एकत्र दिसल्यास त्याला “Duchenne Smile” म्हणतात, जो खऱ्या आनंदाशी संबंधित मानला जातो. फक्त AU12 सक्रिय असल्यास तो कृत्रिम किंवा सामाजिक हास्य (social smile) असू शकतो (Ekman & Davidson, 1993).

2. चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हालचालींचे (Micro Expressions) विश्लेषण

FACS चे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे Micro Expressions ओळखण्याची क्षमता. मायक्रो एक्स्प्रेशन्स म्हणजे चेहऱ्यावर अत्यंत अल्पकाळ (साधारणतः 1/25 ते 1/5 सेकंद) दिसणारे भावनिक संकेत. व्यक्ती जाणीवपूर्वक भावना लपवण्याचा प्रयत्न करत असली तरी या सूक्ष्म हालचाली अनेकदा नकळत दिसून येतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आनंदी असल्याचे भासवत असताना तिच्या चेहऱ्यावर काही क्षणांसाठी तिरस्कार किंवा भीतीचे संकेत दिसू शकतात. FACS द्वारे अशा सूक्ष्म हालचालींचे बारकाईने विश्लेषण केले जाते, ज्यामुळे भावनिक विसंगती समजण्यास मदत होते (Ekman, 2003).

3. भावना अधिक अचूक समजण्यातील भूमिका

FACS मुळे भावनांचे विश्लेषण अधिक अचूक व वस्तुनिष्ठ पद्धतीने करता येते. राग, आनंद, दुःख, भीती, आश्चर्य आणि घृणा या मूलभूत भावनांच्या अभिव्यक्तींमध्ये विशिष्ट स्नायूंचे संयोजन दिसते. उदाहरणार्थ, भीतीच्या वेळी डोळे अधिक उघडले जातात, भुवया उंचावतात आणि ओठ ताणले जातात; तर रागाच्या वेळी भुवया खाली येतात, डोळ्यांमध्ये ताण निर्माण होतो आणि जबडा घट्ट होतो. मानसशास्त्रीय संशोधनात, समुपदेशनात, तसेच भावनिक विकारांच्या निदानात या निरीक्षणांचा उपयोग केला जातो (Matsumoto & Hwang, 2018).

4. मानवी संवादातील प्रामाणिकता आणि भावनिक संकेत

लोक अनेकदा शब्दांद्वारे एक गोष्ट सांगतात, परंतु चेहऱ्यावरून दुसरी भावना व्यक्त करतात. म्हणूनच FACS चा वापर संवादातील प्रामाणिकता तपासण्यासाठी केला जातो. तथापि, येथे एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक मुद्दा लक्षात घ्यावा लागतो की FACS “खोटे पकडण्याचे यंत्र” नाही. पॉल एकमन स्वतः सांगतात की चेहऱ्यावरील विसंगत हालचाली काही संशय निर्माण करू शकतात, परंतु केवळ त्यावरून व्यक्ती खोटे बोलत आहे असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरू शकते. FACS ही केवळ भावनिक संकेत ओळखण्याची प्रणाली आहे; ती संदर्भ, भाषा, आवाज आणि परिस्थिती यांच्या विश्लेषणासोबत वापरली गेली पाहिजे (Ekman, 2009).

5. मानसशास्त्र, न्यायवैद्यक आणि आरोग्य क्षेत्रातील उपयोग

FACS चा उपयोग अनेक मानसशास्त्रीय संशोधनांमध्ये केला जातो. समुपदेशक (counsellors) रुग्णांच्या दडपलेल्या भावनांचा अभ्यास करण्यासाठी FACS-आधारित निरीक्षण वापरतात. अवसाद, चिंता, घटनोत्तर आघात ताण-तणाव विकार (PTSD) यांसारख्या मानसिक अवस्थांमध्ये चेहऱ्यावरील भावनांतील बदलांचा अभ्यास FACS द्वारे केला जातो. न्यायवैद्यक मानसशास्त्रात संशयितांच्या भावनिक प्रतिक्रियांचे निरीक्षण, साक्षीदारांच्या वर्तनाचे विश्लेषण आणि मुलाखतींमधील ताण-तणाव समजण्यासाठी FACS चा वापर करण्यात येतो (Porter & ten Brinke, 2008).

6. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स आणि Affective Computing मधील उपयोग

आजच्या डिजिटल युगात FACS चा वापर मोठ्या प्रमाणावर Affective Computing मध्ये केला जात आहे. Affective Computing म्हणजे संगणक प्रणालींना मानवी भावना ओळखण्याची आणि त्यानुसार प्रतिसाद देण्याची क्षमता विकसित करणे. चेहऱ्यावरील भाव ओळखणारे अल्गोरिदम बहुधा FACS आधारित Action Units चे विश्लेषण करतात. उदाहरणार्थ, ऑनलाइन शिक्षण प्लॅटफॉर्म विद्यार्थ्यांच्या लक्ष, गोंधळ किंवा कंटाळ्याचे संकेत ओळखण्यासाठी FACS-आधारित प्रणाली वापरू शकतात.

रोबोटिक्समध्ये “social robots” अधिक मानवी स्वरूपात संवाद साधू शकतील यासाठी FACS चा वापर होतो. काही आरोग्यसेवा रोबोट वृद्ध व्यक्तींच्या भावनिक अवस्थेचे निरीक्षण करून योग्य प्रतिसाद देण्याचा प्रयत्न करतात. त्याचप्रमाणे, ऑटिझम स्पेक्ट्रमवरील मुलांना भावना ओळखण्याचे प्रशिक्षण देणाऱ्या डिजिटल साधनांमध्येही FACS-आधारित मॉडेल्सचा वापर केला जात आहे (Picard, 1997; Calvo & D’Mello, 2010).

7. FACS ची मर्यादा आणि टीका

FACS ही अत्यंत प्रभावी प्रणाली असली तरी तिच्या काही मर्यादाही आहेत. प्रथम, चेहऱ्यावरील भाव नेहमीच अंतर्गत भावना अचूकपणे प्रतिबिंबित करतात असे नाही. सामाजिक नियम, सांस्कृतिक प्रभाव आणि वैयक्तिक नियंत्रणामुळे लोक भावनांना दडपतात किंवा बदलतात. दुसरे म्हणजे, FACS चा अचूक वापर करण्यासाठी दीर्घ प्रशिक्षण आवश्यक असते. Action Units चे निरीक्षण अत्यंत बारकाईने करावे लागते. तसेच AI आधारित भावना ओळखणाऱ्या प्रणालींवर काही संशोधकांनी टीका केली आहे की भावना केवळ चेहऱ्यावरून अचूकपणे समजता येत नाहीत; त्यासाठी आवाज, शरीरभाषा आणि परिस्थितीचा संदर्भ महत्त्वाचा असतो (Barrett et al., 2019).

FACS ही मानवी चेहऱ्यावरील भावनांचे वैज्ञानिक भाषांतर करणारी एक क्रांतिकारी प्रणाली आहे. पॉल एकमन यांनी विकसित केलेल्या या प्रणालीने मानसशास्त्र, भावनिक बुद्धिमत्ता, न्यायवैद्यक, आरोग्यशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि रोबोटिक्स या क्षेत्रांमध्ये नवीन दिशा दिली आहे. FACS मुळे आपण चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हालचालींमधून भावनिक जग अधिक अचूकपणे समजू शकतो; परंतु त्याच वेळी भावना समजण्यासाठी संदर्भ आणि मानवी अनुभव यांचे महत्त्वही लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

पॉल एकमन यांच्या संशोधनाचे उपयोजन 

पॉल एकमन यांच्या संशोधनाचा प्रभाव केवळ शैक्षणिक क्षेत्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. अमेरिकन टीव्ही मालिका Lie to Me ही त्यांच्या संशोधनावर आधारित होती. या मालिकेमुळे सामान्य लोकांमध्येही मायक्रो एक्स्प्रेशन्स आणि भावनिक निरीक्षण याविषयी प्रचंड उत्सुकता निर्माण झाली. त्यांच्या कार्यामुळे लोकांना हे समजले की संवाद फक्त शब्दांमधून होत नाही, शरीरभाषा आणि चेहऱ्यावरील भाव यांचे महत्त्व खूप मोठे आहे, आणि भावनांना समजून घेणे म्हणजे मानवी नात्यांना समजून घेणे.

आज भावनिक बुद्धिमत्ता, समुपदेशन, नेतृत्व, गुन्हे अन्वेषण, संवाद कौशल्य आणि मानसिक आरोग्य या क्षेत्रांमध्ये पॉल एकमन यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांच्या संशोधनामुळे मानसशास्त्राला पुढील महत्त्वाचे प्रश्न समजले की:

• भावना सार्वत्रिक का असतात?
• खोटेपणा ओळखता येतो का?
• चेहरा आणि मन यांचा संबंध किती खोल आहे?
• भावनिक अभिव्यक्ती मानवी उत्क्रांतीशी कशी जोडलेली आहे?

समारोप:

पॉल एकमन यांनी जगाला मानवी चेहऱ्यावरील भावनांचे विज्ञान समजावून सांगितले. त्यांनी दाखवून दिले की मानवी भावना ही केवळ वैयक्तिक अनुभूती नसून त्या सार्वत्रिक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या अभ्यासता येणाऱ्या प्रक्रिया आहेत. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की माणसाला समजून घेणे हेच सर्वात मोठे विज्ञान आहे. निरीक्षण आणि संवेदनशीलता यांमधून मोठे संशोधन जन्माला येते. मानवी भावना समजल्या तर समाज अधिक सहानुभूतीपूर्ण होऊ शकतो. पॉल एकमन यांचे कार्य आजही जगभरातील संशोधक, मानसशास्त्रज्ञ आणि विद्यार्थ्यांना प्रेरणा देत आहे.

संदर्भ

Barrett, L. F., et al. (2019). Emotional Expressions Reconsidered: Challenges to Inferring Emotion from Human Facial Movements.

Calvo, R. A., & D’Mello, S. (2010). Affect Detection: An Interdisciplinary Review of Models, Methods, and Their Applications.

Dalgleish, T., & Power, M. (1999). Handbook of Cognition and Emotion. Wiley.

Darwin, C. (1872). The Expression of the Emotions in Man and Animals. London: John Murray.

Ekman, P. (1972). Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotion. Nebraska Symposium on Motivation.

Ekman, P. (1992). An Argument for Basic Emotions. Cognition and Emotion, 6(3–4), 169–200.

Ekman, P. (2003). Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve Communication and Emotional Life. New York: Times Books.

Ekman, P. (2009). Telling Lies: Clues to Deceit in the Marketplace, Politics, and Marriage. New York: W.W. Norton.

Ekman, P., & Friesen, W. V. (1969). Nonverbal leakage and clues to deception. Psychiatry, 32(1), 88–106.

Ekman, P., & Friesen, W. V. (1971). Constants Across Cultures in the Face and Emotion.  Journal of Personality and Social Psychology, 17(2), 124–129.

Ekman, P., & Friesen, W. V. (1978). Facial Action Coding System: A Technique for the Measurement of Facial Movement. Palo Alto: Consulting Psychologists Press.

Ekman, P., Davidson, R., & Friesen, W. (1990). The Duchenne Smile: Emotional Expression and Brain Physiology. Journal of Personality and Social Psychology.

Ekman, P., Friesen, W. V., & Hager, J. C. (2002). Facial Action Coding System Investigator’s Guide.

Matsumoto, D., & Hwang, H. C. (2018). Microexpressions Differentiating Truths from Lies. Current Directions in Psychological Science.

Matsumoto, D., Hwang, H. C., & Frank, M. G. (2013). Emotional Expression: Understanding Emotions Through Facial Expressions. Cambridge University Press.

Matsumoto, D., Keltner, D., Shiota, M., O’Sullivan, M., & Frank, M. (2008). Handbook of Emotions. New York: Guilford Press.

Picard, R. W. (1997). Affective Computing. MIT Press.

Porter, S., & ten Brinke, L. (2008). Reading Between the Lies: Identifying Concealed and Falsified Emotions.

Vrij, A. (2008). Detecting Lies and Deceit: Pitfalls and Opportunities. Wiley.

Vrij, A., & Granhag, P. A. (2012). Eliciting cues to deception and the assessment of credibility. Journal of Applied Research in Memory and Cognition.