मॅक्स वर्दाईमर (Max Wertheimer): विचारांच्या चौकटी मोडणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

मॅक्स वर्दाईमर (Max Wertheimer): विचारांच्या चौकटी मोडणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात मानवी मन, आकलन आणि विचारप्रक्रिया यांचा अभ्यास प्रामुख्याने स्वतंत्र घटकांच्या स्वरूपात केला जात होता. त्या काळात मानवी अनुभवाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी वेदना, प्रतिमा आणि प्रतिसाद यांसारख्या लहान घटकांचे विश्लेषण करण्यावर भर दिला जात होता. अशा परिस्थितीत जर्मन मानसशास्त्रज्ञ मॅक्स वर्दाईमर (1880–1943) यांनी या पारंपरिक दृष्टिकोनाला आव्हान देत एक नवीन विचारसरणी मांडली, जी पुढे गेस्टाल्ट मानसशास्त्र म्हणून प्रसिद्ध झाली. गेस्टाल्ट या जर्मन शब्दाचा अर्थ "संपूर्ण रचना", "आकृती" किंवा "पूर्ण स्वरूप" असा होतो. वर्दाईमर यांनी मांडलेला मूलभूत सिद्धांत असा होता की "संपूर्ण हे त्याच्या भागांच्या साध्या बेरजेपेक्षा अधिक अर्थपूर्ण आणि वेगळे असते." (The whole is different from the sum of its parts.) हा विचार केवळ मानसशास्त्रापुरता मर्यादित न राहता शिक्षणशास्त्र, तत्त्वज्ञान, कला, वास्तुकला, व्यवस्थापन, डिझाइन, संप्रेषण, संगणकशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये प्रभावी ठरला (Wertheimer, 1923; Schultz & Schultz, 2016).

मॅक्स वर्दाईमर यांनी मानवी मेंदू माहितीची प्रक्रिया कशी करतो, वस्तूंचे आकलन कसे करतो आणि समस्यांचे निराकरण कसे करतो याविषयी मूलभूत संशोधन केले. त्यांनी दाखवून दिले की माणूस कोणतीही वस्तू किंवा घटना तिच्या स्वतंत्र भागांच्या स्वरूपात न पाहता, त्या सर्व भागांचा एक अर्थपूर्ण, संघटित आणि सुसंगत नमुना म्हणून अनुभवतो. म्हणूनच त्यांच्या संशोधनामुळे आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र, दृश्य संवेदन, सर्जनशील विचार आणि समस्या परिहार या विषयांच्या विकासाला भक्कम पाया मिळाला (King et al., 2023).

रजोनिवृत्ती (Menopause): स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक संक्रमण

 

रजोनिवृत्ती (Menopause): स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक संक्रमण

स्त्रीच्या जीवनात बाल्यावस्था, किशोरावस्था, प्रौढावस्था आणि वृद्धत्व अशा विविध टप्प्यांप्रमाणेच रजोनिवृत्ती हा एक महत्त्वपूर्ण जैविक आणि मानसशास्त्रीय टप्पा आहे. अनेक समाजांमध्ये रजोनिवृत्तीबाबत गैरसमज, भीती आणि मौन आढळते. प्रत्यक्षात रजोनिवृत्ती हा कोणताही आजार नसून स्त्रीच्या प्रजननक्षम कालखंडाचा नैसर्गिक शेवट आहे. जगभरात साधारणपणे 45 ते 55 वर्षे वयोगटातील स्त्रियांमध्ये रजोनिवृत्ती दिसून येते. या काळात शरीरातील संप्रेरकांमध्ये (Hormones) होणाऱ्या बदलांमुळे शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक स्तरावर अनेक बदल अनुभवास येतात. योग्य माहिती, समुपदेशन, जीवनशैलीतील सुधारणा आणि कौटुंबिक पाठबळ यांमुळे हा संक्रमणकाळ अधिक सुलभ होऊ शकतो.

पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

 

पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मेंदू हा अर्थ शोधणारा आणि नमुने ओळखणारा अवयव आहे. जगातील अनेक घटनांमध्ये मनुष्य केवळ वास्तव पाहत नाही, तर त्या वास्तवाला अर्थही देतो. म्हणूनच काहीवेळा ढगांमध्ये, झाडांच्या खोडांमध्ये, खडकांमध्ये, भिंतींवरील डागांमध्ये किंवा अन्नपदार्थांमध्येही लोकांना देवतांची आकृती, धार्मिक चिन्हे किंवा संतांचे चेहरे दिसतात. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला पॅरिडोलिया असे म्हणतात. पॅरिडोलिया म्हणजे अशी मानसशास्त्रीय व बोधात्मक प्रक्रिया ज्यामध्ये व्यक्ती एखाद्या अस्पष्ट, अनियमित किंवा अर्थहीन दृश्य, आवाज किंवा उद्दिपकामध्ये अर्थपूर्ण प्रतिमा, चेहरा, आकृती किंवा परिचित नमुना पाहते किंवा अनुभवते. साध्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, जिथे प्रत्यक्षात काही विशिष्ट नसते तिथे मानवी मेंदू स्वतः अर्थ निर्माण करतो किंवा त्यास परिचित गोष्ट “दिसते.”

“पॅरिडोलिया” हा शब्द ग्रीक भाषेतील दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे para (चुकीचा, बाजूला किंवा विकृत) आणि eidolon (प्रतिमा, आकार किंवा रूप). त्यामुळे या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ “वास्तवात नसलेल्या ठिकाणी प्रतिमा दिसणे” किंवा “अस्पष्ट गोष्टींमध्ये अर्थपूर्ण रूप पाहणे” असा होतो. मानसशास्त्रीय दृष्टीने, हा एखादा मानसिक आजार किंवा विभ्रम नसून, मानवी मेंदूच्या नमुने शोधण्याच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीचा परिणाम आहे. मेंदू सतत आपल्या वातावरणात अर्थ, रचना आणि परिचितता शोधण्याचा प्रयत्न करत असतो. म्हणूनच अगदी काही बिंदू आणि रेषांमध्येही माणूस चेहरा ओळखू शकतो.

स्टीव्हन पिंकर (Steven Pinker): भाषा, मन आणि मानवी प्रगतीचा वैज्ञानिक प्रवास

 

स्टीव्हन पिंकर (Steven Pinker): भाषा, मन आणि मानवी प्रगतीचा वैज्ञानिक प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक मानसशास्त्र, बोधनिक विज्ञान आणि भाषाशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये काही व्यक्तींनी मानवी विचारप्रक्रिया, भाषा आणि वर्तन समजून घेण्याच्या पद्धतीत मूलभूत बदल घडवून आणले. त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे स्टीव्हन पिंकर. बोधनिक मानसशास्त्रज्ञ, भाषातज्ज्ञ, विज्ञानलेखक आणि सार्वजनिक बुद्धिजीवी म्हणून पिंकर यांनी भाषा, मानवी मन, उत्क्रांती मानसशास्त्र आणि मानवी प्रगती यांविषयी नवे बौद्धिक दृष्टिकोन विकसित केले आहेत (Pinker, 1994; Pinker, 2002).

बालपण, कुटुंब आणि प्रारंभिक जीवन

स्टीव्हन आर्थर पिंकर यांचा जन्म 18 सप्टेंबर 1954 रोजी कॅनडातील क्युबेक प्रांतातील मॉन्ट्रियल येथे एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध आणि शैक्षणिक मूल्यांना प्रोत्साहन देणाऱ्या वातावरणात गेले. त्यांच्या कुटुंबाने औपचारिक शिक्षण, बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि चिकित्सक विचारसरणी यांना विशेष महत्त्व दिले, ज्याचा प्रभाव त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वावर आणि बौद्धिक विकासावर पडला.

पॉल एकमन (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

 

पॉल एकमन  (Paul Ekman): मानवी भावनांचा अद्भुत शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी चेहऱ्यावर उमटणाऱ्या भावनांचा अभ्यास करून जगभरात ख्याती मिळवणारे मानसशास्त्रज्ञ म्हणजे पॉल एकमन. “चेहरा कधीही खोटं बोलत नाही” या विचाराला वैज्ञानिक आधार देणाऱ्या संशोधकांमध्ये त्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांनी मानवी भावना, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हालचाली आणि भावनिक संवाद यावर केलेले संशोधन आज मानसशास्त्र, गुन्हे अन्वेषण, वैद्यकीय क्षेत्र, संवादशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता या अनेक क्षेत्रांत उपयोगी पडत आहे. त्यांचे जीवन हे केवळ संशोधनाचे उदाहरण नाही, तर जिज्ञासा, निरीक्षणशक्ती आणि मानवी मन समजून घेण्याच्या ध्यासाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.

बालपण आणि प्रारंभिक जीवन

पॉल एकमन यांचा जन्म 15 फेब्रुवारी 1934 रोजी अमेरिकेतील Washington, D.C. येथे झाला. त्यांचे बालपण अमेरिकेतील विविध शहरांमध्ये गेले, कारण त्यांच्या कुटुंबाचे स्थलांतर वारंवार होत असे. त्यांचे वडील बालरोगतज्ज्ञ होते, तर आई वकील होत्या. बालपणीच एकमन यांना मानवी वर्तन, भावना आणि सामाजिक संबंधांविषयी प्रखर जिज्ञासा निर्माण झाली होती. विशेषतः, एखादी व्यक्ती काही बोलत असताना तिच्या चेहऱ्यावर, डोळ्यांमध्ये किंवा देहबोलीत वेगळ्याच भावना दिसतात, ही विसंगती त्यांना खूप विचार करायला लावत असे. माणूस बोलून जे व्यक्त होतो आणि चेहरा जे उघड करतो, यामधील संबंध समजून घेण्याची उत्सुकता त्यांच्या मनात लहानपणापासूनच निर्माण झाली होती. पुढे याच निरीक्षणशक्तीने त्यांच्या संशोधनाची दिशा निश्चित केली (Ekman, 2003; Matsumoto & Hwang, 2018).

हॉवर्ड गार्डनर (Howard Gardner): बहुविध बुद्धिमत्तेचा जनक

 

हॉवर्ड गार्डनर (Howard Gardner): बहुविध बुद्धिमत्तेचा जनक

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी बुद्धिमत्तेबद्दलची पारंपरिक समज बदलणाऱ्या व्यक्तींमध्ये हॉवर्ड गार्डनर यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. “हुशार” असणे म्हणजे फक्त गणितात किंवा भाषेत चांगले असणे नव्हे, तर प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या बुद्धिमत्ता असतात, ही क्रांतिकारी कल्पना त्यांनी जगासमोर मांडली. त्यांच्या जीवनाचा प्रवास हा केवळ शैक्षणिक यशाचा इतिहास नाही, तर जिज्ञासा, सातत्य, कठोर परिश्रम आणि मानवी क्षमतांवरील अढळ विश्वासाचा प्रेरणादायी आदर्श आहे.

बालपण: संकटातून उभा राहिलेला प्रवास

हॉवर्ड गार्डनर यांचा जन्म 11 जुलै 1943 रोजी अमेरिकेतील Scranton येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव हॉवर्ड इर्ल गार्डनर असे आहे. त्यांचे वडील राल्फ गार्डनर आणि आई हिल्डे वाईलहायमर गार्डनर हे जर्मन-यहुदी स्थलांतरित होते. दुसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर, जर्मनीत वाढत असलेल्या नाझीवादामुळे आणि यहुदी लोकांवरील अमानुष अत्याचारांच्या भीतीमुळे त्यांनी 1938 मध्ये अमेरिका गाठली. त्यामुळे गार्डनर यांचे बालपण हे केवळ एका सामान्य अमेरिकन कुटुंबातील वाढ नव्हते, तर विस्थापन, सांस्कृतिक संक्रमण आणि ऐतिहासिक वेदना यांचा अप्रत्यक्ष वारसा घेऊन विकसित झालेले होते. त्यांच्या पालकांनी स्वतः अनुभवलेल्या भीती, असुरक्षितता आणि ओळख-संकटाचा प्रभाव घरातील वातावरणावर पडला होता. परिणामी, लहानपणापासूनच हॉवर्ड यांच्या मनात मानवी संघर्ष, सांस्कृतिक ओळख, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि सामाजिक परिस्थिती व्यक्तीच्या जीवनाला कशा प्रकारे आकार देतात याविषयी संवेदनशीलता निर्माण झाली.

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

 

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल आपण जे काही समजतो, त्यात अनेक मानसशास्त्रज्ञांचे योगदान आहे. पण बुद्धिमत्ता ही केवळ परीक्षेतील गुणांवर मोजली जाऊ शकत नाही, हे जगाला ठामपणे पटवून देणाऱ्या व्यक्तींमध्ये रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. विशेष म्हणजे, ज्याला स्वतःला बालपणी “हुशार नाही” असे वाटत होते, ज्याला परीक्षेची भीती वाटायची आणि ज्याचे गुणही विशेष चांगले नव्हते, तोच पुढे जाऊन जगप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ बनला. ही कथा केवळ एका वैज्ञानिकाची नाही; ती संघर्ष, आत्मविश्वास, जिद्द आणि स्वतःची क्षमता शोधण्याची प्रेरणादायी कथा आहे.

बालपण आणि सुरुवातीचे संघर्ष:

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचा जन्म 8 डिसेंबर 1949 रोजी अमेरिकेतील New Jersey येथे एका सामान्य ज्यू मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांच्या जीवनप्रवासाचा विचार केला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे दिसते की ते जन्मतः “असामान्य बुद्धिमान” विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात नव्हते; उलट त्यांचे बालपण अनेक मानसिक संघर्ष, आत्मसंशय आणि शैक्षणिक अपयशांनी भरलेले होते. पुढे जाऊन बुद्धिमत्तेचे नवे सिद्धांत मांडणाऱ्या या मानसशास्त्रज्ञाचे बालपण मात्र अत्यंत सामान्य आणि आव्हानात्मक होते (Sternberg, 1997).