विल्हेम उंड्ट (Wilhelm Wundt): आधुनिक मानसशास्त्राचा शिल्पकार

 

विल्हेम उंड्ट (Wilhelm Wundt): आधुनिक मानसशास्त्राचा शिल्पकार

मानवी मनाचा अभ्यास हा दीर्घकाळ तत्त्वज्ञान, धर्म आणि आत्मचिंतनाच्या चौकटीत अडकलेला होता. मन, चेतना, विचार आणि अनुभव यांविषयी चिंतन होत होते; परंतु त्यांचा वैज्ञानिक, प्रयोगाधिष्ठित आणि मापनयोग्य अभ्यास केला जावा, अशी स्पष्ट दिशा नव्हती. अशा पार्श्वभूमीवर ज्यांनी मानसशास्त्राला तत्त्वज्ञानाच्या सावलीतून बाहेर काढून स्वतंत्र विज्ञानाचा दर्जा मिळवून दिला, ते म्हणजे Wilhelm Wundt. म्हणूनच त्यांना योग्य अर्थाने “आधुनिक मानसशास्त्राचा शिल्पकार” असे संबोधले जाते.

विल्हेम मॅक्सिमिलियन उंड्ट यांचा जन्म 16 ऑगस्ट 1832 रोजी जर्मनीतील नेकाराऊ (Neckarau), मॅनहाइमजवळ झाला. धार्मिक आणि बौद्धिक परंपरेत वाढलेल्या या कुटुंबातील वातावरणाने त्यांच्या विचारविश्वाला खोल आकार दिला. बालपणापासूनच उंड्ट हे शांत, निरीक्षणशील आणि चिंतनशील स्वभावाचे होते. निसर्गातील बदल, मानवी वर्तनातील सूक्ष्मता आणि मनाच्या कार्यपद्धतीविषयी त्यांना तीव्र जिज्ञासा होती. हीच जिज्ञासा पुढे त्यांच्या संपूर्ण बौद्धिक प्रवासाची प्रेरणा ठरली.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

उंड्ट यांनी वैद्यकशास्त्रातून आपल्या शैक्षणिक कारकिर्दीची सुरुवात केली. मेंदू, मज्जासंस्था आणि शारीरिक संवेदनांचा अभ्यास करत असताना त्यांना हे स्पष्टपणे जाणवले की मानवी वर्तन आणि अनुभव समजून घेण्यासाठी केवळ जैविक स्पष्टीकरण पुरेसे नाही. याच टप्प्यावर त्यांनी एक मूलभूत आणि क्रांतिकारी प्रश्न उपस्थित केला, मनाचा अभ्यास फक्त तत्त्वज्ञानापुरता का मर्यादित असावा? तो प्रयोगात्मक आणि वैज्ञानिक पद्धतीने का करता येऊ नये? या प्रश्नातूनच मानसशास्त्राला वैज्ञानिक अधिष्ठान देण्याचा त्यांचा प्रयत्न सुरू झाला.

1862 साली त्यांनी प्रथम वैज्ञानिक मानसशास्त्राचे औपचारिक अभ्यासक्रम घेतले आणि मन, संवेदना, प्रतिक्रिया वेळ, अवधान व चेतना यांचा प्रयोगात्मक मांडणी करण्यास सुरुवात केली. पुढे 1879 साली लाइपझिग विद्यापीठात स्थापन केलेली पहिली प्रायोगिक मानसशास्त्र प्रयोगशाळा हा या प्रवासातील निर्णायक टप्पा ठरला. या प्रयोगशाळेमुळे मानसशास्त्र केवळ विचारप्रधान विषय न राहता निरीक्षण, मोजमाप आणि नियंत्रित प्रयोगांवर आधारित स्वतंत्र शास्त्र म्हणून उदयास आले.

उंड्ट यांचे कार्य केवळ प्रयोगांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी विपुल लेखन केले, विद्यार्थ्यांची आंतरराष्ट्रीय पिढी घडवली आणि मानसशास्त्राला संस्थात्मक व शास्त्रीय परंपरा दिली. त्यामुळेच आज शिक्षण, संशोधन, उपचार, उद्योग आणि समाजनीती अशा अनेक क्षेत्रांत मानसशास्त्राची जी व्यापक भूमिका दिसून येते, तिची मुळे विल्हेम उंड्ट यांच्या विचारांमध्ये आणि कार्यामध्ये सापडतात.

या लेखात विल्हेम उंड्ट यांचा बौद्धिक प्रवास, प्रयोगात्मक मानसशास्त्राची उभारणी, शिक्षक म्हणून त्यांची भूमिका, त्यांच्या विद्यार्थ्यांचे योगदान आणि त्यांनी दिलेले प्रेरणादायी संदेश यांचा सविस्तर आणि शास्त्रीय आढावा घेण्याचा प्रयत्न करण्यात येईल.

विल्हेम उंड्ट यांचा बौद्धिक प्रवास : वैद्यकशास्त्रातून मानसशास्त्राकडे

विल्हेम उंड्ट यांनी आपल्या शैक्षणिक कारकिर्दीची सुरुवात वैद्यकशास्त्रापासून केली. 19व्या शतकाच्या मध्यकाळात जर्मनीमध्ये वैद्यकशास्त्र हे केवळ उपचारांचे क्षेत्र नसून शरीरशास्त्र, मेंदूचे कार्य आणि चेतासंस्था यांचा सखोल वैज्ञानिक अभ्यास करणारे शास्त्र होते. उंड्ट यांनी हीडेलबर्ग, ट्युबिंगेन आणि बर्लिन या विद्यापीठांमध्ये वैद्यकशास्त्राचे औपचारिक शिक्षण घेतले आणि डॉक्टरेट मिळवली. या काळात त्यांचा प्रत्यक्ष संपर्क मेंदू, मज्जासंस्था आणि शारीरिक संवेदना यांच्याशी आला. मात्र, शरीराच्या जैविक यंत्रणांचा अभ्यास करत असतानाच त्यांना हे प्रकर्षाने जाणवले की मानवी वर्तन आणि अनुभव समजून घेण्यासाठी केवळ शरीरशास्त्र पुरेसे नाही; त्यामागे कार्यरत असलेली मानसिक प्रक्रिया समजून घेणे तितकेच आवश्यक आहे (Boring, 1950).

वैद्यकशास्त्राच्या चौकटीत काम करताना उंड्ट यांच्या मनात एक मूलभूत आणि क्रांतिकारी प्रश्न निर्माण झाला “मन हे फक्त तत्त्वज्ञानाचा विषय का असावा? त्याचा प्रयोगात्मक आणि मापनयोग्य अभ्यास का करू नये?” त्या काळात मन, चेतना, अनुभव आणि विचार या संकल्पना मुख्यतः तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रात मोडत होत्या. मानसशास्त्र स्वतंत्र शास्त्र म्हणून अस्तित्वातच नव्हते. उंड्ट यांनी या प्रस्थापित विचारसरणीला आव्हान दिले. त्यांना असे वाटत होते की जसे शरीरशास्त्रात प्रयोग, निरीक्षण आणि मोजमाप वापरले जातात, तसेच तंत्र मनाच्या अभ्यासासाठीही वापरता येतील. या विचारातूनच मानसशास्त्राला वैज्ञानिक अधिष्ठान देण्याची बीजे रोवली गेली (Schultz & Schultz, 2016).

या बौद्धिक प्रवासात उंड्ट यांना शरीरशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान यांची सांगड घालणे अपरिहार्य वाटले. शरीरशास्त्राकडून त्यांनी प्रयोगपद्धती, अचूक मापन आणि कारण–परिणामाचे विश्लेषण घेतले; तर तत्त्वज्ञानाकडून चेतना, अनुभव आणि आत्मनिरीक्षण यांसारख्या संकल्पना घेतल्या. उंड्ट यांचा दृष्टिकोन असा होता की मानसिक प्रक्रिया या जैविक आधारावर उभ्या असल्या तरी त्या केवळ जैविक घटनांपुरत्या मर्यादित नाहीत. त्यामुळे त्यांनी मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्यासाठी प्रयोगात्मक पद्धती विकसित करण्यास सुरुवात केली. प्रतिक्रिया वेळ, संवेदनांची तीव्रता, लक्ष आणि अनुभूती यांसारख्या विषयांवर त्यांनी नियंत्रित प्रयोग केले (Hergenhahn & Henley, 2014).

या प्रकारे वैद्यकशास्त्रातून सुरू झालेला उंड्ट यांचा प्रवास मानसशास्त्राकडे वळला आणि पुढे तोच प्रवास आधुनिक मानसशास्त्राच्या जन्माचा पाया ठरला. शरीरशास्त्रातील वैज्ञानिक शिस्त आणि तत्त्वज्ञानातील संकल्पनात्मक खोली यांचे एकत्रीकरण हे उंड्ट यांचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते. याच कारणामुळे Wilhelm Wundt यांना प्रयोगात्मक मानसशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या या बौद्धिक धैर्यामुळे मानसशास्त्र तत्त्वज्ञानाच्या सावलीतून बाहेर पडून स्वतंत्र, प्रयोगाधिष्ठित आणि वैज्ञानिक शास्त्र म्हणून विकसित झाले.

1879 : मानसशास्त्राचा ऐतिहासिक क्षण

1879 हे वर्ष मानसशास्त्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड म्हणून ओळखले जाते. कारण याच वर्षी Wilhelm Wundt यांनी जर्मनीतील लाइपझिग विद्यापीठात पहिली प्रयोगात्मक मानसशास्त्र प्रयोगशाळा स्थापन केली. या घटनेला केवळ एका प्रयोगशाळेची स्थापना म्हणून पाहता येत नाही, तर ती मानसशास्त्राच्या स्वतंत्र शास्त्र म्हणून झालेल्या जन्म घोषणेप्रमाणे होती. 1879 पूर्वी मानवी मनाचा अभ्यास प्रामुख्याने तत्त्वज्ञान, अध्यात्म आणि आत्मपरीक्षणात्मक चर्चांपुरताच मर्यादित होता; परंतु उंड्ट यांच्या प्रयोगशाळेने मानसशास्त्राला वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यासण्याचा नवा मार्ग दिला (Schultz & Schultz, 2016).

उंड्ट यांच्या या प्रयोगशाळेचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी मानसिक प्रक्रियांना निरीक्षण, मोजमाप आणि नियंत्रित प्रयोग यांच्या आधारे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. प्रतिक्रिया वेळ, उद्दिपकाची  तीव्रता, अवधान आणि जाणिवेची रचना यांचा अभ्यास त्यांनी प्रयोगात्मक उपकरणांच्या साहाय्याने केला. यामुळे “मन” ही केवळ तात्त्विक संकल्पना न राहता अभ्यासयोग्य आणि मोजता येणारा विषय बनला. इतिहासकार मानतात की हीच ती निर्णायक पायरी होती ज्यामुळे मानसशास्त्राने विज्ञानाच्या कक्षेत प्रवेश केला (Goodwin, 2016).

या प्रयोगशाळेच्या स्थापनेमुळे मानसशास्त्राला स्वतंत्र शास्त्र म्हणून ओळख मिळाली. यापूर्वी मानसशास्त्र हे तत्त्वज्ञानाची एक शाखा मानली जात होती; परंतु उंड्ट यांनी वापरलेल्या प्रयोगात्मक पद्धती, सांख्यिक विश्लेषण आणि नियंत्रित प्रयोगांमुळे मानसशास्त्राची वैज्ञानिक ओळख निर्माण झाली. म्हणूनच अनेक अभ्यासक 1879 हे वर्ष “मानसशास्त्राचा जन्मवर्ष” म्हणून संबोधतात (Hergenhahn & Henley, 2014).

तत्त्वज्ञानापासून मानसशास्त्राचे झालेले हे विभाजन अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. तत्त्वज्ञान प्रामुख्याने तर्क, चिंतन आणि अनुमान यांवर आधारित होते, तर उंड्ट यांनी मानसशास्त्राला अनुभवजन्य आणि प्रयोगाधारित स्वरूप दिले. त्यामुळे मानसशास्त्राने नैसर्गिक विज्ञानांप्रमाणेच (उदा. भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र) स्वतःची पद्धती, संकल्पना आणि संशोधन चौकट विकसित केली. हीच परंपरा पुढे वर्तनवाद, बोधनिक मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सपर्यंत विस्तारत गेली (King et al., 2021).

थोडक्यात सांगायचे तर, 1879 ही केवळ एक तारीख नसून ती मानवी मनाच्या अभ्यासातील क्रांतीची सुरुवात होती. उंड्ट यांच्या लाइपझिग प्रयोगशाळेने मानसशास्त्राला तत्त्वज्ञानाच्या छायेतून बाहेर काढून विज्ञानाच्या प्रकाशात आणले. म्हणूनच आज शिक्षण, उपचार, संशोधन आणि सामाजिक धोरणांमध्ये मानसशास्त्राची जी व्यापक भूमिका दिसते, तिचे मूळ या ऐतिहासिक क्षणात दडलेले आहे.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

शिक्षक म्हणून उंड्ट: विचारांची परंपरा

Wilhelm Wundt हे केवळ आधुनिक मानसशास्त्राचे जनक म्हणूनच नव्हे, तर मानसशास्त्रीय परंपरा घडविणारे महान शिक्षक म्हणूनही ओळखले जातात. 1879 मध्ये लाइपझिग विद्यापीठात स्थापन केलेल्या त्यांच्या प्रयोगात्मक मानसशास्त्र प्रयोगशाळेने केवळ संशोधनाचे केंद्र म्हणून नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रशिक्षण संस्था म्हणूनही कार्य केले. उंड्ट यांचा अध्यापन दृष्टिकोन अत्यंत शिस्तबद्ध, वैज्ञानिक आणि चिकित्सक होता. विद्यार्थ्यांना केवळ प्रयोग कसे करायचे हे शिकवण्यापुरते त्यांचे मार्गदर्शन मर्यादित नव्हते, तर मानसिक प्रक्रियांविषयी प्रश्न कसे विचारायचे, सिद्धांतकल्पना कशी मांडायची आणि निष्कर्ष कसे तपासाचे याची बौद्धिक सवय ते लावत असत (Boring, 1950).

उंड्ट यांच्या प्रयोगशाळेत जगभरातून विद्यार्थी येत असत विशेषतः अमेरिका, इंग्लंड, फ्रान्स, रशिया, जपान आणि इतर युरोपीय देशांतून. 1879 ते 1900 या कालावधीत सुमारे 180 पेक्षा अधिक डॉक्टरेट विद्यार्थी त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षित झाले, ही बाब मानसशास्त्राच्या इतिहासात अद्वितीय मानली जाते (Schultz & Schultz, 2016). या विद्यार्थ्यांनी नंतर आपापल्या देशांत मानसशास्त्र विभाग, प्रयोगशाळा आणि अभ्यासक्रम सुरू केले. त्यामुळे उंड्ट यांची प्रयोगशाळा ही मानसशास्त्राची आंतरराष्ट्रीय पाळणाघर ठरली. उंड्ट यांनी शिक्षक म्हणून दिलेले योगदान हे प्रत्यक्ष संशोधनाइतकेच प्रभावी होते, कारण त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या विचारांना पुढे नेले, विकसित केले आणि कधी कधी त्यांना आव्हानही दिले.

उंड्ट यांच्या अध्यापनाची एक महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे त्यांनी बौद्धिक स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन दिले. ते स्वतः रचनावाद (Structuralism) या दृष्टिकोनाशी संबंधित मानले जात असले, तरी त्यांनी विद्यार्थ्यांवर स्वतःची संकल्पनात्मक चौकट लादली नाही. उदाहरणार्थ, त्यांचे विद्यार्थी Edward B. Titchener यांनी अमेरिकेत रचनावादाची स्वतंत्र शाळा उभी केली, तर William James (जरी थेट विद्यार्थी नसले तरी उंड्ट यांच्या प्रयोगात्मक दृष्टिकोनाने प्रभावित) यांनी कार्यवाद (Functionalism) याचा पाया घातला. यावरून असे स्पष्ट होते की आज अस्तित्वात असलेल्या विविध मानसशास्त्रीय विचारधारांची जसे की रचनावाद, कार्यवाद, आणि पुढे वर्तनवाद व बोधात्मक दृष्टिकोन यामुळे थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे उंड्ट यांच्या प्रयोगशाळेतच सापडतात (Hergenhahn & Henley, 2014).

महत्त्वाचे म्हणजे, उंड्ट यांनी मानसशास्त्राला व्यक्तिकेंद्रित मतप्रणाली न बनवता संस्थात्मक आणि शास्त्रीय परंपरा बनवले. शिक्षक म्हणून त्यांनी निर्माण केलेली ही परंपरा अशी होती की, ज्ञान हे एका व्यक्तीपुरते मर्यादित न राहता पिढ्यान्-पिढ्या विकसित होत राहिले. त्यामुळे उंड्ट यांचे खरे शैक्षणिक वारसत्त्व त्यांच्या स्वतःच्या सिद्धांतांपेक्षा त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी घडवलेल्या विविध मानसशास्त्रीय प्रवाहांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दिसून येते. या अर्थाने, उंड्ट हे मानसशास्त्राचे पहिले महान गुरू मानले जातात, ज्यांनी विचारांची साखळी निर्माण केली, जी आजही जागतिक मानसशास्त्राला दिशा देत आहे.

विल्हेम उंड्ट यांचे विद्यार्थी : आधुनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

Wilhelm Wundt यांच्या लाइपझिग येथील प्रयोगशाळेतून घडलेले विद्यार्थी हे केवळ शिष्य नव्हते, तर पुढे स्वतंत्र विचारधारा, संशोधन परंपरा आणि राष्ट्रीय मानसशास्त्रीय शाळा उभ्या करणारे अग्रणी होते. म्हणूनच उंड्ट यांना “शिक्षकांचा शिक्षक” असेही संबोधले जाते. खाली त्यांच्या काही अत्यंत महत्त्वाच्या विद्यार्थ्यांची सविस्तर माहिती दिली आहे.

• Edward Bradford Titchener: टिचनर हे उंड्ट यांचे सर्वात प्रसिद्ध विद्यार्थी आणि सहकारी मानले जातात. त्यांनी उंड्ट यांच्या आत्मनिरीक्षण पद्धतीला अधिक ठोस आणि संरचित स्वरूप दिले व अमेरिकेत रचनावाद ही विचारधारा प्रस्थापित केली.
• G. Stanley Hall: हॉल हे उंड्ट यांचे पहिले अमेरिकन विद्यार्थी मानले जातात. त्यांनी अमेरिकेत मानसशास्त्राच्या प्रसारासाठी ऐतिहासिक काम केले. American Psychological Association (APA) चे ते पहिले अध्यक्ष होते आणि Child Psychology व Adolescence या क्षेत्रांत त्यांनी महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.
• James McKeen Cattell: कॅटेल यांनी उंड्ट यांच्याकडे प्रयोगात्मक मानसशास्त्राचे प्रशिक्षण घेतले आणि पुढे मानसिक चाचण्या (Mental Testing) या क्षेत्राचा पाया घातला. आजच्या Psychometrics आणि Educational Testing या क्षेत्रांवर कॅटेल यांच्या कार्याचा खोल प्रभाव आहे.
• Hugo Münsterberg: म्युन्स्टरबर्ग यांनी उंड्ट यांच्या प्रयोगात्मक परंपरेला Applied Psychology कडे वळवले. औद्योगिक, कायदेशीर आणि नैदानिक मानसशास्त्रात त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
• Lightner Witmer: विटमर हे उंड्ट यांचे विद्यार्थी असून Clinical Psychology या स्वतंत्र उपशाखेचे जनक मानले जातात. 1896 साली त्यांनी पहिले मानसशास्त्रीय क्लिनिक सुरू केले.

प्रेरणादायी संदेश: उंड्ट आपल्याला काय शिकवतात?

• विल्हेम उंड्ट यांच्या जीवनातून काही मूलभूत प्रेरणा मिळतात:
• नवीन प्रश्न विचारण्याचे धैर्य ठेवा
• प्रस्थापित कल्पनांना आव्हान द्या
• शिस्त, संयम आणि सातत्य यांना कधीही सोडू नका
• ज्ञाननिर्मिती ही दीर्घकालीन साधना आहे

समारोप:

आज मानसशास्त्र शिक्षण, उपचार, संशोधन, उद्योग, न्यायव्यवस्था अशा सर्व क्षेत्रांत उपयोगात आणले जात आहे. या विस्तीर्ण प्रवासाचा प्रारंभ विल्हेम उंड्ट या शांत, अभ्यासू आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेल्या माणसाने केला. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते की एक व्यक्ती, एक कल्पना आणि एक प्रयोग… संपूर्ण शास्त्राचा जन्म घडवू शकतो.

संदर्भ:

Boring, E. G. (1950). A History of Experimental Psychology. New York: Appleton-Century-Crofts.

Goodwin, C. J. (2016). A History of Modern Psychology (5th ed.). Wiley.

Hergenhahn, B. R., & Henley, T. (2014). An Introduction to the History of Psychology (7th ed.). Belmont, CA: Cengage Learning.

King, L. A. (2021). The Science of Psychology: An Appreciative View. McGraw-Hill.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). A History of Modern Psychology (11th ed.). Boston: Cengage Learning.

Wundt, W. (1900–1920). Folk psychology: An investigation of the developmental laws of language, myth, and custom. Leipzig: Wilhelm Engelmann.

विवाह यशस्वी करण्यासाठी सात तत्वे : जॉन गॉटमन | John Gottman |

 

विवाह यशस्वी करण्यासाठी सात तत्वे : जॉन गॉटमन

मानवी नातेसंबंध हे अत्यंत गुंतागुंतीचे, बहुआयामी आणि संदर्भाधिष्टीत मानले जातात. त्यामुळे अशा नात्यांबाबत अचूक, दीर्घकालीन भाकीत करणे हे मानसशास्त्रासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण विज्ञानासाठीही मोठे आव्हान मानले गेले आहे. व्यक्तींच्या भावना, संवादशैली, सामाजिक-सांस्कृतिक पार्श्वभूमी, जैविक प्रतिसाद आणि आयुष्यभर होणारे बदल या सर्व घटकांमुळे मानवी नात्यांमध्ये अनिश्चितता मोठ्या प्रमाणात असते. म्हणूनच पारंपरिक मानसशास्त्रात नातेसंबंधांवरील अभ्यास बहुतेक वेळा वर्णनात्मक स्वरूपाचा राहिला; भाकीत करणारा नव्हे. अशा पार्श्वभूमीवर, केवळ 15 मिनिटांच्या संवादाच्या निरीक्षणावरून एखादे जोडपे पुढील 7 ते 9 वर्षांत घटस्फोट घेणार की वैवाहिक नात्यात टिकून राहणार, याची 90% पेक्षा अधिक अचूक भाकीत करता येते, हा निष्कर्ष स्वतःमध्येच वैज्ञानिक दृष्ट्या क्रांतिकारक ठरतो (Gottman, 1994; Gottman & Levenson, 2000).

हे असाधारण भाकीत शक्य करून दाखवणारे संशोधक म्हणजे John Gottman. मानसशास्त्राच्या इतिहासात इतक्या अचूकतेने मानवी वर्तनाचा आणि नातेसंबंधांचा अंदाज बांधणारे संशोधन अत्यंत दुर्मिळ आहे. गॉटमन यांनी हे स्पष्ट केले की, घटस्फोट किंवा नात्याचे यश हे एखाद्या मोठ्या घटनेमुळे अचानक घडत नाही, तर ते दैनंदिन संवादातील सूक्ष्म भावनिक नमुन्यांवर आधारित असते. विशेषतः वादाच्या वेळी व्यक्तीमध्ये होणाऱ्या भावना, त्यांची तीव्रता, क्रम आणि परस्पर प्रतिसाद यांचे विश्लेषण केल्यास नात्याची दिशा ओळखता येते, असा त्यांचा मूलभूत वैज्ञानिक दावा होता (Gottman, 1999).

या सूक्ष्म भावनिक विश्लेषणासाठी गॉटमन यांनी Specific Affect Coding System (SPAFF) विकसित केली. ही एक अत्यंत काटेकोर, कालबद्ध कोडिंग प्रणाली असून, त्याद्वारे संवादाच्या वेळी व्यक्त होणाऱ्या भावना जसे की राग, तिरस्कार, बचावात्मकता, भीती, दुःख, आनंद, प्रेम, कुतूहल इ. स्वतंत्रपणे नोंदवल्या जातात. SPAFF ही प्रणाली केवळ भाषिक आशयावर (what is said) नव्हे, तर आवाजातील चढउतार, चेहऱ्यावरील भाव, देहबोली आणि शारीरिक प्रतिसाद यांवर आधारित आहे. त्यामुळे ती पारंपरिक प्रश्नावली किंवा स्व-अहवाल (self-report) पद्धतींपेक्षा अधिक विश्वासार्ह मानली जाते. आज जगभरात जिथे वैज्ञानिक पद्धतीने नातेसंबंधांवर संशोधन केले जाते, तिथे SPAFF किंवा तिच्यावर आधारित प्रणाली वापरल्या जातात (Gottman & Krokoff, 1989; Coan & Gottman, 2007).

सुमारे 40 वर्षांच्या दीर्घकालीन संशोधनामुळे गॉटमन यांना “Relationship Science चे जनक” असे संबोधले जाते. त्यांच्या संशोधनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रयोगशाळेतील नियंत्रित निरीक्षणे, नैसर्गिक परिस्थितीतील संवाद, तसेच अनेक वर्षे त्याच जोडप्यांचा पाठपुरावा करून नात्याचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासणे. या पद्धतीमुळे त्यांच्या निष्कर्षांना केवळ सांख्यिकीयच नव्हे, तर प्रत्यक्ष जीवनातील वैधताही प्राप्त झाली (Gottman, 2015).

गॉटमन यांच्या कार्याचा आंतरराष्ट्रीय प्रभाव लक्षात घेऊन, 2007 साली Psychotherapy Networker या प्रतिष्ठित नियतकालिकाने त्यांना गेल्या 25 वर्षांतील जगातील 10 सर्वात प्रभावशाली थेरपिस्ट यांच्या यादीत स्थान दिले. ही निवड त्यांच्या केवळ संशोधनासाठी नव्हे, तर त्या संशोधनावर आधारित उपचारपद्धती म्हणजेच Gottman Method Couples Therapy यासाठीही होती. ही थेरपी आज जगभरातील विवाह समुपदेशक आणि क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट वापरतात (Gottman & Silver, 2015).

महत्त्वाचे म्हणजे, गॉटमन हे केवळ भावनिक किंवा क्लिनिकल दृष्टिकोनातून काम करणारे थेरपिस्ट नव्हते. ते Institute of Mathematical Psychology चे फेलो होते. याचा अर्थ असा की त्यांनी मानवी भावना आणि नातेसंबंधांचा अभ्यास गणितीय मॉडेल्स, सांख्यिकीय विश्लेषण आणि जैवशारीरिक मापनांच्या आधारे केला. हृदयगती, त्वचेची विद्युत चालकता (skin conductance), रक्तदाब आणि हार्मोनल बदल यांचा संवादाशी असलेला संबंध त्यांनी संख्यात्मक पद्धतीने मांडला. त्यामुळे “भावना म्हणजे फक्त व्यक्तिनिष्ठ अनुभव” ही धारणा त्यांनी मोडून काढली आणि भावना या मापन करता येण्याजोग्या, विश्लेषण करता येण्याजोग्या वैज्ञानिक घटक आहेत, हे ठामपणे सिद्ध केले (Gottman & Levenson, 1988).

एकूणच, जॉन गॉटमन यांचे संशोधन हे मानसशास्त्रातील एक मैलाचा दगड मानले जाते. त्यांनी प्रेम, विवाह आणि नातेसंबंध यांना अनुभवजन्य भावना या चौकटीतून बाहेर काढून पुराव्यावर आधारित विज्ञान म्हणून प्रस्थापित केले. त्यामुळे आज नातेसंबंधांवरील चर्चा ही केवळ तात्त्विक किंवा सल्लावजा न राहता, ठोस संशोधन आणि अचूक भाकिताच्या पायावर उभी राहिली आहे.

‘लव्ह लॅब’ : प्रेमाचे विज्ञान

मानवी प्रेम, विवाह आणि नातेसंबंध यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याच्या दृष्टीने एक ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे John Gottman यांनी वॉशिंग्टन विद्यापीठात स्थापन केलेली ‘Love Lab’. पारंपरिक मानसशास्त्रीय संशोधनात मुलाखती, प्रश्नावली किंवा स्व-अहवाल यावर भर दिला जात असताना, गॉटमन यांनी त्यापेक्षा एक पाऊल पुढे जात मानवी भावनांना जैविक पातळीवर मापन करण्याचा धाडसी प्रयत्न केला. म्हणूनच ‘लव्ह लॅब’ ही केवळ जोडप्यांना व्यक्त होण्याची जागा नव्हती, तर ती एक पूर्णतः फिजियोलॉजिकल प्रयोगशाळा होती (Gottman & Levenson, 1985).

या प्रयोगशाळेत जोडप्यांना एका घरासारख्या वातावरणात ठेवले जाई, जेणेकरून त्यांचे वर्तन कृत्रिम न वाटता नैसर्गिक राहील. चर्चा सुरू असताना त्यांच्या शरीराला विविध सेन्सर्स लावले जात. या सेन्सर्सच्या मदतीने हृदयाचे ठोके, घामाचे प्रमाण, रक्ताभिसरण, श्वसनगती, तसेच काही अभ्यासांमध्ये रक्ताचे नमुने घेऊन ताण-तणावाशी संबंधित हार्मोन्सचे मापन केले जाई (Gottman & Levenson, 1988). यासोबतच संपूर्ण संवाद व्हिडिओ रेकॉर्डिंगद्वारे टिपला जाई आणि नंतर फ्रेम-बाय-फ्रेम विश्लेषण केले जाई.

या सखोल निरीक्षणातून गॉटमन यांना हे स्पष्टपणे जाणवले की, भावनिक प्रतिक्रिया केवळ शब्दांत नसून शरीरातही उमटतात. एखादा जोडीदार तिरस्काराने बोलत असताना, दुसऱ्याच्या शरीरातील हृदयगती झपाट्याने वाढते, घामाचे प्रमाण वाढते आणि “fight or flight” प्रतिक्रिया सक्रिय होते. म्हणजेच संवाद बिघडण्याआधीच शरीर त्याचा इशारा देत असते. याच निरीक्षणांवर आधारित गॉटमन यांनी SPAFF विकसित केली. ही प्रणाली संवादातील सूक्ष्म भावनिक संकेत जसे की राग, तिरस्कार, भीती, आनंद, उपहास यांना कोड करून मापन करण्याची वैज्ञानिक पद्धत आहे (Gottman, 1994).

15 मिनिटांचा वाद आणि भविष्याचा अंदाज

‘लव्ह लॅब’मधील सर्वात क्रांतिकारी प्रयोग म्हणजे 15 मिनिटांचा वाद प्रयोग. गॉटमन जोडप्यांना प्रयोगशाळेत बोलावून, त्यांच्या वैवाहिक आयुष्यातील एखाद्या जुन्या आणि अपूर्ण राहिलेल्या वादाच्या विषयावर सलग 15 मिनिटे चर्चा करायला सांगत. हा विषय जाणूनबुजून निवडला जाई, कारण अशा मुद्द्यांवर बोलताना जोडप्यांच्या खऱ्या संवाद पद्धती, सत्तासंबंध आणि भावनिक सवयी स्पष्टपणे दिसून येतात (Gottman & Levenson, 1992).

या प्रयोगातून गॉटमन यांना एक अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष मिळाला, वादाची पहिली 3 मिनिटेच ठरवतात की हा संवाद सुसंवादाकडे जाणार की विसंवादाकडे. ज्या जोडप्यांची सुरुवात सौम्य, संयमी आणि आदरयुक्त असते, त्यांचे भांडण जरी पुढे झाले तरी ते नियंत्रणाबाहेर जात नाही. उलट, ज्या जोडप्यांची सुरुवात आरोप, टीका किंवा तिरस्काराने होते, त्यांचा संवाद लवकरच भावनिक आणि शारीरिक पातळीवर बिघडतो (Gottman, 1999).

यशस्वी जोडपी या पहिल्या तीन मिनिटांत स्वतःच्या भावनांची जबाबदारी घेतात, “तू” ऐवजी “मी” पासून बोलतात आणि जोडीदाराच्या चारित्र्यावर हल्ला न करता विशिष्ट परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करतात. यामुळे दोघांच्याही शरीरातील ताण-तणाव वाढत नाही आणि तर्कशक्ती कार्यरत राहते. याउलट, अपयशी जोडप्यांमध्ये सुरुवातीलाच हृदयगती तीव्र वाढलेली, कॉर्टिसोलची पातळी जास्त आणि “emotional flooding” दिसून येते, ज्यात माणूस ऐकण्याच्या स्थितीत राहत नाही (Levenson & Gottman, 1985).

या 15 मिनिटांच्या चर्चेतील भावनिक संकेत, शारीरिक मापन आणि संवाद पद्धती यांचा एकत्रित अभ्यास करून गॉटमन यांनी पुढील 7 ते 9 वर्षांतील घटस्फोट किंवा नातं टिकण्याची शक्यता 90% पेक्षा जास्त अचूकतेने भाकीत केली. म्हणूनच ‘लव्ह लॅब’ हे प्रेमावरचे केवळ प्रयोग नव्हते, तर ते मानवी नात्यांच्या भविष्याचा वैज्ञानिक नकाशा ठरले.

घटस्फोटाकडे नेणारे ‘चार घोडेस्वार’

वैवाहिक नात्यांचा ऱ्हास अचानक होत नाही, तर तो संवादाच्या विशिष्ट नकारात्मक पद्धतींमधून हळूहळू घडत जातो, असे ठामपणे मांडणारे संशोधन John Gottman यांनी केले. जवळजवळ चार दशकांच्या प्रयोगशाळा-आधारित, दीर्घकालीन अभ्यासातून त्यांनी असे निरीक्षण नोंदवले की घटस्फोटाकडे झुकणाऱ्या नात्यांमध्ये चार ठरावीक संवाद-घटक सातत्याने आढळतात. बायबलमधील Book of Revelation मधील विनाशाच्या प्रतीकात्मक प्रतिमेचा संदर्भ घेऊन गॉटमन यांनी या घटकांना “The Four Horsemen of the Apocalypse” असे नाव दिले (Gottman, 1994; Gottman & Levenson, 2000). हे चार ‘घोडेस्वार’ केवळ भांडणाचे प्रकार नाहीत, तर नात्याच्या भावनिक पायाला पोखरणाऱ्या मानसिक प्रक्रिया आहेत. विशेष म्हणजे, गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, यापैकी काही घटक उपस्थित असले तरी नातं वाचू शकतं; पण हे चारही घटक वारंवार आणि एकत्र दिसू लागले, तर घटस्फोटाची शक्यता प्रचंड वाढते.

1) टीका (Criticism)

टीका म्हणजे जोडीदाराच्या एखाद्या विशिष्ट कृतीवर लक्ष केंद्रित न करता, थेट त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर, चारित्र्यावर किंवा स्वभावावर हल्ला करणे. उदा. “आज तू बिल भरायला विसरलास” असे म्हणण्याऐवजी “तू नेहमीच बेजबाबदार असतोस” असे विधान करणे.

मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले, तर टीका ही स्वतःच्या भावनिक गरजांची अकार्यक्षम मांडणी असते. व्यक्तीला राग, दुःख किंवा असुरक्षितता जाणवत असते; पण ती भावना “मी” या चौकटीत न मांडता, समोरच्याच्या ओळखीवरच आघात करते. यामुळे समोरचा व्यक्ती संवादासाठी खुले राहण्याऐवजी संरक्षणात्मक होतो (Gottman, 1999). गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळेतील निरीक्षणांनुसार, सातत्याने टीका ऐकणारा जोडीदार नकारात्मक स्व-प्रतिमा विकसित करू लागतो, ज्याचा थेट परिणाम भावनिक जवळिकीतेवर होतो.

2) तुच्छता / तिरस्कार (Contempt)

तुच्छता हा गॉटमन यांच्या मते घटस्फोटाचा सर्वात शक्तिशाली आणि धोकादायक संकेतक आहे. यात केवळ शब्दांचा नव्हे, तर देहबोलीचा मोठा वाटा असतो डोळे फिरवणे, उपहासात्मक हसणे, टोमणे मारणे, उपरोधिक भाषा वापरणे किंवा जोडीदाराला स्वतःपेक्षा “कमी दर्जाचा” मानणे. गॉटमन यांच्या संशोधनात असे आढळले की तिरस्कार व्यक्त करणाऱ्या संवादात नैतिक श्रेष्ठत्वाची भावना असते, जणू “मी बरोबर, तुझ्यात कमीपणा आहे.” ही भावना नात्यातील आदर पूर्णपणे नष्ट करते (Gottman & Silver, 2015).

विशेष बाब म्हणजे, तिरस्काराचा केवळ भावनिकच नव्हे तर शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम होतो. काही अभ्यासांमध्ये असे आढळले की ज्या जोडप्यांमध्ये तिरस्कार जास्त असतो, तिथे जोडीदारांमध्ये संक्रमणजन्य आजार अधिक प्रमाणात होतात, कारण दीर्घकालीन ताण-तणावामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते (Kiecolt-Glaser et al., 2002). त्यामुळे तुच्छता ही केवळ नात्याची नव्हे, तर आरोग्याचीही शत्रू ठरते.

3) बचावात्मक पवित्रा (Defensiveness)

बचावात्मक पवित्रा म्हणजे स्वतःची जबाबदारी नाकारून, उलट जोडीदारालाच दोष देणे किंवा स्वतःला पूर्णपणे पीडित म्हणून सादर करणे. उदा. “हो, मी उशिरा आलो; पण तूच तर मला सतत त्रास देतेस!” मानसशास्त्रीयदृष्ट्या, हा पवित्रा आत्मसंरक्षणासाठीचा स्वयंचलित प्रतिसाद आहे. व्यक्तीला टीका किंवा तिरस्काराची जाणीव होताच, ती दोष स्वीकारण्याऐवजी स्वतःची प्रतिमा वाचवण्याचा प्रयत्न करते. पण गॉटमन यांच्या मते, हा प्रतिसाद संघर्ष कमी करण्याऐवजी तो अधिक तीव्र करतो, कारण मूळ समस्या तशीच राहते (Gottman, 1994).

संशोधनातून असे दिसून आले आहे की बचावात्मक संवादामुळे नात्यात जबाबदारीची देवाणघेवाण थांबते. “आपण दोघे मिळून ही समस्या कशी सोडवू?” या ऐवजी संवाद “कोण बरोबर?” या संघर्षात अडकतो, आणि नातं स्पर्धात्मक बनते.

4) दगड होणे (Stonewalling)

दगड होणे म्हणजे वाद सुरू असताना भावनिक आणि संवादात्मक पातळीवर पूर्णपणे माघार घेणे न बोलणे, नजर टाळणे, प्रतिसाद न देणे, किंवा मानसिकरीत्या “बंद” होणे. गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळेतील फिजियोलॉजिकल मापनांनुसार, या अवस्थेत व्यक्तीची हृदयगती दर, रक्तदाब आणि ताण-संकेत प्रचंड वाढलेले असतात (Gottman & Levenson, 1988).

विशेष निरीक्षण म्हणजे, दगड होणे हे वर्तन पुरुषांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळते. यामागे सामाजिक आणि जैविक दोन्ही कारणे आहेत. पुरुषांमध्ये ताणाच्या वेळी fight-or-flight response अधिक तीव्र होतो; आणि “fight” शक्य नसल्यास ते “flight” म्हणजे माघार घेणे निवडतात (Gottman & Silver, 2015). परंतु समोरच्या जोडीदारासाठी हा अनुभव अत्यंत वेदनादायक असतो, कारण संवाद तुटणे म्हणजे भावनिक नाकारले जाणे.

गॉटमन यांची ‘चार घोडेस्वार’ ही संकल्पनात्मक रूपक नसून, प्रायोगिक पुराव्यांवर आधारित वैज्ञानिक मॉडेल आहे. टीका, तिरस्कार, बचावात्मक पवित्रा आणि दगड होणे हे चारही घटक एकत्र आले, तर नात्याचा भावनिक पाया हळूहळू ढासळू लागतो. महत्त्वाची बाब म्हणजे, गॉटमन यांनी केवळ समस्या ओळखून दिल्या नाहीत, तर त्यांच्या विरुद्ध असणाऱ्या आरोग्यदायी संवाद पद्धती (gentle start-up, appreciation, responsibility-taking, self-soothing) देखील स्पष्ट केल्या. त्यामुळे ‘चार घोडेस्वार’ ही संकल्पना घटस्फोटाचे भाकीत करणारी असली, तरी ती तितकीच नातं वाचवण्याची दिशा दाखवणारी देखील आहे.

‘Masters’ आणि ‘Disasters’ : यशस्वी व अपयशी नाती

डॉ. जॉन गॉटमन यांनी सुमारे चार दशकांच्या दीर्घकालीन, प्रयोगशाळा-आधारित संशोधनातून वैवाहिक व दीर्घकालीन नात्यांचा अभ्यासाच्या आधारावर त्यांनी जोडप्यांना दोन स्पष्ट गटांत वर्गीकृत केले Masters of Relationships (यशस्वी नाती) आणि Disasters of Relationships (अपयशी नाती). ही विभागणी केवळ निरीक्षणांवर आधारित नसून, सांख्यिकीय विश्लेषण आणि दीर्घकालीन फॉलो-अपवर आधारित होती; त्यामुळेच त्यांच्या निष्कर्षांना उच्च वैज्ञानिक विश्वासार्हता प्राप्त झाली आहे (Gottman, 1994; Gottman & Levenson, 1999).

1. ‘तू’ ऐवजी ‘मी’ पासून संवादाची सुरुवात

यशस्वी जोडप्यांच्या संवादाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे soft start-up. Masters गटातील जोडपी वाद सुरू करताना आरोपात्मक भाषा टाळतात. “तू नेहमी उशिरा येतोस” अशा विधानाऐवजी ते “तू उशिरा आलास की मला एकटं वाटतं” अशी स्वतःच्या भावनांवर केंद्रित भाषा वापरतात. गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, संवादाची सुरुवात जशी होते, तशीच ती बहुतेक वेळा पुढे जाते; त्यामुळे कठोर सुरुवात (harsh start-up) नात्याला तणावाच्या दिशेने ढकलते, तर सौम्य सुरुवात संवादाला सहकार्याच्या दिशेने नेते (Gottman, 1994).

2. व्यक्तीवर नव्हे, परिस्थितीवर नाराजी

Masters गटातील जोडपी व्यक्तिमत्त्वावर टीका न करता विशिष्ट परिस्थिती किंवा वर्तनावर नाराजी व्यक्त करतात. “तू अस्वच्छ आहेस” या व्यापक आणि चारित्र्यावर हल्ला करणाऱ्या टीकेऐवजी “आज बेसिनमध्ये भांडी तशीच राहिली आहेत” अशी ठोस, मर्यादित तक्रार केली जाते. संशोधनातून असे दिसून आले की, विशिष्ट तक्रारीमुळे समोरच्या व्यक्तीला बदल शक्य आहे असे वाटते, तर व्यापक टीका बचावात्मक पवित्रा निर्माण करते (Gottman & Silver, 1999).

3. Repair Attempts: नात्याला सावरण्याचे सूक्ष्म प्रयत्न

यशस्वी जोडप्यांमध्ये भांडण सुरू असतानाही repair attempts आढळतात. यामध्ये छोटा विनोद, हलकी स्मितरेषा, हातात हात घेणे, किंवा “आपण थोडं शांत बोलूया” असे वाक्य येऊ शकते. महत्त्वाचे म्हणजे, दुसरा जोडीदार हे प्रयत्न ओळखून त्यांना प्रतिसाद देतो. गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळा अभ्यासात असे दिसून आले की, Disasters गटातील जोडपी हे repair attempts दुर्लक्षित करतात, ज्यामुळे संघर्ष अधिक तीव्र होतो (Gottman, 1999).

4. सकारात्मकतेचा 5:1 नियम

गॉटमन यांच्या सर्वात प्रसिद्ध निष्कर्षांपैकी एक म्हणजे 5:1 ratio. यशस्वी नात्यांमध्ये प्रत्येक एका नकारात्मक संवादामागे (राग, टीका, नाराजी) किमान पाच सकारात्मक संवाद (कौतुक, प्रेम, हसणे, सहमती) आढळतात. दीर्घकालीन निरीक्षणातून असे सिद्ध झाले की, हा सकारात्मक भावनांचा साठा नात्याला ताण-तणावाच्या काळातही टिकवून ठेवतो. याउलट, Disasters गटात हा अनुपात 1:1 किंवा त्याहूनही कमी आढळतो (Gottman & Levenson, 1992).

5. Accepting Influence: प्रभाव स्वीकारण्याची तयारी

Masters गटातील पुरुष आपल्या पत्नीच्या मताला व सूचनांना महत्त्व देतात. पत्नीने दिलेल्या सूचनेला “तू मला शिकवणार आहेस का?” अशी प्रतिक्रिया न देता, “तुझा मुद्दा योग्य आहे” असे म्हणणे हे Accepting Influence चे उदाहरण आहे. गॉटमन यांच्या मते, ज्या नात्यांमध्ये पुरुष पत्नीच्या प्रभावाला सातत्याने नकार देतात, तिथे घटस्फोटाची शक्यता लक्षणीयरीत्या वाढते (Gottman, 1999).

6. संवादाच्या छोट्या प्रयत्नांना प्रतिसाद

दैनंदिन आयुष्यात जोडीदार अनेकदा संवादाचे छोटे प्रयत्न करतो, यांना गॉटमन “bids for connection” म्हणतात. Masters गटातील जोडपी सुमारे 86% वेळा या bids कडे सकारात्मक प्रतिसाद देतात, तर Disasters गटात हा आकडा लक्षणीयरीत्या कमी असतो. या छोट्या प्रतिसादांमुळे भावनिक जवळीक वाढते आणि नात्याचा पाया मजबूत होतो (Gottman & DeClaire, 2001).

7. वेळेवर विश्रांती आणि शारीरिक शांतता

जेव्हा वाद तीव्र होतो आणि शारीरिक उत्तेजना (हृदयाचे ठोके वाढणे, घाम येणे) वाढते, तेव्हा Masters गटातील जोडपी संवाद थांबवून 20 मिनिटांची विश्रांती घेतात. संशोधनानुसार, एवढ्या वेळेत शरीरातील कॉर्टिसोलची पातळी कमी होते आणि व्यक्ती पुन्हा तर्कशुद्ध विचार करू शकते. Disasters गटात मात्र वाद चालूच राहतो, ज्यामुळे शारीरिक व भावनिक थकवा वाढतो (Gottman & Levenson, 1988).

‘Masters’ आणि ‘Disasters’ ही विभागणी कोणत्याही नैतिक निर्णयावर आधारित नसून, वैज्ञानिक निरीक्षणांवर आधारित संवाद पद्धतींचा फरक दर्शवते. गॉटमन यांचे संशोधन स्पष्टपणे सांगते की, यशस्वी नात्यांचे गुपित भांडण न होण्यात नसून, भांडण कसे केले जाते यात आहे. योग्य भाषा, सकारात्मक भावनांचा साठा, आणि एकमेकांच्या प्रभावाचा स्वीकार हे घटक नात्याला दीर्घकाळ टिकवून ठेवतात.

‘The Sound Relationship House’ : नात्याचा मजबूत पाया

John Gottman यांनी मांडलेले The Sound Relationship House Model हे नातेसंबंध समजून घेण्यासाठी आणि ते टिकवण्यासाठी मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावी, संशोधनाधारित मॉडेल मानले जाते. हे मॉडेल एखाद्या मजबूत घरासारखे आहे, ज्याचा पाया जितका भक्कम, तितके नाते अधिक सुरक्षित, लवचिक आणि दीर्घकाळ टिकणारे असते. गॉटमन यांच्या तब्बल चार दशकांच्या दीर्घकालीन, प्रयोगशाळा-आधारित संशोधनातून हे सात-स्तरीय मॉडेल विकसित झाले आहे. प्रत्येक स्तर हा पुढील स्तरासाठी आवश्यक पाया निर्माण करतो (Gottman & Levenson, 1999; Gottman, 2015).

1. Love Maps तयार करणे – जोडीदाराचे अंतर्जगत जाणून घेणे

‘लव्ह मॅप्स’ म्हणजे जोडीदाराच्या मानसिक नकाशाची माहिती त्याच्या आवडी-निवडी, भीती, स्वप्ने, मूल्ये, ताण-तणाव, कामाचे स्वरूप, मित्र-मैत्रिणी आणि जीवनातील महत्त्वाच्या घटना. यशस्वी जोडप्यांमध्ये एकमेकांविषयी सतत उत्सुकता आणि अद्ययावत माहिती ठेवण्याची प्रवृत्ती दिसते. गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, जे जोडपे एकमेकांच्या अंतर्जगतात खोलवर शिरलेले असते, ते ताण-तणावाच्या काळातही भावनिकदृष्ट्या जोडलेले राहते. ‘लव्ह मॅप्स’ कमकुवत असतील, तर संवाद तुटक होतो आणि गैरसमज वाढतात (Gottman, 1999). म्हणूनच नात्याचा सर्वात खालचा, पण सर्वात महत्त्वाचा पाया म्हणजे एकमेकांना खऱ्या अर्थाने ओळखणे.

2. कौतुक व आदर – चांगल्या गुणांवर लक्ष

या स्तरात जोडीदाराबद्दल आदर, कृतज्ञता आणि सकारात्मक दृष्टी जपली जाते. गॉटमन यांच्या मते, नात्यातील नकारात्मकता वाढण्याचे प्रमुख कारण म्हणजे जोडीदाराच्या चुका ठळक दिसू लागणे आणि चांगले गुण दुर्लक्षित होणे. यशस्वी जोडपी जाणूनबुजून जोडीदाराच्या सकारात्मक वैशिष्ट्यांकडे लक्ष देतात जसे की प्रयत्नशीलपणा, प्रामाणिकपणा, काळजी घेण्याची वृत्ती. हे कौतुक शब्दांतून, कृतीतून व्यक्त केले जाते. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, ज्या नात्यांमध्ये कौतुक व आदर टिकून राहतो, तिथे तिरस्कार निर्माण होण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या कमी असते आणि तिरस्कार हाच घटस्फोटाचा सर्वात मजबूत भविष्यवक्ता आहे (Gottman & Silver, 2015).

3. एकमेकांकडे वळणे – छोट्या संवादांना प्रतिसाद

दैनंदिन जीवनात जोडीदार अनेकदा संवादातील एखादी टिप्पणी, प्रश्न, हसू, किंवा लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न असे छोटे प्रयत्न (bids for connection) करतो. गॉटमन यांच्या अभ्यासानुसार, यशस्वी जोडपी सुमारे 86% वेळा या प्रयत्नांकडे सकारात्मक प्रतिसाद देतात, तर अपयशी जोडपी केवळ 33% वेळा प्रतिसाद देतात. हे प्रतिसाद मोठे किंवा नाट्यमय असण्याची गरज नाही; साधे “हो”, “खरंच?”, “मला सांग” एवढेही पुरेसे असते. हे छोटे क्षणच भावनिक बंध मजबूत करतात आणि नात्यात सुरक्षिततेची भावना निर्माण करतात (Gottman, 2015).

4. सकारात्मक दृष्टीकोन (Positive Perspective)

या स्तरावर जोडपे एकमेकांच्या वागणुकीचा अर्थ सकारात्मक चौकटीत लावते. म्हणजेच, जोडीदाराची एखादी कृती चुकली तरी ती वाईट हेतूने केली आहे, असा निष्कर्ष लगेच काढला जात नाही. गॉटमन यांच्या मते, जेव्हा नात्यात वरचे तीन स्तर मजबूत असतात, तेव्हा जोडपे आपोआपच सकारात्मक दृष्टीकोन स्वीकारते. यामुळे किरकोळ चुका, विसरभोळेपणा किंवा गैरसमज मोठ्या भांडणात रूपांतरित होत नाहीत (Gottman & Levenson, 2000).

5. संघर्ष व्यवस्थापन (Managing Conflict)

गॉटमन स्पष्टपणे सांगतात की संघर्ष टाळणे शक्य नाही, आणि तसे करणे आवश्यकही नाही. महत्त्वाचे म्हणजे संघर्ष कसा हाताळला जातो. त्यांच्या संशोधनानुसार, सुमारे 69% वैवाहिक समस्या कायमस्वरूपी असतात, त्या पूर्णपणे सुटत नाहीत. यशस्वी जोडपी या समस्यांवर भांडत बसण्याऐवजी, त्यांना विनोद, स्वीकार आणि संवादाच्या माध्यमातून व्यवस्थापित करतात. सौम्य सुरुवात (soft start-up), repair attempts, आणि वेळेवर विश्रांती हे संघर्ष व्यवस्थापनाचे मुख्य घटक आहेत (Gottman, 1999).

6. जीवनस्वप्नांना पाठिंबा (Make Life Dreams Come True)

प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात काही स्वप्ने, ध्येये आणि करिअर, अध्यात्म, पालकत्त्व, सामाजिक भूमिका इ. अर्थपूर्ण आकांक्षा असतात. यशस्वी नात्यात जोडीदार केवळ दैनंदिन गरजांचा नव्हे, तर या अंतर्गत स्वप्नांचा सन्मान करतो. गॉटमन यांच्या मते, अनेक संघर्ष हे प्रत्यक्षात स्वप्नांच्या संघर्षातून निर्माण होतात. जेव्हा जोडपे एकमेकांच्या स्वप्नांना ऐकून घेते आणि त्यांना पाठिंबा देते, तेव्हा संघर्षाची तीव्रता कमी होते आणि नात्याला खोल अर्थ प्राप्त होतो (Gottman & Silver, 2015).

7. सामायिक अर्थ व मूल्ये निर्माण करणे (Create Shared Meaning)

हा ‘Sound Relationship House’ चा सर्वात वरचा स्तर आहे. यात जोडपे आपले सामायिक जीवन तत्त्वज्ञान, कुटुंबीय मूल्ये, परंपरा, विधी आणि उद्दिष्टे तयार करते. यामध्ये सण साजरे करण्याची पद्धत, पालकत्त्वाबद्दलची दृष्टी, आर्थिक मूल्ये, किंवा आयुष्याचा एकत्रित अर्थ यांचा समावेश होतो. गॉटमन यांच्या मते, नातं केवळ समस्या सोडवण्यासाठी नसून अर्थपूर्ण आयुष्य उभारण्यासाठीचे सहजीवन आहे. जेव्हा जोडपे सामायिक अर्थ निर्माण करते, तेव्हा नातं केवळ टिकत नाही, तर फुलते (Gottman, 2015).

समारोप:

डॉ. जॉन गॉटमन यांनी प्रेम, विवाह आणि नातेसंबंध यांना भावनिक गोंधळातून बाहेर काढून वैज्ञानिक चौकटीत आणले. त्यांचे संशोधन सांगते की, नातं टिकवण्यासाठी परिपूर्ण असण्याची गरज नाही, तर जाणीवपूर्वक, आदरयुक्त आणि संवेदनशील संवादाची गरज आहे. म्हणूनच आज जगभरातील Marriage Counsellors गॉटमन मेथडचा वापर करतात, कारण प्रेमही समजून घेतले, तर ते विज्ञान ठरू शकते.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

संदर्भ

Gottman, J. M. & Levenson, R. W. (1983). Marital interaction: Physiological linkage and affective exchange. Journal of Personality and Social Psychology, 45(3), 587–597.

Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? The Relationship Between Marital Processes and Marital Outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.

Gottman, J. M. (1999). The Marriage Clinic: A Scientifically Based Marital Therapy. W. W. Norton.

Gottman, J. M. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown Publishers.

Gottman, J. M. (1999). What Predicts Divorce? Lawrence Erlbaum Associates.

Gottman, J. M. (2015). The Sound Relationship House Theory. Gottman Institute Publications.

Gottman, J. M., & DeClaire, J. (2001). The Relationship Cure. New York: Crown Publishers.

Gottman, J. M., & Krokoff, L. J. (1989). Marital interaction and satisfaction: A longitudinal view. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 57(1), 47–52.

Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1985). Physiological and affective predictors of change in relationship satisfaction. Journal of Personality and Social Psychology, 49(1), 85–94.

Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1988). The social psychophysiology of marriage. Journal of Personality and Social Psychology, 54(3), 490–503.

Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233.

Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1999). Rebound from marital conflict and divorce prediction. Family Process, 38(3), 287–292.

Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and Family, 62(3), 737–745.

Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony Books.

Kiecolt-Glaser, J. K., Loving, T. J., Stowell, J. R., Malarkey, W. B., Lemeshow, S., Dickinson, S. L., & Glaser, R. (2005). Hostile Marital Interactions, Proinflammatory Cytokine Production, and Wound Healing. Archives of General Psychiatry, 62, 1377-1384.