आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता

 

आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता | Artificial Intelligence  

मानवी मेंदू हे एक अतिशय गुंतागुंतीचे अद्भुत रसायन आहे. अनेक भावभावनांचं, स्वप्नांचं, विचारांचं, विश्लेषणात्मक बुद्धीचं, सापेक्ष अनुभवांचं आणि या अनुभवांचे साहचर्य प्रस्थापित करणारे अद्भुत केंद्रस्थान म्हणजे मेंदू होय. मेंदूचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे बुद्धिमत्ता. ‘बुद्धिमत्ता’ हा एकमेव असा शब्द आहे की जो मानवाला अन्य सजीवांपासून वेगळा बनवितो. आजपर्यंत  मानवाला बुद्धिमत्ता, बौद्धिक क्षमता, अंदाज बांधण्याची क्षमता, तर्कशक्ती आणि विश्‍लेषणाच्या ताकदीवरच जग जिंकणं शक्‍य झालं आहे. 21 व्या शतकातील पहिले 20 वर्षे संपतात तोवर मानवनिर्मित म्हणजे ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ असलेले संगणक आणि यंत्रमानव मानवाशीच स्पर्धा करू लागले आहेत. ही ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ विकसित केल्याने मानवजातीचा अंत होण्याची भीती जगप्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ स्टीफन हॉकिंग आणि ‘मायक्रोसॉफ्ट’चे संस्थापक बिल गेट्स यांनी व्यक्त केली आहे. ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ते’ ची हि दुनिया रहस्यमयी आहे, अद्भुत आहे; तशीच ती भीतीदायक देखील आहे. वाढतं तंत्रज्ञान थेट मानवी जीवनात हस्तक्षेप करू लागल्याने मानवी जीवनात अनेक आव्हाने उभी ठाकलेली आहेत.

ChatGPT: अस्सल कृत्रिम बुद्धिमत्ता

 

ChatGPT: अस्सल कृत्रिम बुद्धिमत्ता

तुमच्यासाठी कोणीतरी तुमच्या ऑफिसचे काम करावे असे तुम्हाला वाटते का? आकडेमोड करणे किंवा गणिताची समस्या तुमच्यासाठी कोणीतरी सोडवण्याची गरज आहे का? आज तुम्ही कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने या आणि अशा अनेक गोष्टी साध्य करू शकता. जर तुम्हाला देशाची आणि जगाची अद्ययावत माहिती ठेवण्यात रस असेल, तर आपणास चॅट जीपीटी (ChatGPT) मदत करू शकेल. हे एक कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधन आहे. ज्याला सद्यस्थितीत दुसरे गुगल मानले जात आहे. तरुण आणि तांत्रिक क्षेत्रातील जाणकार आजकाल सोशल साईट्सवर यावर सतत चर्चा करताना पहात असाल.

दरवर्षी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानात नवनवीन प्रगती होत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ही आजपर्यंतची सर्वात मोठी प्रगती आहे. आजचे विश्व हे प्रोग्रामिंगचे आहे जे अनेक कार्ये स्वयंचलित करण्यास आणि सर्व क्षेत्रातील आव्हाने सोडविण्यास सक्षम आहे. याचा अर्थ आपण वापरत असलेली अनेक उपकरणामध्ये वाढत्या जटिल अल्गोरिदमचे वर्चस्व असणार आहेत जे आपले जीवन (वरवर पाहता) सुखकर बनविण्यास सक्षम आहेत. अलिकडच्या काही महिन्यांत, आणखी एक अत्याधुनिक सुविधा उदयास आलेली आहे, ज्याची चर्चा अलिकडे खुपच अधिक आहे ते म्हणजे ChatGPT. हा शब्द स्वतःच सूचित करतो, हा एक चॅटबॉट आहे जो मानवांशी संवाद आणि आंतरक्रिया साधण्यास तरबेज आहे. हे जटिल प्रश्नांना प्रतिसाद देते आणि मजकूर लिहिण्यापासून ते विनंतीवरून प्रोग्रामिंगपर्यंत सर्व काही पार पाडण्यास सक्षम आहे. खरंच, त्याची ही ही गुणवैशिष्टे अंतहीन आहेत आणि त्यामुळे याने सद्या अर्धे जग अवाक केले आहे.

या संसाधनाचे आधीच हजारो वापरकर्ते आहेत. शिवाय, अनेक तंत्रज्ञान कंपन्यांनी त्याच्या विकासासाठी लाखो डॉलर्सची गुंतवणूक केली आहे. तथापि, ते दिसते तितकेच आकर्षक आहे का? सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, यामुळे आपले जीवन कसे बदलेल?

ChatGPT म्हणजे काय?

ChatGPT ची निर्मिती OpenAI कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोगशाळेने केली आहे. हे जनरेटिव्ह प्री ट्रेन ट्रान्सफॉर्मर लँग्वेज मॉडेल आहे. जे सर्च बॉक्समध्ये लिहिलेले शब्द समजून घेऊन लेख, तक्ता, बातम्या, कविता अशा फॉरमॅटमध्ये प्रतिसाद देऊ शकते. हे संवाद गतिशीलता आणि संभाषणात्मक परस्परसंवादात माहिर आहे.

हे एक असे साधन आहे जे अनंत मजकूरानी प्रशिक्षित केले गेलेले आहे. हे वास्तववादी आणि उपयुक्त दोन्ही असल्याने वापरकर्त्यांना त्याच्याशी संभाषण करणे सोपे होते. याचा मुख्य उद्देश वापरकर्त्यास कोणत्याही वेळी आवश्यक असलेली सर्व माहिती प्रदान करणे हा आहे. याव्यतिरिक्त, ते कोणत्याही डेटाचे तपशीलवार वर्णन करण्यास सक्षम आहे. म्हणून, ते Google ला सर्वात मोठे आव्हान आहे.

एलोन मस्कने स्थापन केलेले हे तंत्रज्ञान आपले जीवन सुकर करण्याचे वचन देते. हे गणिताच्या समस्या सोडवू शकते, प्रोग्राम तयार करू शकते आणि प्रोग्रामिंग कोड विकसित करू शकते, कोणत्याही प्रकारचे मजकूर लिहू शकते आणि आपणास कोणत्याही क्षेत्रात किंवा विषयात मार्गदर्शन करू शकते. ही एक उच्चतम नवकल्पना आहे जी आशा आणि भीती दोन्ही भावना निर्माण करते.

ChatGPT चा विकास

ChatGPT हे ओपन एआयने विकसित केलेले नॅचरल लैंग्वेज प्रोसेसिंग मॉडेल आहे. हे पहिल्यांदा 2018 मध्ये एक संशोधन म्हणून प्रकाशित झाले होते. हे प्रश्नोत्तरे, भाषांतर आणि परिच्छेद निर्मिती इत्यादीसाठी तयार केले गेले होते. सॅम ऑल्टमन आणि एलोन मस्क यांनी 2015 मध्ये याची सुरुवात केली. एलोन मस्कने सुरुवातीच्या काळातच हा प्रकल्प सोडला होता. त्यानंतर मायक्रोसॉफ्टने यात गुंतवणूक केली आणि 30 नोव्हेंबर 2022 रोजी प्रोटोटाइप म्हणून लाँच करण्यात आले होते आणि आतापर्यंत त्याला प्रचंड यश मिळाले आहे. कारण लाँच केलेल्या पहिल्या 5 दिवसातच 10 लाख लोक यास जॉईन झाले होते. कारण 10 लाख लोक यास जॉईन होण्यासाठी Netflix ला 41 महिने, Facebook ला 10 महिने आणि Instagram ला 2.5 महिने इतका कालावधी लागला होता. यावरून लक्षात येईल हे किती प्रभावशाली असू शकेल.

सकारात्मक बाजू

या नवीन तांत्रिक संसाधनाची कृत्रिम बुद्धिमत्ता चांगली आहे आणि ती इष्टतम संभाषण करू शकते. जर वापरकर्त्याच्या शंका आणि प्रश्न मुद्देसुद असतील तर उत्तरे अचूक, तपशीलवार आणि उपयुक्त मिळतील.

काही वर्षांपूर्वी, या प्रकारचे चॅटबॉट्स इंटरनेटवर काय प्रक्रिया करत आहेत हे पाहीले असेल तर आपणस प्रत्यय आला असेल की त्यामुळे वर्णद्वेषी आणि आक्षेपार्ह प्रतिसाद मिळणे सामान्य होते. तथापि, ChatGPT अगदी अनैतिक प्रश्न नाकारण्यास सक्षम आहे. इतकेच काय, तो स्वतःच्या चुका मान्य करण्यासही सक्षम आहे. म्हणून, ते एक अत्याधुनिक मेटाकॉग्निशन सादर करते.

आणखी एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे ते विचारलेल्या प्रश्नांचे परीक्षण आणि विश्लेषण करते. म्हणून, विचारलेले प्रश्न एकमेकांशी संबंधित असल्यास, उत्तरे कशी संश्लेषित करायची आणि त्याची पुनरावृत्ती होऊ नये म्हणून वेग कसा वाढवायचा हे त्याला माहित आहे. निःसंशयपणे, हे उत्कृष्ट स्व-विश्लेषण आणि मेटा-विश्लेषण क्षमता असलेले विश्लेषणात्मक तंत्रज्ञान आहे.

ChatGPT किती विश्वसनीय?

ज्यांनी हे नवीन तंत्रज्ञान वापरले आहे ते दावा करतात की ही एक विलक्षण नवकल्पना आहे. ChatGPT विकसक म्हणतात की, ते अद्याप बाल्यावस्थेत आहे, हे तथ्य विकसकांनी ओळखले आहे. जरी ते मेटा-अनुमान करू शकत असले तरीही काही मर्यादा आहेत ज्यांचा त्यांना विचार करणे आवश्यक आहे.

1. जेव्हा त्याला माहित नसते तेव्हा ते स्वतः तयार करते

जेव्हा या प्रकारच्या तंत्रज्ञानाचा प्रथम उदय होतो, तेव्हा ते सहसा प्रत्येक संभाव्य मार्गाने चाचणीसाठी ठेवले जातात. विश्लेषक आणि विकसकांना त्यांचे अल्गोरिदम कसे तपासायचे हे माहित आहेत. ChatGPT सह त्यांच्या लक्षात आलेली एक गोष्ट म्हणजे जेव्हा ते प्रश्न सोडवू शकत नाही तेव्हा ते कल्पक होते आणि त्यामुळे त्याचा वेग मंदावतो. वर म्हटल्याप्रमाणे, ते आपल्या चुका मान्य करते. तथापि, उत्तरे देण्यासाठी हे प्रोग्राम केलेले आहे आणि जेव्हा हे शक्य नसते आणि ते अडकते तेव्हा ते उत्तरे शोधून काढते.

2. केवळ 2021 पर्यंतची माहिती देऊ शकते

ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता 2021 पर्यंतच्या वर्षांमध्ये प्रशिक्षित करण्यात आलेली आहे. त्यामुळे, त्या तारखेनंतरच्या इव्हेंट किंवा सेलिब्रिटींबद्दल माहिती देऊ शकत नाही. आपण विचारलेल्या प्रश्नांना 2021 पर्यंतचेच संदर्भ देते.

3. हे अल्गोरिदमिक पूर्वग्रह सादर करते

ऑक्सफर्ड विद्यापीठाने (यूके) आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समधील अल्गोरिदमिक पूर्वग्रहाच्या व्याप्तीवर एक अभ्यास केला. काही पद्धतशीर त्रुटींबाबत त्या दुरुस्त करण्याची गरज त्यांनी नमूद केली. यामध्ये संगणकाद्वारे ऑफर केलेली माहिती समाविष्ट असते जी सामाजिक गटाला विशेषाधिकार देते. उदाहरणार्थ पांढरे लोक किंवा पुरुष लोकसंख्या.

उदाहरणार्थ, 2018 चा विश्वचषक कोणी जिंकला असे विचारले तर ते सॉकर आणि पुरुष संघांबद्दल विचारले जात आहे असे गृहीत धरते.

4. याक्षणी, Google अधिक प्रभावशाली आहे का?

साहजिकच, आपण वेळ द्यायलाच हवा पण, आजपर्यंत, Google मॅट्रिक्स अधिक विश्वासार्ह आणि प्रभावी होते. खरंच, हे अजूनही सर्वात प्रभावी शोध इंजिन आहे आणि सर्वाधिक वापरले जात आहे. तथापि, ChatGPT फक्त थोड्या काळासाठी आपल्यासोबत आहे.

5. ChatGPT च्या मर्यादा

हे लर्निंग मॉडेलसारखे आहे, ते केवळ त्यात डेटा फीड केलेल्या माहितीच्या आधारेच किंवा त्यावर प्रशिक्षित केलेला डेटा प्रतिसाद म्हणून देऊ शकते. प्रशिक्षित डेटामध्ये पूर्वग्रह असल्यास, ते संबंधित प्रश्नाच्या उत्तरात देखील दर्शविले जाऊ शकतात. म्हणूनच त्याला मानवी मेंदूइतकी समज नसते. जर तुम्ही ते वापरत असाल तर संबंधित सामग्री खात्री करूनच वापरा.

भविष्यात काय असेल?

हे स्पष्ट आहे की आपण एका महान जागृत चेतनेच्या, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रवाहात सामील झालेलो आहोत. मोठ्या प्रमाणावर माहिती देऊन हे तंत्रज्ञान वर्षानुवर्षे प्रशिक्षित केले जाते. त्यामुळे, ते उत्तरे देण्यासाठी, कार्ये पूर्ण करण्यासाठी आणि आपणास आवश्यक असलेली मदत प्रदान करण्यासाठी सज्ज असलेले प्रचंड मेंदू बनतात.

तथापि, ते आधीच आपल्या जीवनाचा भाग बनले असले तरी, ते लवकरच अनेक नोकऱ्या स्वयंचलित करतील आणि आपल्यासाठी निर्णय घेण्यास सुरुवात करतील. या कारणास्तव, अजूनही नैतिक समस्या आहेत ज्यांचे निराकरण करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानासाठी कार्ये आणि प्रक्रिया पुनर्स्थापित करणे कायदेशीर आहे की नाही यावर विचार करणे देखील योग्य आहे, जे आतापर्यंत मानवांचे एकमेव डोमेन होते.

Chatgpt च्या सुधारणा काय असतील? या प्रश्नाला Chatgpt ने दिलेला प्रतिसाद:

AI भाषा मॉडेल म्हणून, माझा विकास आणि भविष्य तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीवर आणि संशोधन समुदायाच्या दिशा यावर अवलंबून असेल. माझ्यासारख्या भाषा मॉडेलसाठी सुधारणा आणि विकासाच्या काही संभाव्य क्षेत्रांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

• एन्हांस्ड नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग (NLP): NLP मधील सतत संशोधन आणि प्रगतीमुळे, मी नैसर्गिक भाषेतील मजकूर समजण्यास आणि तयार करण्यात आणखी सक्षम होऊ शकेन.
• मल्टिमोडल अंडरस्टँडिंग: प्रतिमा, ऑडिओ आणि व्हिडिओ यासारख्या इनपुटच्या अनेक मोड्सचा समावेश केल्याने, मला अधिक मानवासारख्या पद्धतीने प्रतिसाद समजण्यास आणि निर्माण करण्यास अनुमती मिळेल.
• वैयक्तिकरण: वापरकर्त्याचे संदर्भ आणि प्राधान्ये अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेऊन, मी अधिक वैयक्तिकृत आणि संबंधित प्रतिसाद देऊ शकतो.
• नैतिकता आणि पूर्वग्रह: भाषा मॉडेल्स अधिक व्यापकपणे वापरल्या जात असताना, त्यांची रचना आणि नैतिकतेने वापरली जाते आणि ते समाजात पूर्वग्रह कायम ठेवत नाहीत किंवा वाढवत नाहीत याची खात्री करण्याची गरज वाढत आहे.

एकंदरीत, ChatGPT आणि तत्सम भाषा मॉडेल्सचे भविष्य NLP मधील सतत प्रगती, नैसर्गिक भाषेतील मजकूर समजण्यात आणि निर्माण करण्यात वाढलेली उपयोगिता, नैतिकता आणि पूर्वग्रहाच्या मुद्द्यांकडे अधिक लक्ष देऊन वैशिष्ट्यीकृत केले जाण्याची शक्यता आहे.

ChatGPT चा वापर कसा करावा?

1. ChatGPT वापरण्यासाठी, आपणास प्रथम Google Chrome किंवा Mozilla Firefox यासारख्या ब्राउजरमध्ये chat.openai.com ओपन करणे आवश्यक आहे.

2.  यानंतर, येथे आपण ईमेल आयडी किंवा मोबाइल नंबर समविष्ट करून लॉग इन करावे.

3. त्यानंतर तुमच्या प्रोफाइलसाठी नाव सुचवावे लागेल. शेवटी WhatsApp मोबाइल नंबरवरील otp टाकल्यास आपले खाते वापरण्यासाठी तयार असेल. 

4. येथे आपण कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर विचारू शकता. प्रतिसादात, आपणास Google सारखे अनेक लिंक न देता एक संभाव्य पण अचूक उत्तर मिळू शकेल.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस Google वरून साभार)

इंटरनेट आणि डिजिटल साक्षरता | Internet and Digital Literacy

 इंटरनेट आणि डिजिटल साक्षरता

अब्राहम मास्लो या मानवतावादी मानसशास्त्रज्ञाने गरजांची अधिश्रेणी सांगितलेली आहे. या गराजांच्या अधिश्रेणीमध्ये अन्न, वस्त्र, आराम या मानवाच्या मूलभूत आणि अत्यावश्यक गरजा आहेत असा सिद्धांत मांडलेला आहे. या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यामध्येच अनेक लोकांचे आयुष्य खर्ची पडते. पण आजकाल आजूबाजूला दिवसेंदिवस वाढणाऱ्या धकाधकीच्या परिस्थितीमुळे ताण-तणाव आणि असुरक्षितताही वाढली आहे. त्यामुळे मन दुसरीकडे रमवण्यासाठी करमणूक ही एक महत्त्वाची गरज बनलेली आहे.

कधीकधी आर्थिक परिस्थितीमुळे एखादी वस्तू घेणे आपल्याला परवडत नाही. पण ती वस्तू आपण घ्यावी असे आपल्या मनात सतत सुरू असते आणि तीच वस्तू कोणी आपल्याला दिली तर आपल्या आनंदाला पारावर उरत नाही. रेडू या चित्रपटात देखील रेडिओसाठी वेड्या असणाऱ्या एका माणसाची कथा आपल्याला पाहायला मिळते. आपण कधी रेडिओ घेऊच शकत नाही असे या व्यक्तिला वाटत असते. पण तोच रेडिओ त्याच्या आयुष्यात आल्यानंतर हा रेडू त्याच्या आयुष्याचा भाग कसे बनतो हे मजेशीरपणे दिग्दर्शकाने चित्रपटात मांडलेले आहे. प्रत्येक वेळी जनसामान्यांना नाटक-सिनेमा ही परवडणारी करमणूक नव्हती.

पूर्वीच्या काळी घरात रेडिओ असणे प्रतिष्ठेचे आणि करमणुकीचे साधन होते. वरील कथेतील अनेक पात्रे आपण ऐंशी-नव्वदीच्या कालखंडात अनुभवलेली असतील. त्यानंतर लॅंडलाइन घरात असणे प्रतिष्ठेचे होऊन गेले, त्यानंतर पूर्ण जगच एका खिडकीत मावेल अशी गोष्ट घरात आली आणि अबलावृद्ध आपला पुर्ण वेळ त्या टीव्हीच्या समोर घालवू लागले; त्यावेळी चॅनेल्स मर्यादित होते म्हणून टीव्हीचा वापरही मर्यादित होता पण आज सगळंच अमर्यादित झालेलं पाहायला मिळते. भारतात एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस इंटरनेट सावकाश आपले अस्तित्व दाखवू लागले होते. अनेक लोक मोबाइल फोन प्रतिष्ठा म्हणून वापरत होते. पण बऱ्याच लोकांना त्याचा फायदा त्यांच्या वैयक्तिक आणि व्यावसाईक कामासाठी झालेला होता. पण आज चित्र पूर्णपणे बदललेले आहे कारण मोबाइल आणि इंटरनेट हे आपल्या जीवनाचे अविभाज्य घटक होऊन बसलेले आहेत. ज्या मोबाइलला शाळेत प्रवेश नव्हता त्याच मोबईलवर आज शाळा सुरू आहे.

सिस्को या नेटवर्किंग कंपनीने केलेल्या सर्वेक्षणात ३३ टक्के तरुणांनी इंटरनेटशिवाय जगणे शक्य नसल्याचे मान्य केलेले आहे. पाच पैकी चार कॉलेज विद्यार्थी आणि तरुण नोकरदारांनी इंटरनेट आजच्या युगात महत्त्वाचे असून आपल्या आयुष्यातील अविभाज्य घटक बनले असल्याचे म्हटले आहे.  भारतातील ९५ टक्के तरुणांनी इंटरनेट हे आमच्यासाठी पाणी, अन्न, शुद्ध हवा आणि निवारा इतकेच महत्त्वाचे असल्याचे मान्य केलेले आहे. याचबरोबर सोशल मीडिया आणि स्मार्ट मोबाइलमुळे इंटरनेटचा वापर वाढल्याची माहिती सिस्को इंडिया सर्वेक्षणातून समोर आली आहे. गाणी ऐकणे, मित्रांशी गप्पा मारणे यासाठी इंटरनेट हे माध्यम अधिक प्रभावी आणि योग्य असल्याचे ४० टक्के तरुणांचे म्हणणे आहे. पण दुसरी बाजू अशी आहे की काही युवक याच्या पूर्ण आहारी गेलेले आहेत. अनेक लोकांना नोमोफोबिया (मोबाइल काम करत नाही याची भीती किंवा चिंता) सारख्या मानसिक विकृतीने ग्रासलेले आहे. तसेच अनेक लोकांना योग्य खबरदारी न घेतल्यामुळे अनेक ऑनलाइन गैरप्रकारांना सामोरे जावे लागले आहे. त्यामुळेच आज आपण डिजिटल किंवा इंटरनेट साक्षर होणे गरजेचे बनलेले आहे.

डिजिटल अधिकार

डिजिटलायझेशनच्या युगात इंटरनेट हे संप्रेषण आणि माहिती संप्रेषणाचे एक महत्त्वपूर्ण माध्यम बनले आहे. एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस इंटरनेट असणे ही प्रतिष्ठेची बाब मानली जात असे, परंतु सध्याच्या काळात इंटरनेट ही सर्वांची गरज बनली आहे. इंटरनेटची गरज लक्षात घेऊन केरळ हायकोर्टाने अलीकडेच फहिमा शिरीन विरुद्ध केरळ राज्य प्रकरणात, इंटरनेटवर प्रवेश मिळवण्याचा मूलभूत अधिकार, या कलमांतर्गत गोपनीयता आणि शिक्षणाच्या अधिकाराचा एक भाग म्हणून जाहीर केलेले आहे.

केरळच्या कोझिकोड येथे शिक्षण घेत असलेल्या एका विद्यार्थिनीला वसतिगृहात प्रतिबंधित कालावधीत मोबाइल फोन वापरल्यामुळे महाविद्यालयीन वसतिगृहातून काढून टाकण्यात आले. यावर त्या विद्यार्थिनीने केरळ उच्च न्यायालयात आव्हान दिले होते. वसतिगृहांमध्ये बंदीचा हा प्रकार लिंगाच्या आधारे भेदभाव करणारा होता, असा दावाही याचिकाकर्त्याने केला होता, दाखल केलेल्या याचिकेवर सुनावणी दरम्यान न्यायमूर्ती पी. व्ही. आशा यांनी इंटरनेट अॅक्सेस हा मूलभूत अधिकार म्हणून घोषित केला आहे.

इंटरनेटचे महत्त्व

• इंटरनेट हे संप्रेषणाचे एक अनमोल साधन आहे आणि सध्याच्या युगात इंटरनेट उपलब्धतेमुळे संप्रेषण सोपे आणि सोयीस्कर झाले आहे हे नाकारता येणार नाही.
• इंटरनेटने आतापर्यंत अशा प्रकारच्या सुविधा नसलेल्या दुर्गम भागात राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी उत्तम शिक्षणाचा पर्यायदेखील (मर्यादित का असेना) उघडला आहे.
• इंटरनेटच्या माध्यमाने माहिती क्षेत्रातही क्रांती घडली आहे. आता आपण काही मिनिटांतच इंटरनेटद्वारे कोणत्याही प्रकारची माहिती मिळवू शकतो.
• माहिती सहज उपलब्ध झाल्यामुळे सामान्य लोकांनाही त्यांच्या हक्कांची जाणीव झालेली आहे.

सर्व सेवा ऑनलाईन उपलब्ध करुन देऊन शासनाचा खर्च कमी करणे देखील सुनिश्चित केले जाऊ शकते:

• हे सरकारची जबाबदारी आणि पारदर्शकता वाढवते.
• शासकीय योजनांच्या यशस्वी अंमलबजावणीस मदत होते.
• राजकारण आणि लोकशाहीमध्ये नागरिकांचा सहभाग वाढविण्यात देखील मदत होते.
• हे चांगले शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करुन देण्याच्या सरकारच्या प्रयत्नांना प्रोत्साहन देते.
• हे भारतीय समाजातील सामाजिक-सांस्कृतिक विवधतेसाठी उपयुक्त आहे.

शिक्षणात इंटरनेटची भूमिका

• शिक्षण क्षेत्रात इंटरनेटची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे, यात काही शंका नाही की सध्या बहुतेक सर्व लोक त्यांच्या समस्या आणि प्रश्नांसाठी गुगलवर शोध घेतात.
• इंटरनेटवर जवळजवळ सर्व विषयांवर बरेच ज्ञान उपलब्ध आहे, जे आपल्या गरजेनुसार कधीही शोधले जाऊ शकते. (त्याची विश्वसनियतता आणि अस्सलपणा तपासणे गरजेचे आहे)

शिक्षणातील इंटरनेटचे फायदेः

• देशातील शिक्षणासमोरील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे शिक्षणाचा खर्च, परंतु इंटरनेटने हा अडसर बर्‍याच अंशी दूर केला आहे. याबरोबरच शिक्षणाच्या गुणवत्तेत सुधारणा देखील इंटरनेटच्या माध्यमातून शक्य झाली आहे.
• शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात संवाद साधण्यास इंटरनेटमुळे सुलभ झाले आहे. (कोविड-19 महामारीच्या काळात आपण त्याचा अनुभव घेतच आहोत)

भारतात इंटरनेट उपलब्धतेपुढील आव्हाने

• गेल्या काही वर्षांमध्ये बर्‍याच खाजगी आणि सरकारी सेवा डिजिटल करण्यात आल्या आहेत आणि त्यातील काही केवळ ऑनलाइन उपलब्ध आहेत ज्यामुळे डिजिटल अशिक्षित लोकांना असमानता निर्माण झाली.
• विश्वसनीय माहिती, पायाभूत सुविधा आणि डिजिटल साक्षरतेच्या अभावामुळे उद्भवणारे डिजिटल तफावत यामुळे सामाजिक आणि आर्थिक मागासलेपण येते.
• डिजिटल विभाजन संपूर्ण सामाजिक आणि आर्थिक स्पेक्ट्रममध्ये म्हणजे ग्रामीण आणि शहरी भारत, श्रीमंत आणि गरीब, भारतातील लोकसंख्याशास्त्रीय प्रोफाइल (वृद्ध आणि तरुण, स्त्री आणि पुरुष) मध्ये पाहिले जाऊ शकते.
• 2016 च्या मध्यभागी जाहीर केलेल्या अहवालात असे दिसून आले आहे की भारतात डिजिटल साक्षरता दर 10 टक्क्यांपेक्षा कमी आहे.

डिजिटल साक्षरतेचा अर्थ

    डिजिटल साक्षरता म्हणजे इंटरनेट वापरणे आणि डिजिटल जगाशी जुळवून घेण्यासाठी आवश्यक अशा कौशल्यांचा समूह होय. मुद्रण माध्यमाची व्याप्ती हळूहळू कमी होत चालली आहे आणि ऑनलाइन उपलब्ध माहितीची व्याप्ती व्यापक होत चालली आहे, ऑनलाइन उपलब्ध माहिती समजण्यासाठी डिजिटल साक्षरता आवश्यक आहे.

डिजिटल साक्षरता आणि भारत

हे लक्षात घेण्याजोगे आहे की चीननंतर भारत ही जगातील दुसरी सर्वात मोठे ऑनलाइन बाजारपेठ आहे.

• जानेवारी 2021 मध्ये भारतात 624 दशलक्ष इंटरनेट वापरकर्ते होते.
• 2020 ते 2021 दरम्यान भारतात इंटरनेट वापरणाऱ्यांची संख्या 47 दशलक्ष म्हणजे 8.2% ने  वाढली आहे.
• जानेवारी 2021 मध्ये भारतात इंटरनेटचे प्रमाण एकूण लोकसंख्येच्या 45% इतके होते.
• वरील आकडेवारीने हे स्पष्ट केले आहे की भारताचा इंटरनेट बेस खूप विस्तृत आहे, ज्यामुळे येथे डिजिटल साक्षरतेचा विषय खूप महत्वाचा बनला आहे.

डिजिटल साक्षरतेसाठी भारताचे प्रयत्न

भारतनेट प्रोग्राम:

• भारतनेट प्रकल्पाला पूर्वी ऑप्टिकल फायबर कम्युनिकेशन नेटवर्क असे नाव देण्यात आले होते.
• या प्रकल्पातील उद्दीष्ट म्हणजे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना आणि राज्य आणि खाजगी क्षेत्राच्या सहभागाने संस्थांना प्रवेशयोग्य ब्रॉडबँड सेवा प्रदान करणे.
• भारतनेट प्रकल्पांतर्गत अडीच लाखाहून अधिक ग्रामपंचायतींना परवडेल अशा दराने ऑप्टिकल फायबरच्या माध्यमातून हाय स्पीड ब्रॉडबँड उपलब्ध करुन देणार आहेत. त्याअंतर्गत ब्रॉडबँडचा वेग 2 ते 20 एमबीपीएस पर्यंत ठेवण्यात आला आहे.
• प्रोजेक्टला युनिव्हर्सल सर्व्हिस बिलिगेशन फंड (USOF) यांनी वित्तपुरवठा केला आहे.
• त्याअंतर्गत शाळा, आरोग्य केंद्रे आणि कौशल्य विकास केंद्रांमध्ये मोफत इंटरनेट कनेक्शन देण्यात येणार आहे.

राष्ट्रीय डिजिटल साक्षरता अभियान

    सन 2020 पर्यंत भारतातील प्रत्येक घरात किमान एक व्यक्ती डिजिटल साक्षर व्हावी या उद्देशाने राष्ट्रीय डिजिटल साक्षरता अभियान (एनडीएलएम) सुरू करण्यात आली होती. या प्रकल्पातील उद्दीष्ट तांत्रिकदृष्ट्या निरक्षर प्रौढांना वेगाने डिजिटलायझिंग जगात त्यांचे स्थान शोधण्यात मदत करणे हा आहे.

सायबर गुन्हे:

2019 मध्ये, इतर राज्याच्या तुलनेत ऑनलाइन बँकिंगशी संबंधित सर्वाधिक फसवणूकीची गुन्हे महाराष्ट्र राज्यातील अधिकाऱ्यांकडे अंदाजे 552 खटले नोंदविण्यात आले. 2019 मध्ये देशात इंटरनेट बँकिंग फसवणूकीची सुमारे दोन हजार प्रकरणे नोंदवली गेली. या प्रकारचा गुन्हा भारतीय दंड संहितेच्या कलम 420 च्या अखत्यारीत आला आहे.

टेलिनॉरने नुकत्याच केलेल्या सर्वेक्षणानुसार आशियाई देशांच्या तुलनेत भारतीयांनी ऑनलाइन फसवणूकीमध्ये सर्वाधिक पैसे गमावलेले आहेत. आकडेवारीनुसार 36% भारतीयांची ऑनलाईन फसवणूक करण्यात आली, या इंटरनेट फसवणूकीमुळे प्रत्येक व्यक्तीसाठी सरासरी 8.19 लाख रूपयांचे आर्थिक नुकसान झाले आहे, तर आशियातील प्रत्येक व्यक्तीसाठी 6.81 लाख रुपये आहे. या सर्वेक्षणात असेही दिसून आले आहे की 17% वापरकर्ते बनावट बँक ई-मेल फसवणूकीला बळी पडले आहेत.

इंटरनेट बँकिंगचा वापर सुरक्षितपणे करण्यासाठी टिप्स:

1. नेहमी अस्सल अँटी-व्हायरस सॉफ्टवेअर वापरा (फुकटचे अँटी-व्हायरस वापरू नका). 

२. सार्वजनिक वाय-फाय किंवा व्हीपीएन सॉफ्टवेअर वापरणे टाळा.

3. आपल्या स्मार्टफोनची ऑपरेटिंग सिस्टम अद्ययावत करा.

4. आपला पासवर्ड नियमितपणे बदलत रहा आणि तो अधिक संदिग्ध असावा.

5. सर्व बँकिंग व्यवहाराच्या सूचना मोबाइलवर मिळण्यासाठी बँकेला विनंती करा.

6. इतर मोबाइल किंवा डीवाईसवरून आपल्या नेट-बँकिंग खात्यावर साइन इन करणे टाळा.

7. सामान्यत: इंटरनेट ब्राउझ करताना वेबसाइटच्या यूआरएलची सुरूवात "http" च्या अक्षराने होते. तथापि, सुरक्षित इंटरनेट ब्राउझ करण्यासाठी तो "https" ने सुरू झाला पाहिजे - शेवटी "s" (secure) लक्षात घ्या.

8. सगळ्यात महत्त्वाचे अनओळखी मेसेज किंवा मेलमधील लिंकवर क्लिक करून नेट-बँकिंग करू नका.

9. आपले बँक अकाऊंट नंबर, डेबिट/ क्रेडिट कार्ड नंबर आणि पिन कोणालाही सांगू अगर देऊ नका.

10. आपले नेट-बँकिंग किंवा ऑनलाइन खरेदी सुरक्षित करण्यासाठी डिजिटल साक्षर बना. 

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवाने | Creative Commons License |

क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवाने (Creative Commons Licenses)

Covid-19 महामारीच्या काळात अनेक लेखक आणि कवी पाहायला मिळत आहेत. पण खरे पाहता चारोळी, दोनोळी वगळता, प्रत्येकाला आपल्या लिखाणाबद्दल आत्मीयता असतेच. त्यासाठी त्यानी खुप कष्ट घेतलेले असतात. अशा लेखनात स्वत:चे अनुभव सामावलेले असतात आणि जीवनाविषयीच्या भावना गुंतलेल्या असतात. असे लेखन साहित्य जर कोणी बिनदिक्कत चोरी करुन आपल्या स्वत:च्या नावावर खपवत असेल तर कोणत्याही लेखकास आवडणार नाही.

आजच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात लेखनाची चोरी करणं सोपं झालेलं आहे. कॉपी पेस्ट नावाचे शब्द ज्या कारणासाठी उदयास आले त्याचा अर्थच बदलून गेला आहे. आज शैक्षणिक क्षेत्रात सर्वात बदनाम झालेले हे दोन शब्द. अनेक विद्यार्थी आणि काही शिक्षकही कॉपीराइट, मुक्त शैक्षणिक संसाधन परवाने आणि मुक्त परवाने याबद्दल अनभिज्ञ असलेले दिसून येतात. संगणक साक्षरतेबरोबर आज इंटरनेट साक्षरताही तितकीच महत्त्वाची बनली आहे.

आपल्याला हे माहिती आहेच की जेव्हा आपण आपल्या विषयातील एखादा घटक तयार करुन तो इंटरनेटवर अपलोड करतो तेव्हा आपण आपोआप त्या घटकाचे कॉपीराइट मालक बनतो. आपण संमती देत ​​नाही तोपर्यंत इतर लोक आपल्या घटकातील आशय वापरू शकत नाहीत. किंवा त्याचा पुनर्वापर, पुनर्मांडणी किंवा ते सामायिक करू शकत नाहीत. तसे, आपले लिखाण मुक्त शैक्षणिक स्त्रोत नाही. परंतु नि:शुल्क शैक्षणिक संसाधने नियमाने विनामूल्य आहेत आणि मुक्त शैक्षणिक संसाधने वापरण्याचा अधिकार मुक्त परवाना अंतर्गत मांडता येतो. कोणतीही व्यक्ती या मुक्त शैक्षणिक संसाधनाची उपयोगिता, सामायिकरण आणि इतर शैक्षणिक संसाधनांसाठी काही निर्बंध घालून घेऊन वापर करू शकते असे हे अधिकार सूचित करतात.  उदाहरणार्थ - आपल्या विषयातील एखादा विडियो मुक्त शैक्षणिक संसाधन असू शकतो आणि त्यास मुक्त परवाना अंतर्गत इंटरनेटवर पोस्ट करु शकतो. त्याचप्रमाणे, आपण जे काही शैक्षणिक साहित्य तयार करू जसे ऑडिओ, व्हिडिओ, आकृती, सादरीकरण, चित्र आणि पीडीएफ इत्यादी मजकूरास आपण मुक्त परवाना जोडून त्यास मुक्त शैक्षणिक संसाधने बनवू शकतो. इंटरनेटवर बरीच मुक्त शैक्षणिक संसाधने उपलब्ध असल्याने, अशी मुक्त शैक्षणिक स्त्रोत ओळखण्याची पद्धत समजून घेण्याची आवश्यकता आहे. आपण अशा काही परवाना संबंधी चर्चा करूया जे काही निर्बंध घालून कोणालाही पुन्हा वितरित करता येतात.

अशा प्रकारे, मुक्त शैक्षणिक स्त्रोतांसोबत नेहमीच काही विशिष्ट प्रकारचे परवाने जोडलेले असतात ज्यांना सामान्यत: मुक्त परवाने म्हटले जाते. ही परवाने नेमकी कोणती आहेत? तर जगभर सर्वसामान्यपणे वापरली जाणारी आणि सर्वाधिक लोकप्रिय परवाने म्हणजे क्रिएटिव्ह कॉमन्स (CC) परवाने होत. ते आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता प्राप्त, प्रमाणित आणि प्रस्थापितही आहेत. क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवाना आपले साहित्य वापरण्यास, संपादित करण्यास आणि मिश्रण करण्यास कायदेशीर परवानगी बहाल करतात (आपण गायकांच्या रीमिक्स गाणी याबाबत परिचित आहोत). रिमिक्सिंगमध्ये विविध गाणी नवीन नोट्सह किंवा गाण्याचे नवीन रूप म्हणून वापरली जातात. त्याच प्रकारे, कॉपीराइट धारकाच्या परवानगीशिवाय विविध शैक्षणिक संसाधने एकत्रितपणे तयार आणि उत्पन्न केली जाऊ शकतात आणि त्यांचे पुनर्वितरणही केले जाऊ शकते. एखादे शैक्षणिक संसाधने विकसित झाल्यावर मालक त्यास क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवाने संलग्न करतो, जेणेकरून कोणीही मालकाच्या परवानगीशिवाय जोडलेल्या परवान्याच्या आधारावर त्यांचा वापर आणि पुनर्वापर करू शकेल. परंतु जेव्हा आपण एखाद्याचे शैक्षणिक संसाधने वापरतो तेव्हा आपल्याला कॉपीराइट धारकास श्रेय देणे आवश्यक असते. आपण मालकास श्रेय दिले नाही तर ते वाङमय चौर्य मानले जाते.

आपण आता विविध क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवान्यांविषयी माहिती पाहू. क्रिएटिव्ह कॉमन्स परवान्यांचे सहा प्रकार आहेत. या परवान्यांमध्ये सार्वजनिक डोमेनमधील शैक्षणिक संसाधनांचा पुनर्वापर करताना इतर लोक त्याचा वापर करणाऱ्यांच्या हक्कांचे वर्णन करतात. या परवान्यांमध्ये शैक्षणिक संसाधनांशी संबंधित प्रतिबंध आणि निर्बंधांचे वर्णन आहे. या परवान्यांचे प्रतिबिंब दर्शविणारी चिन्हे खाली दिली आहेत:

पहिले प्रतीक आहे "अधिकार" (Attribution - BY): BY हे असे सूचित करते की आपण दुसर्‍याचे साहित्य/ सामग्री वापरल्यास आपण त्यांना श्रेय देणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे, आपण अन्य शैक्षणिक संसाधने वापरणार असू तर आपल्याला हे चिन्ह निर्विवादपणे वापरण्याची आवश्यकता आहे.

दुसरे प्रतीक "आहे तसे सामायिकरण" (Share-Alike-SA): SA हे असे सूचित करते की जेव्हा आपण आपले कार्य वितरित, प्रदर्शित करतो किंवा उपयोगात आणतो आणि इतर लोक  जेंव्हा त्याची पुनर्मांडणी करतात तेव्हा ते वरील अटींची पूर्तता करून हवे तितके वितरन करतील. याचा अर्थ असा की जेव्हा इतर लोक आपली सामग्री वापरतील तेव्हा त्यांना आपल्या कार्याची नोंद करणे आवश्यक आहे आणि आपण आपल्या सामग्रीशी संलग्न केलेला परवाना जोडणे आवश्यक असते. जर त्यांना इतर अटींसह पुनर्मांडणी करून स्वत:चे काम वितरित करायचे असेल तर त्यांना प्रथम मूळ लेखकाची मंजूरी घेणे आवश्यक असते.

तिसरे प्रतीक "नक्कल नाही” (No Derivatives- ND): ND हे असे सूचित करते की, आपण आपल्या कामाच्या केवळ मूळ प्रती वितरित, प्रदर्शित केल्या आणि अंमलात आणल्या आहेत. याचा अर्थ असा होतो की इतर लोक आपल्या कार्याची पुनर्मांडणी करू शकत नाहीत (नक्कल तयार करू शकत नाहीत) आणि त्यांना आपल्या कामाची पुनर्मांडणी करायचे असेल तर शक्य तितकी आपली सामग्री वापरावी लागेल, त्यासाठी प्रथम आपल्याकडून रीतसर परवानगी घ्यावी लागेल.

चौथे प्रतीक "अ-व्यावसायिक" (Non-Commercial -NC). NC हे असे सूचित करते की, आपण आपले काम वितरित करणे, प्रदर्शित करणे आणि नक्कल न करणे निवडले आहे आणि आपले काम व्यावसायिक हेतूसाठी वापरन्यास मनाई असते. सदर परवाना अंतर्गत इतर व्यक्ती आपली सामग्री व्यावसायिकपणे वापरु शकत नाहीत आणि आपली सामग्री त्यांच्या नावाने विक्रि करून आर्थिक फायदा मिळवू शकत नाहीत.

मुक्त शैक्षणिक संसाधनांमध्ये आपणास ही प्रतीके किंवा चिन्हांचा संच दिसेल. इतर लोक मुक्त शैक्षणिक स्त्रोतांसाठी संलग्न परवान्याच्या आधारे माहिती मिळवू शकतात. क्रिएटिव्ह कॉमन्सचे सहा परवाने व त्यातील प्रत्येकाचा अर्थ खालीलप्रमाणे आहेः

१) अधिकार (Attribution- CC BY):  हा परवाना आपल्या कामाचे वितरण, मिश्रण करण्यास अनुमती देतो. हे आपल्याला मौलिक निर्मितीचे श्रेय देते आणि इतर लोक अधिकाधिक व्यावसायिक उपयोगासाठी वापर करू शकतो. हा परवाना सर्वाधिक वापरला जाणारा प्रकार असून तो अधिकाधिक प्रसिद्धीसाठी वापरला जातो. समजा आपण CC BY परवाना असलेले एखादे पॉवरपॉईंट सादरीकरण ऑनलाइन ठेवले आहे.  इतर लोक याचा उपयोग आपल्या शैक्षणिक हेतूसाठी करू शकतात परंतु सदर मालकास श्रेय देणे आवश्यक असते.

२) अधिकार (Attribution- CC BY-SA): हा परवाना इतरांना आपल्या कामाचे मिश्रण करण्यास, स्वतःचे कार्य तयार करण्यास किंवा अगदी ते आपणास श्रेय देऊन व्यावसायिक वापरासाठी आणि समान परिस्थितीत त्याच्या नवीन निर्मितीस परवानगी देते. या परवान्याची तुलना बर्‍याचदा "कॉपीलेफ्ट", विनामूल्य किंवा मुक्त सॉफ्टवेअर परवाना स्त्रोताशी केली जाते. विकिपीडियाद्वारे वापरलेला हा परवाना आहे आणि विकिपीडियामधील सामग्रीचा समावेश करुन तसेच परवानाधारक प्रकल्पांसाठी फायदा होईल अशा सामग्रीसाठी वापरला आहे. आपण दुसर्‍याचे साहित्य वापरू शकतो आणि आपण त्याची पुनर्मांडणी करू शकतो. परंतु पुनर्मांडणीनंतर आपण तसाच समान परवाना देणे आवश्यक असते.

३) अधिकार (Attribution- CC BY-ND): हा परवाना जोपर्यंत तो कायम आहे तोपर्यंत व्यावसायिक आणि अव्यावसायिक पुनर्वितरणास मान्यता आणि संपूर्णपणे आपणास श्रेय मिळेल. हे मुक्त परवाना अधिकाराच्या विरुद्ध आहे. हा एकमेव परवाना आहे ज्याचा अर्थ असा आहे की आपल्याला दुसर्‍याच्या कार्याचे श्रेय द्यावे लागेल परंतु सामग्रीत कोणत्याही बदलांची परवानगी नसते. परंतु आपण इतरांची सामग्री व्यावसायिक, अव्यावसायिक शैक्षणिक किंवा ते कोणत्याही कारणास्तव वापरू शकतो पण पूर्ण श्रेय परवाना मालकास द्यावे लागेल. शैक्षणिक संदर्भात आपण विनामूल्य शैक्षणिक स्त्रोत व्हिडिओ ऑनलाइन वापरू शकतो. परंतु आपला नवीन व्हिडिओ बनविताना मिश्रण किंवा त्यात सुधारणा करू शकत नाही आणि आहे तसाच वापरावा लागतो.  

४) अधिकार (Attribution- CC BY-NC): हा परवाना आपल्या कार्याचे इतर लोक मिश्रण आणि निर्मिती अव्यवसायिक हेतूने करू शकतात पण त्याचे संपूर्ण श्रेय मात्र मूळ मालकाकडे राहते. त्यांचे काम पूर्णता अव्यावसायिक असणे आवश्यक आहे, त्यांना त्याच अटींवर त्याची नक्कल करण्यास परवानगी दिली जाते. आपण इतरांची अशी सामग्री वापरू शकतो पण कोणत्याही व्यावसायिक उद्देशाने नाही. शैक्षणिक संदर्भात, आपण शिकवण्याच्या उद्देशाने मुक्त शैक्षणिक स्त्रोत चित्रे वापरू शकतो. आपण त्या चित्राशी संलग्न नवीन मजकूर देखील विकसित करू शकतो परंतु आपण त्याच्या आधारे पैसे कमवू शकत नाही.

५) अधिकार (Attribution- CC BY-NC-SA): हा परवाना आपणास अव्यावसायिक कार्यासाठी मिश्रण आणि नवनिर्मिती करण्याची परवानगी मूळ मालकास श्रेय देण्याच्या अटीवर देतात. नवीन निर्मिती केलेले साहित्य हे समान अटींवर परवाना संलग्न करून शैक्षणिक संदर्भात सदर सामग्री वापरू शकतो म्हणजे आपण त्या सामग्रीमध्ये मिश्रण, रुपांतरन आणि नवनिर्मिती करू शकतो. नवीन सामग्री विकसित करताना समान परवाना असणे आवश्यक आहे आणि सामायिकरण सुविधा असणे आवश्यक आहे नवीन सामग्री ही कोणत्याही व्यावसायिक हेतूसाठी वापरली जाऊ शकत नाही.

६ ) अधिकार (Attribution- CC BY-NC-ND): सहा मुख्य परवान्यांपैकी हा सर्वाधिक निर्बंध असलेला परवाना आहे, मूळ मालकास श्रेय देऊन केवळ डाउनलोड आणि इतरांना सामायिक केले जाऊ शकते. परंतु ते त्यात बदल करू शकत नाहीत किंवा त्यांचा व्यावसायिक वापर करू शकत नाहीत. नक्कीच मूळ मालकास  "योग्य श्रेय" देणे आवश्यक आहे परंतु आपण कोणत्याही प्रकारे सदर कार्य आपल्या साहित्याशी जोडू आणि वितरित करू शकत नाही. जरी वितरण व्यावसायिक लाभासाठी नसले तरीही, शैक्षणिक संदर्भात, आपण इंटरनेटवर उपलब्ध मजकूर मूळ मालकास योग्य श्रेय देऊन वापरू शकतो. आपण मजकूर सुधारित करू शकत नाही किंवा व्यावसायिक हेतूंसाठी तो वापरू शकत नाही. खालील चित्रात आपणास पब्लिक डोमेन पासून सर्व हक्क सुरक्षितपर्यंतचे प्रतीके दिसत आहेत. 

वरील सहा परवाने सोडल्यास शैक्षणिक संसाधनांचा कॉपीराइट संरक्षित नाही किंवा पूर्णपणे राखीव नाही. याचा अर्थ असा आहे की "पब्लिक डोमेन" चिन्ह असलेले शैक्षणिक संसाधने पब्लिक डोमेन परवानगीशिवाय कोणीही वापरु शकतो आणि मूळ मालकास श्रेय देण्याची गरज नाही. सर्व हक्क राखीव ठेवून शैक्षणिक संसाधने वापरण्याची परवानगी आवश्यक आहे. आज शैक्षणिक क्षेत्रात अमुलाग्र बदल झालेला दिसून येतो. संशोधन क्षेत्रातील दर्जा टिकविण्यासाठी काही महत्त्वाचे पावले उचललेली दिसतात. पीएचडीच्या संशोधनात वाङमय चौर्य रोखण्यासाठी यूजीसीने नवीन नियमावली अमलात आणलेली आहे. त्यानुसार दहा टक्‍क्‍यापर्यंत समानतेची पातळी गृहीत असून कोणताही दंड आकारण्यात येत नाही. मात्र 10 ते 40 टक्के समानता आढळल्यास संशोधकास सहा महिन्याच्या आत नवीन संशोधन प्रबंध सादर करावा लागतो. एखाद्या संशोधकाच्या प्रबंधात ४० टक्‍क्‍यांपेक्षा जास्त समानता आढळल्यास संशोधकाबरोबर मार्गदर्शकावरही कार्यवाही केली जाते. त्यामुळे शक्यतो संशोधकांनी आपल्या भाषेत लेखन केल्यास अशा प्रसंगांना तोंड द्यावे लागणार नाही.

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

अधिक वाचण्यासाठी पुस्तके:

Butcher, N. (2015). A Basic guide to open educational resources (OER), Frontenoy: UNESDOC Digital Library, ISBN: 978-1-894975-41-4

OECD (2007). Giving Knowledge for Free: The Emergence of Open Educational Resources, Paris: OECD

Slide Player (online content) retrieved from https://slideplayer.com/slide/14004104/

कुमार, अ. सी. (2018). मुक्त शैक्षणिक संसाधन, egyankosh, retrieved from dated July, 2020 http://egyankosh.ac.in//handle/123456789/46447

केंद्रीय विद्यालय इफको गांधीधाम लायब्ररी (online content) retrieved from July, 20 https://kviffcogimlibrary.wordpress.com/open-educational-resourc/

शैक्षिक संचार संकाय (online content) retrieved from http://cec.nic.in/cec/hindi/oer