राग
व्यवस्थापन भाग 2 | Anger Management part 2
कोणत्याही व्यक्तीला राग येणे
स्वाभाविक आणि ते सोपे आहे; परंतु योग्य व्यक्तीवर, योग्य
प्रमाणात, योग्य वेळी, योग्य हेतूसाठी, आणि योग्य मार्गाने राग व्यक्त करणे प्रत्येकाचे सामर्थ्य नसते आणि ते सोपेही
नसते. अरिस्टॉटल
रागावर नियंत्रण ठेवण्याची तंत्रे
आणि पद्धती
शिथिलीकरण
साधीसोपी शिथिलीकरण तंत्रे, जसे की खोलवर
श्वासोच्छवास आणि आरामदायक स्थिती, रागाची भावना
शांत करण्यात मदत करू शकतात. अशी काही पुस्तके आणि कार्यक्रम आहेत जे आपणास
शिथिलीकरणाची तंत्रे शिकवू शकतात आणि एकदा का आपण ही तंत्रे शिकलात की आपण
कोणत्याही परिस्थितीत त्यांचा वापर करू शकतो. जर आपण अशा नात्यात गुंतलेले असाल
जिथे तुम्ही आणि तुमचा पार्टनर उग्र स्वभावाचे असाल, तर ही तंत्रे
शिकणे तुमच्या दोघांसाठी चांगली कल्पना असू शकते. पण निसर्ग अशा लोकांना कमीच
एकत्र येऊ देतो कारण त्यालाही स्वतःची फिकीर असेल ना! आपण प्रयत्न करू शकतो अशा
काही सोप्या टिप्स:
आपल्या श्वासोच्छवासावर लक्ष केंद्रित करा, हळूहळू आपला श्वास
आता घ्या त्याची अनुभूती आपणास झाली पाहिजे तसेच उच्छवास हा हळूहळू बाहेर कसा पडतो
याचीही अनुभूती घ्या.
शांतता निर्माण करणारे शब्द किंवा वाक्यांश जसे
की "रिलॅक्स," "कुल" खोलवर
श्वास घेताना पुनःपुन्हा उच्चारा. (3 इडीएटस मधील वाक्यांश छातीवर हात ठेवून म्हणा
‘आल इज वेल’)
तुमची स्मृती किंवा तुमच्या कल्पनेतून, आरामदायी
अनुभवाची कल्पना करा, (व्हिज्युअलायझेशन तंत्र) एखाद्या समुद्र किनाऱ्यावर तुम्ही
अनवाणी पायांनी फिरत आहात अशी कल्पना करा किंवा एखाद्या निसर्गरम्य ठिकाणी आहात
याची कल्पना करा.
अधिक तान द्यावे लागणार नाहीत असे सौम्य योगासनासारखे
व्यायाम आपल्या स्नायूंना आराम देऊ शकतात आणि आपणास अधिक शांत वाटू शकते.
या तंत्रांचा दररोज सराव केल्यास आपणास तणावपूर्ण
परिस्थितीत त्यांची आपोआप मदत होते.
बोधात्मक पुनर्रचना
सोप्या भाषेत सांगायचे तर याचा अर्थ आपली
विचार करण्याची पद्धत बदलणे. रागावलेले लोक शिव्याशाप देतात, उद्विग्नता किंवा
चमत्कारिक शब्द उच्चारतात जे की त्यांचे आंतरिक प्रतिबिंबित दर्शविते. जेव्हा आपण रागावता
तेव्हा तुमची विचारसरणी अतिशोक्तीपूर्ण आणि नाटकीय असू शकते. आपले विचार अधिक तर्कसंगत
विचारांनी बदलण्याचा प्रयत्न करा. उदाहरणार्थ, "अरे, हे भयानक आहे, ते अत्यंत वाईट
आहे, सर्व काही उद्ध्वस्त झाले आहे," असे स्वतःला सांगण्याऐवजी "हे किती
निराशाजनक आहे, आणि त्यामुळे मी नाराज आहे याची जाणीव होणे, यामुळे काही जगाचा
अंत होणार नाही आणि माझ्या रागवण्याने तो काही सुटणार नाही की दुरुस्त होणार नाही.”
त्यामुळे स्वतःबद्दल किंवा इतर कोणाबद्दल बोलताना "कधीही नाही" किंवा
"नेहमी" यासारख्या टोकाच्या शब्दांपासून सावध रहा आणि नेहमी हे लक्षात
असू दे की रागाने काहीही ठीक होणार नाही, पण प्रत्यक्षात
त्रास आणि पश्चाताप मात्र होतो.
उत्तम संवादाने प्रश्न सुटतात
रागावलेले लोक निष्कर्षापर्यंत
पोहोचतात - आणि त्यावर कार्य करतात - आणि त्यातील काही निष्कर्ष खूप चुकीचे असू
शकतात. आपण वादविवाद सारख्या चर्चेत असाल तर पहिली गोष्ट म्हणजे संथ गतीने आणि आपल्या
प्रतिसादांचा विचार करा. आपल्या डोक्यात येणारा पहिला विचार बोलू नका, शांत व्हा आणि आपणास
काय म्हणायचे आहे याचा काळजीपूर्वक विचार करा. त्याच वेळी, समोरची
व्यक्ती काय म्हणत आहे ते काळजीपूर्वक ऐका आणि उत्तर देण्यापूर्वी पुरेसा वेळ
घ्या.
जेव्हा आपल्यावर टीका केली जाते
तेव्हा बचावात्मक होणे स्वाभाविक आहे, परंतु त्यांच्याशी लढण्यापेक्षा,
त्यांनी काय उच्चारले आहे ते शांतपणे ऐका आणि अशा व्यक्तींना सौम्य
शब्दात चपखलपणे उत्तर द्या. एका अर्थाने पाहिल्यास शहाण्या माणसाने मूर्खाच्या नादाला
लागूच नये, शांत राहिल्याने परिस्थिती आपत्तीजनक होण्यापासून रोखता येते.
सभोवतालचे वातावरण हलके फुलके ठेवणे
"हलके फुलके विनोद"
विविध मार्गांनी राग कमी करण्यास मदत करू शकतात. जेव्हा आपणास राग येतो तेव्हा, हलके फुलके विनोद
मूड हलका करू शकतात आणि हे आपणास अधिक संतुलित दृष्टीकोन मिळवण्यास मदत करू शकतात.
खरे तर, हास्य ही रागाच्या विसंगत भावस्थिती मानली जाते कारण
काहीतरी मजेदार शोधण्याची मानसिक स्थिती रागाच्या मानसिक स्थितीशी विसंगत आहे.
अगदी थोड्या क्षणासाठी, जेव्हा आपणास काहीतरी मजेदार आढळते
आणि आपण हसतो तेव्हा राग नाहीसा होतो. त्यामुळे समोरची व्यक्ती रागवल्यावर व्यक्तीमध्ये
किंवा आणीबाणीच्या परिस्थितीतही स्वतःला तटस्थ ठेऊन त्यामध्ये गंमत पाहण्याचा
प्रयत्न करा.
आरोग्यदायी जीवनशैली
आपले शरीर हे निसर्गातील सर्वोत्तम स्वयंचलित
यंत्र असून त्याची योग्य प्रकारे काळजी घेतल्यास त्याचा वापर आपण अशक्य कामासाठी
देखील करू शकतो. आरोग्यदायी जीवनशैली आचरणात आणणं, हा शरीरावर इतर कोणत्याही
पदार्थांचा, उत्पादनांचा मारा करण्यापेक्षा अधिक चांगला
पर्याय आहे. आरोग्यदायी जीवनशैली आचरण न केल्याने रक्तदाब, मधुमेह,
हृदयविकार, झोपेच्या तक्रारी अलिकडे सामान्य
होऊन गेलेल्या आहेत. सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठणे, सकाळचा
नाष्टा पोटभर घेणे, निश्चित दिनक्रम आणि प्राधान्य क्रम आखून
घेणे, इतरांशी सौजन्याने व्यवहार करणे,
सदृढ नातेसंबंध जोपासणे, दिवसातून एकवेळ आपल्या कुटुंबीयांसोबत
घालविणे, दुपारचे जेवण सामान्य आणि रात्रीचे जेवण हलके फुलके
असावे आणि रात्री दहाच्या आत झोपी जाणे यामुळे मेंदूचे घड्याळ व्यवस्थित कामा
करण्यास मदत होते.
राग आलाच नाहीतर काय होईल
आपण आपली नैसर्गिक आणि स्वाभाविक रागाची
भावना व्यक्त केलीच नाही तर काय होऊ शकते यासाठी एक साधू आणि साप यांची कथा पाहू या.
जंगलात एक विषारी साप राहत होता. तो
जंगलाच्या एका कोपऱ्यात संचार करायचा आणि तिकडे जाण्याची कोणाची हिंमत नव्हती. एके
दिवशी एक साधू तेथे तपश्चर्या करायला आला. सापाने साधूला सगळी हकीकत सांगितली की
लोक त्याला घाबरून त्याच्याजवळ कोणी येतच नाही. साधूने सापाला समजावले की त्याने कोणालाही
दंश करू नये. साधूने आपल्या आशीर्वादाने सापाचे विषही संपवले. काही दिवसांनी साधू
जंगल सोडून गेला. त्यानंतर काही दिवसांनी तो परत आला तेव्हा त्याला अर्धमेल्या
अवस्थेत साप दिसला. चिंतित होऊन साधूने सापाला याचे कारण विचारले. साप सांगू लागला, जेव्हा मी लोकांना
चावणे बंद केले तेव्हा त्यांनी मला घाबरणे सोडले. त्यांनी माझ्यावर दगडफेक सुरू
केली. एवढेच नाही तर त्यांनी मला दोरी म्हणून वापर केला अनेक तर्हेने माझे हालाहल
केले. यावर साधू म्हणाले, जे तुमचे नुकसान करतात
त्यांच्यापासून तुम्ही स्वतःचे रक्षण केले पाहिजे आणि निसर्गाने प्रत्येकाला
स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी काही अस्त्र दिलेले आहे त्यांचा वापर समोरच्या
व्यक्तीला घाबरण्यासाठी करायला हवे. साधूने सापाला सांगीतले की तू केवळ स्वत:च्या
रक्षणासाठी फणा काढ म्हणजे समोरचा समजून जाईल की थांबले पाहिजे. सापाने त्याचे
पालन केले आणि आनंदी जीवन जगू लागला. त्यामुळे निसर्गाने बहाल केलेले रागाचे
अस्त्र कोठे, केंव्हा, कसे, आणि किती प्रमाणात वापरायचे हेच व्यवस्थापन आहे.
रागाने आपल्यावर नियंत्रण मिळवण्याआधी आपण रागावर नियंत्रण मिळवू या!
एक आजोबा आपल्या नातवाला एक प्राचीन दंतकथा
सांगतात “दोन प्रचंड लांडगे प्रत्येकाच्या हृदयात आरामात, एक पांढरा आणि काळा.
पांढरा लांडगा चांगला, दयाळू आणि प्रेमळ आहे, त्याला सुसंवाद आवडतो आणि जेव्हा स्वतःचे संरक्षण करण्याची किंवा
प्रियजनांची काळजी घेण्याची गरज असते तेव्हा तो ठामपणे अडचणीसमोर उभा राहतो. दुसरा
काळा लांडगा हिंसक आणि संतापलेला असतो. अनावश्यक घटनांनी रागावतो आणि सतत विनाकारण
भांडत राहतो. त्याचे विचार द्वेषाने भरलेले असल्याने त्याचा राग निरुपयोगी आहे आणि
त्यामुळेच तो समस्या निर्माण करतो. हे दोन लांडगे माझ्या हृदयात नेहमी भांडत राहतात
”.
नातवाने विचारले: "शेवटी, दोन्ही लांडग्यापैकी
कोण जिंकतो?"
अजोबाने उत्तर दिले: “दोघेही, कारण मी फक्त
पांढऱ्याला लांडग्याला खायला घातले, तर काळा लांडगा अंधारात
लपून बसेल आणि माझे लक्ष विचलित झाल्यावर, पांढऱ्या लांडग्यावर
प्राणघातक हल्ला करेल. त्याउलट, जर मी दिले लक्ष दिले आणि तिचा
स्वभाव समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर मला जेव्हा आवश्यक
असेल तेव्हा मी तिची शक्ती करू शकतो."
नातू गोंधळून गेला: "हे दोघे जिंकणे कसे शक्य
आहे?"
आजोबाने हसत हसत स्पष्ट केले की, “काळ्या लांडग्याचे
काही गुण आपल्याला काही विशिष्ट परिस्थितीत आवश्यक असू शकतात, कारण तो बिनधास्त व दृढनिश्चयी आहे, तो हुशार आहे
आणि त्याच्या संवेदनाही तीव्र आहेत. अंधाराची सवय असलेले त्याची डोळे आपल्याला धोक्यासंबंधी
इशारा देतात आणि आपला बचाव करू शकतात. जर मी त्या दोघांना खायला घातले तर माझ्या
मनावर विजय मिळवण्यासाठी त्यांना भांडण करावे लागणार नाही, म्हणून
केव्हा कोणता लांडगा निवडायचा हे मी ठरवू शकतो."
ही कथा आपल्यासाठी एक अत्यंत
मौल्यवान धडा देते, दडलेला राग हा भुकेल्या लांडग्यासारखा आहे, जो खूप धोकादायक
आहे. आपणास हे कसे नियंत्रीत करावे हे न कळल्याने ते कोणत्याही क्षणी आपला ताबा
घेतील. या कारणास्तव, आपण आपल्या नकारात्मक भावना न लपवता आणि
न दाबता त्या बिनशर्त स्वीकारल्या पाहिजेत, त्या समजून
घेतल्या पाहिजेत आणि त्या आणीबाणीच्या परिस्थितीत वापरल्या पाहिजेत. ‘वेनम’ हा
हॉलीवूडपट 2018 मध्ये प्रसारित झाला होता त्यामध्ये एका पत्रकाराच्या शरीरात एलियन
प्रवेश करतो आणि त्याच्यामध्ये अमुलाग्र बदल होतात तो एकाच वेळी शांत आणि भयंकर
रूप धारण करू शकला कारण तो त्या काळ्या एलियनला नियंत्रित करू शकत होता.
समारोप:
जेव्हा आपण रागवतो आणि त्या अवस्थेत
बोलतो तेंव्हा ते आपले सर्वोत्तम भाषण ठरू शकेल पण त्याचा पश्चाताप नेहमी होईल. रागाला
धरून ठेवणे म्हणजे दुसर्यावर फेकण्याच्या उद्देशाने गरम कोळसा पकडण्यासारखे आहे; त्यामुळे दुसर्याला
काहीही इजा होणार नही पण आपण मात्र होरपळून निघू. तथागत बुद्ध म्हणतात की, रागाला
धरून ठेवणे म्हणजे विष पिणे आणि त्यामुळे समोरच्या व्यक्तीने मरावे अशी अपेक्षा करण्यासारखे
आहे. त्यामुळे रागवलेल्या अवस्थेतील प्रत्येक मिनिटामध्ये आपण आनंदाचे 60 सेकंद गमावतो
हे लक्षात असू दे. आपला प्रत्येक सेकंद आरोग्यपूर्ण आणि आनंदाने व्यतीत होवो हीच
प्रार्थना!
(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)
