जागतिक मानसिक आरोग्य दिन 2026 : ऐकलेल्या अनुभवांतून परिवर्तनाची नवी दिशा

 

जागतिक मानसिक आरोग्य दिन 2026 : ऐकलेल्या अनुभवांतून परिवर्तनाची नवी दिशा

मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ मानसिक आजार नसणे नव्हे; तर व्यक्तीला आपल्या भावना समजून घेता येणे, ताणतणावांचा सामना करता येणे, इतरांशी अर्थपूर्ण संबंध निर्माण करता येणे, निर्णय घेता येणे आणि समाजात सन्मानाने व अर्थपूर्ण जीवन जगता येणे होय. आज मानसिक आरोग्य हा केवळ वैद्यकीय विषय राहिलेला नाही, तर तो मानवी हक्क, सामाजिक न्याय, शिक्षण, रोजगार, कुटुंब आणि समुदायाच्या विकासाशी जोडलेला विषय बनला आहे.

जागतिक मानसिक आरोग्य दिन 2026 साठी “Lived Experiences Heard: Real Voices, Real Change” ही संकल्पना अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. या संकल्पनेचा केंद्रबिंदू असा आहे की मानसिक आरोग्याविषयी चर्चा करताना केवळ तज्ज्ञ, संशोधक किंवा धोरणकर्त्यांचे मत महत्त्वाचे नाही; तर मानसिक आरोग्याच्या अडचणींचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेल्या व्यक्तींचा स्वतःचा आवाज, अनुभव, वेदना, संघर्ष, आशा आणि पुनर्प्राप्तीचा प्रवास ऐकणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

‘Lived Experience’ म्हणजे काय?

‘Lived Experience’ (प्रत्यक्ष जीवनानुभव) ही संकल्पना मानसिक आरोग्याच्या आधुनिक दृष्टिकोनातील अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे. साध्या भाषेत सांगायचे झाले तर, एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या जीवनात अनुभवलेल्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या, भावनिक संघर्ष, सामाजिक परिस्थिती, उपचारप्रक्रिया, मानसिक आरोग्यसेवांशी आलेला संबंध, कलंक, भेदभाव, पुनर्प्राप्ती आणि जीवनातील बदल यांतून निर्माण झालेले प्रत्यक्ष अनुभवाधारित ज्ञान म्हणजे lived experience. WHO च्या 2026 च्या जागतिक मानसिक आरोग्य दिनाच्या अधिकृत माहितीनुसार, lived experience मध्ये मानसिक आरोग्याशी संबंधित स्थितीचा स्वतः अनुभव घेणे तसेच योग्य काळजी व आधार मिळणे, मिळू न शकणे किंवा त्यासाठी प्रयत्न करणे यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाची बाब म्हणजे lived experience ही केवळ ‘आजाराची कथा’ नाही. WHO च्या मते, एखाद्या व्यक्तीचा प्रत्यक्ष जीवनानुभव हा तिच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा फक्त एक भाग असतो. त्या व्यक्तीकडे मानसिक आरोग्याच्या अनुभवाबरोबरच कौशल्ये, क्षमता, कुटुंबीय भूमिका, सामाजिक संबंध, व्यावसायिक अनुभव, सांस्कृतिक ओळख आणि जीवनातील इतर अनेक अनुभव असतात. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला तिच्या निदानाच्या किंवा मानसिक आजाराच्या लेबलनेच ओळखणे योग्य नाही. WHO स्पष्टपणे सांगते की people with lived experience हे आवश्यकच ‘patients’, ‘clients’ किंवा ‘service users’ असतील असे नाही; काही व्यक्तींनी उपचार घेतलेलेही नसू शकतात.

‘Lived Experience’ म्हणजे अनुभवातून निर्माण झालेले ज्ञान

मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात professional knowledge आणि experiential knowledge यांच्यात फरक आहे. मानसोपचारतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक, सामाजिक कार्यकर्ते किंवा संशोधक यांच्याकडे शिक्षण, प्रशिक्षण, संशोधन आणि व्यावसायिक अनुभवातून प्राप्त झालेले ज्ञान असते. याउलट, मानसिक आरोग्याच्या समस्येतून गेलेल्या व्यक्तीकडे त्या परिस्थितीचा प्रत्यक्ष अनुभवातून आलेले ज्ञान असते.

उदाहरणार्थ, एखादा मानसशास्त्रज्ञ नैराश्याची लक्षणे, कारणे आणि उपचारपद्धती यांचे शास्त्रीय स्पष्टीकरण देऊ शकतो. परंतु नैराश्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेल्या व्यक्तीला हेही माहीत असू शकते की सकाळी बिछान्यातून उठणे किती कठीण वाटते, कुटुंबातील लोकांचे गैरसमज कसे जाणवतात, मदत मागताना कोणती भीती वाटते किंवा उपचार घेताना कोणत्या गोष्टीमुळे विश्वास निर्माण होतो. हे ज्ञान पाठ्यपुस्तकातून पूर्णपणे प्राप्त होऊ शकत नाही. म्हणूनच WHO 2026 मध्ये “Lived experience is expertise” असे स्पष्टपणे अधोरेखित करते.

WHO Europe ने 2025 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या Transforming mental health through lived experience या रोडमॅपमध्येही lived experience ला इतर प्रकारच्या तज्ज्ञतेइतकेच महत्त्वाचे, परंतु त्यापेक्षा वेगळे ज्ञान म्हणून मांडले आहे. या दृष्टिकोनानुसार, प्रत्यक्ष अनुभव असलेल्या व्यक्ती मानसिक आरोग्य व्यवस्था कशी कार्य करते, तिच्यातील अडथळे कोणते आहेत आणि सेवांमध्ये प्रत्यक्षात कोणते बदल आवश्यक आहेत याबद्दल अद्वितीय माहिती देऊ शकतात.

‘Lived Experience’ आणि ‘Patient’ यातील फरक

Lived experience असणे म्हणजे ‘रुग्ण असणे’ आवश्यक नाही. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. WHO च्या मते, lived experience असलेल्या व्यक्तीला मानसिक आरोग्यसेवा मिळालेलीच असावी असे नाही. एखाद्या व्यक्तीने मानसिक आरोग्याची समस्या अनुभवली असेल, परंतु तिला उपचार मिळाले नसतील किंवा तिने उपचार घेतले नसतील, तरी तिचा lived experience महत्त्वाचा आहे.

यामुळे व्यक्तीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. “Patient” हा शब्द अनेकदा आरोग्यव्यवस्थेतील व्यक्तीची भूमिका दर्शवतो; परंतु “person with lived experience” ही संज्ञा व्यक्तीच्या अनुभवातून आलेल्या ज्ञानाला अधोरेखित करते. व्यक्ती केवळ उपचार घेणारी नसून ती मानसिक आरोग्य व्यवस्थेच्या कार्यपद्धतीची अनुभवाधारित साक्षीदार आणि ज्ञानाची भागीदार असते. म्हणून मानसिक आरोग्याच्या आधुनिक व्यवस्थेत व्यक्तीला केवळ “रुग्ण” म्हणून पाहण्याऐवजी “व्यक्ती, अनुभवधारक आणि निर्णयप्रक्रियेतील भागीदार” म्हणून पाहण्याची आवश्यकता वाढत आहे.

मानसिक आरोग्याच्या अनुभवातून निर्माण होणारे ज्ञान

एखाद्या व्यक्तीने मानसिक आरोग्याची समस्या अनुभवली की तिला मानसिक आरोग्य व्यवस्थेतील अनेक सूक्ष्म पैलू प्रत्यक्ष जाणवतात. उदाहरणार्थ, सेवा मिळवण्यासाठी किती वेळ लागतो, उपचाराची भाषा समजते का, डॉक्टर किंवा समुपदेशक ऐकून घेतात का, निर्णय घेण्यात व्यक्तीचा सहभाग असतो का, कुटुंबाला माहिती मिळते का आणि उपचाराच्या प्रक्रियेत सन्मान व गोपनीयता राखली जाते का या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्यक्ष अनुभवातून मिळतात.

याच कारणामुळे WHO च्या मते lived experience असलेल्या व्यक्तींना मानसिक आरोग्य व्यवस्थांमध्ये “काय बदलण्याची आवश्यकता आहे” हे ओळखण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका असते. अशा व्यक्ती इतरांना recovery च्या प्रवासात मदत करू शकतात, मानसिक आरोग्य सेवांच्या मार्गदर्शनात सहकार्य करू शकतात आणि धोरणे प्रत्यक्ष गरजा पूर्ण करतात की नाही याबाबत संस्थांना मार्गदर्शन करू शकतात.

“मला कोणी ऐकले नाही” — मानसिक आरोग्यातील एक मोठी समस्या

मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात “ऐकणे” (listening) ही साधी वाटणारी प्रक्रिया प्रत्यक्षात अत्यंत महत्त्वाची मानसशास्त्रीय आणि मानवी गरज आहे. मानसिक त्रास अनुभवणारी व्यक्ती जेव्हा “मला कोणी समजून घेत नाही”, “माझे म्हणणे कोणी ऐकत नाही” किंवा “माझ्या भावनांना कोणी महत्त्व देत नाही” असे म्हणते, तेव्हा तिच्या अनुभवामागे केवळ भावनिक अस्वस्थता नसते; त्यामध्ये एकाकीपणा, सामाजिक नाकारलेपण, कलंक, असुरक्षितता आणि मदत मिळण्याची अपुरी शक्यता यांचा अनुभव असू शकतो. WHO च्या World Mental Health Report मध्ये मानसिक आरोग्यसेवेतील परिवर्तनासाठी लोकांच्या lived experiences ला महत्त्व देण्याची गरज स्पष्टपणे अधोरेखित केली आहे. WHO नुसार मानसिक आरोग्याच्या गरजा मोठ्या असताना अनेक देशांमध्ये उपलब्ध प्रतिसाद अपुरे आहेत; त्यामुळे मानसिक आरोग्यसेवा अधिक मानवी, समुदायाधारित आणि व्यक्तीच्या गरजांशी सुसंगत करण्याची आवश्यकता आहे.

याचा अर्थ असा नाही की मानसिक त्रास असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला प्रथम औषध नकोच असते. गंभीर मानसिक आजार, तीव्र नैराश्य, मनोविकार, आत्महत्येचा धोका किंवा इतर वैद्यकीय परिस्थितींमध्ये व्यावसायिक मूल्यांकन आणि आवश्यक उपचार अत्यंत महत्त्वाचे असतात. परंतु उपचाराची सुरुवात अनेकदा व्यक्तीच्या अनुभवाला सुरक्षितपणे व्यक्त होण्याची संधी देण्यापासून होते. मानसिक आरोग्यसेवा ही केवळ लक्षणे कमी करण्याची प्रक्रिया नसून व्यक्ती, तिचे अनुभव, तिची उद्दिष्टे, तिचे संबंध आणि तिच्या जीवनातील अर्थ यांचा विचार करणारी प्रक्रिया असावी, असे WHO च्या person-centred आणि recovery-oriented मार्गदर्शनात स्पष्ट केले आहे.

“मला काय झाले?” पेक्षा “तुम्ही काय अनुभवत आहात?”

मानसिक आरोग्याच्या पारंपरिक आजार-केंद्रित दृष्टिकोनात अनेकदा पहिला प्रश्न असतो की “तुला काय झाले?” परंतु व्यक्तीकेंद्रित दृष्टिकोन प्रश्नाचा केंद्रबिंदू बदलतो “तुम्ही काय अनुभवत आहात?”, “तुमच्यासाठी सध्या सर्वांत कठीण काय आहे?”, “तुम्हाला कोणत्या प्रकारची मदत हवी आहे?” हा बदल भाषेतील छोटासा फरक दिसत असला तरी मानसिक आरोग्यसेवेतील सत्तासंबंध आणि व्यक्तीची भूमिका यावर त्याचा परिणाम होतो. WHO च्या मार्गदर्शनानुसार मानसिक आरोग्यसेवा व्यक्ती-केंद्रित, हक्काधारित आणि recovery-oriented असणे आवश्यक आहे; म्हणजे व्यक्तीला उपचार घेणारा निष्क्रिय ‘रुग्ण’ न मानता निर्णयप्रक्रियेतील सहभागी मानले पाहिजे.

मानसोपचार आणि समुपदेशनाच्या प्रक्रियेत therapeutic alliance म्हणजे व्यावसायिक आणि मदत घेणाऱ्या व्यक्तीमधील विश्वास, सहकार्य, उद्दिष्टांबाबतची सहमती आणि सुरक्षित संबंध याला विशेष महत्त्व आहे. 295 स्वतंत्र अभ्यासांमध्ये 30,000 पेक्षा अधिक सहभागींचा समावेश असलेल्या meta-analysis मध्ये therapeutic alliance आणि उपचारांच्या परिणामांमध्ये सकारात्मक संबंध आढळला. त्यामुळे “ऐकणे” हे फक्त सौजन्य नसून प्रभावी मानसिक आरोग्यसेवेतील संबंधात्मक घटक आहे.

“तुला काय झाले?”, “तू एवढा विचार का करतोस?”, “मजबूत बन!”: अशा प्रतिक्रियांची समस्या

मानसिक त्रास व्यक्त करणाऱ्या व्यक्तीला “सगळ्यांनाच समस्या असतात”, “जास्त विचार करू नकोस”, “मजबूत बन”, “हे काही एवढे मोठे नाही” अशा प्रतिक्रिया मिळाल्यास तिच्या अनुभवाचे अवमूल्यन होऊ शकते. प्रत्येक अशा वाक्यामुळे व्यक्तीला नक्कीच नुकसान होते असे म्हणणे योग्य नाही; बोलणाऱ्याचा हेतू अनेकदा मदत करण्याचा असतो. परंतु भावनांचे minimization, दोषारोप किंवा अतिसुलभीकरण यामुळे व्यक्तीला आपले अनुभव व्यक्त करण्याबाबत संकोच वाटू शकतो. मानसोपचारातील संवादावर झालेल्या systematic review मध्ये supportive आणि exploratory therapist statements सकारात्मक परिणामांशी संबंधित असल्याचे दिसले, तर काही controlling किंवा challenging प्रकारच्या विधानांचे नकारात्मक परिणाम दिसून आले. संशोधकांनी मात्र हेही स्पष्ट केले की कोणते विधान प्रत्येक परिस्थितीत उपयुक्त किंवा हानिकारक असेल याचे एक सार्वत्रिक उत्तर देता येत नाही; परिस्थिती आणि व्यक्तीनुसार संवाद बदलणे आवश्यक आहे.

म्हणूनच मानसिक आरोग्याच्या संवेदनशील संवादात “तुला असे वाटण्याचे कारण काय आहे?”, “मी तुझे म्हणणे ऐकायला तयार आहे”, “तुझा अनुभव महत्त्वाचा आहे”, “आपण याबाबत योग्य मदत कुठून मिळवू शकतो ते पाहूया” अशी भाषा अधिक सहायक ठरू शकते. येथे उद्देश व्यक्तीची प्रत्येक धारणा खरी ठरवणे नसून तिच्या भावनिक अनुभवाला ऐकण्याची आणि समजून घेण्याची जागा देणे हा आहे.

“ऐकले जाणे” आणि “मानसिक आरोग्यसेवा” यातील संबंध

ऐकले जाणे म्हणजे उपचाराचा पर्याय नाही; परंतु ते उपचारापर्यंत पोहोचण्याचा महत्त्वाचा पूल ठरू शकते. एखादी व्यक्ती जर कुटुंबीय, मित्र, शिक्षक किंवा आरोग्यव्यावसायिकाशी सुरक्षितपणे संवाद साधू शकली, तर तिच्या अडचणी वेळेवर ओळखणे, योग्य मदतीकडे मार्गदर्शन करणे आणि उपचारांमध्ये सातत्य राखणे सुलभ होऊ शकते. WHO स्पष्टपणे नमूद करते की stigma, discrimination, सेवांची अनुपलब्धता, परवडण्याची समस्या आणि मानसिक आरोग्याविषयीची कमी साक्षरता हे मदत घेण्याच्या मार्गातील अडथळे आहेत.

यामुळे मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात “listening as an entry point” ही संकल्पना महत्त्वाची ठरते. मित्राने ऐकणे, शिक्षकाने ऐकणे किंवा कुटुंबीयांनी ऐकणे याचा अर्थ ते व्यावसायिक उपचार देत आहेत असा नाही. उलट, संवेदनशील श्रोता व्यक्तीला आवश्यक असल्यास समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ, मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा इतर योग्य सेवेकडे जोडू शकतो.

मानसिक आरोग्य आणि सामाजिक कलंक

मानसिक आरोग्याच्या समस्यांशी संबंधित सामाजिक कलंक हा व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्याइतकाच गंभीर सामाजिक प्रश्न आहे. मानसिक आजाराबद्दल समाजात निर्माण झालेले चुकीचे समज, भीती, नकारात्मक रूढी आणि भेदभाव यामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या अडचणींबद्दल बोलणे, मदत मागणे किंवा उपचार स्वीकारणे कठीण होऊ शकते. WHO नुसार मानसिक आरोग्याशी संबंधित stigma आणि discrimination सर्व देशांमध्ये आढळतात आणि त्यांचा परिणाम मदत घेण्याच्या प्रवृत्तीवर, उपचार सुरू ठेवण्यावर, रोजगारावर आणि सामाजिक संबंधांवर होऊ शकतो.

कलंकाचे तीन स्तर

मानसिक आरोग्याच्या stigma कडे साधारणपणे तीन स्तरांवर पाहता येते. Public stigma म्हणजे समाजातील लोकांनी मानसिक आजार असलेल्या व्यक्तींबद्दल ठेवलेल्या नकारात्मक कल्पना; self-stigma म्हणजे समाजातील नकारात्मक कल्पना व्यक्तीने स्वतःबद्दल स्वीकारणे; आणि structural stigma म्हणजे संस्था, सेवा किंवा धोरणांच्या पातळीवर निर्माण होणारे भेदभावाचे अडथळे. WHO च्या World Mental Health Report मध्ये कुटुंब, शेजारी आणि अगदी आरोग्यव्यवस्थेतील लोकांकडूनही नकारात्मक stereotypes निर्माण होऊ शकतात आणि व्यक्ती हे संदेश अंतर्गत स्वीकारून self-stigma अनुभवू शकते, असे नमूद केले आहे.

“मानसिक आजार म्हणजे कमजोरी” हा गैरसमज

मानसिक आजार असलेल्या व्यक्तीला “कमजोर”, “अस्थिर”, “वेडा”, “धोकादायक” किंवा “काम करण्यास असमर्थ” म्हणून पाहणे हे वैज्ञानिकदृष्ट्या आणि मानवीदृष्ट्या चुकीचे आहे. अशा लेबलमुळे व्यक्तीची ओळख तिच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाऐवजी एका निदानापुरती मर्यादित होते. मानसिक आरोग्याची समस्या असलेली व्यक्ती एकाच वेळी पालक, शिक्षक, विद्यार्थी, कर्मचारी, कलाकार, संशोधक, मित्र किंवा समाजाचा सक्रिय सदस्य असू शकते.

WHO च्या जागतिक मानसिक आरोग्य अहवालाचा व्यापक संदेश हाच आहे की मानसिक आरोग्यसेवेचे उद्दिष्ट केवळ लक्षणांवर उपचार करणे नसून व्यक्तीची मानवी प्रतिष्ठा, हक्क आणि समाजातील पूर्ण सहभाग जपणे हे आहे.

कलंकामुळे मदत घेण्यास विलंब

कलंकाचा सर्वांत गंभीर परिणाम म्हणजे व्यक्ती मदत घेण्यास उशीर करू शकते. WHO नुसार stigma आणि भेदभावामुळे मानसिक आरोग्याच्या समस्यांसह जगणारे लोक गरज असतानाही मदत घेण्याची किंवा उपचार सुरू ठेवण्याची शक्यता कमी असते. तरुणांच्या संदर्भातही stigma हा help-seeking मधील महत्त्वाचा अडथळा असल्याचे systematic review आणि meta-analysis मध्ये नमूद केले आहे. म्हणून मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती म्हणजे फक्त “मानसिक आजारांची यादी” देणे नव्हे. त्यामध्ये मानसिक आजारांविषयीचे गैरसमज कमी करणे, मदत घेणे ही कमजोरी नसून जबाबदारी आहे हे सांगणे, मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमधून सावरणाऱ्या व्यक्तींच्या कथा समाजासमोर आणणे आणि भेदभावाविरुद्ध भूमिका घेणे आवश्यक आहे.

खरे आवाज मानसिक आरोग्य व्यवस्था बदलू शकतात

Lived experience म्हणजे मानसिक आरोग्याच्या समस्या, उपचार, पुनर्प्राप्ती किंवा मानसिक आरोग्य व्यवस्थेशी संबंधित अनुभव व्यक्तीने स्वतः घेतलेला असणे. अशा अनुभवांना मानसिक आरोग्य व्यवस्थेतील केवळ “feedback” म्हणून पाहणे अपुरे आहे. तो एक प्रकारचा ज्ञानाचा स्रोत आहे. एखाद्या व्यक्तीला सेवा उपलब्ध होण्यासाठी किती अडचणी आल्या, उपचार घेताना तिला कसे वाटले, कोणत्या गोष्टींमुळे विश्वास निर्माण झाला, कोणत्या गोष्टींमुळे ती सेवा सोडून गेली—ही माहिती केवळ सांख्यिकीय आकडेवारीतून पूर्णपणे समोर येत नाही.

WHO नुसार अशा व्यक्ती पारंपरिक आरोग्यव्यवस्था आणि सेवा वापरणाऱ्यांमधील दरी कमी करण्यास, सेवांना अधिक मानवी बनवण्यास आणि recovery-oriented care विकसित करण्यास मदत करू शकतात.

“Nothing about us without us”

“Nothing about us without us” हे तत्त्व दिव्यांग हक्कांच्या चळवळीशी आणि सहभागी धोरणनिर्मितीशी संबंधित व्यापक तत्त्व आहे. मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात त्याचा अर्थ असा घेता येतो की ज्यांच्या जीवनावर मानसिक आरोग्य धोरणे आणि सेवा परिणाम करतात, त्यांचा आवाज धोरणनिर्मितीत असला पाहिजे.

उदाहरणार्थ, मानसिक आरोग्य सेवा तयार करताना केवळ प्रशासन, डॉक्टर किंवा तज्ज्ञांनी निर्णय घेण्याऐवजी सेवा वापरलेल्या व्यक्ती, कुटुंबीय, peer-support workers आणि समुदाय प्रतिनिधींना सहभागी करून घेतल्यास सेवा अधिक वास्तववादी बनू शकतात. WHO च्या 2025 च्या mental health policy guidance मध्येही lived experience असलेल्या व्यक्तींची भूमिका समावेशक आणि प्रतिसादक्षम मानसिक आरोग्यव्यवस्था घडवण्यासाठी महत्त्वाची असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

कोणते प्रश्न विचारले पाहिजेत?

मानसिक आरोग्यसेवेचे मूल्यमापन करताना केवळ “किती रुग्णांवर उपचार झाले?” एवढे विचारणे पुरेसे नाही. त्यासोबत

• “सेवा घेणाऱ्या व्यक्तीला तिचे म्हणणे मांडण्याची संधी मिळाली का?”
• “तिचा उपचारातील सहभाग किती होता?”
• “तिला सन्मानाने वागवले गेले का?”
• “सेवा परवडणारी आणि सहज उपलब्ध होती का?”
• “ग्रामीण आणि वंचित समुदायांसाठी सेवा उपलब्ध आहेत का?”
• “कुटुंबीयांना आवश्यक माहिती व आधार मिळाला का?”
• “तरुणांना सुरक्षित, गोपनीय आणि त्यांच्यासाठी स्वीकारार्ह सेवा मिळतात का?”

मानसिक आरोग्यसेवेत ‘व्यक्तीकेंद्रित’ दृष्टिकोन

Person-centred mental health care म्हणजे व्यक्तीला केवळ निदान किंवा लक्षणांचा समूह न मानता तिच्या संपूर्ण जीवनाचा, अनुभवांचा, मूल्यांचा, निवडींचा, संबंधांचा आणि उद्दिष्टांचा विचार करून सेवा देणे. WHO च्या community mental health guidance मध्ये संस्थात्मक आणि केवळ biomedical model पासून person-centred, recovery-oriented आणि human rights-based approaches कडे संक्रमण करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.

उदाहरणार्थ, “हा Depression चा रुग्ण आहे” असे म्हणणे व्यक्तीची ओळख एका निदानापुरती मर्यादित करते. त्याऐवजी “हा अवसादाचा अनुभव घेत असलेला विद्यार्थी आहे”, किंवा “ही अवसादाचा अनुभव घेत असलेली व्यक्ती आहे”, असे म्हणणे अधिक व्यक्तीकेंद्रित आहे. अर्थात, निदानाला वैद्यकीय आणि उपचारात्मक महत्त्व असते; त्यामुळे निदान नाकारायचे नाही. परंतु निदान हे व्यक्तीची संपूर्ण ओळख नाही, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

Person-centred care मध्ये व्यक्तीच्या निवडीचा, स्वायत्ततेचा आणि निर्णयक्षमतेचा आदर महत्त्वाचा असतो. WHO च्या मार्गदर्शनानुसार मानसिक आरोग्यसेवांनी व्यक्तीच्या हक्कांचा आदर करणारी आणि recovery ला प्रोत्साहन देणारी असणे आवश्यक आहे.

भाषा बदलली की दृष्टिकोन बदलतो

“रुग्ण” हा शब्द काही वैद्यकीय संदर्भात आवश्यक असला तरी मानसिक आरोग्याच्या व्यापक सामाजिक संदर्भात “person experiencing…”, “person living with…” किंवा मराठीत “मानसिक आरोग्याच्या समस्येचा अनुभव घेणारी व्यक्ती” अशी भाषा stigma कमी करण्यास मदत करू शकते. यामागील मूलभूत संदेश असा आहे की “व्यक्तीला तिच्या आजारापेक्षा मोठे समजा.” व्यक्तीचे निदान असू शकते; पण तिची स्वप्ने, नाती, क्षमता, मूल्ये, भूमिका आणि सामाजिक ओळखही तितकीच वास्तविक आहेत.

पुनर्प्राप्ती म्हणजे ‘पूर्वीसारखे होणे’ नव्हे

मानसिक आरोग्यात Recovery या संकल्पनेचा अर्थ केवळ “लक्षणे पूर्णपणे नाहीशी होणे” असा मर्यादित नाही. Personal recovery म्हणजे व्यक्तीने काही मानसिक आरोग्याच्या लक्षणांसह स्वतःच्या अर्थपूर्ण आणि समाधानकारक जीवनाकडे वाटचाल करणे.

Leamy आणि सहकाऱ्यांच्या systematic review मध्ये personal recovery चे पाच महत्त्वाचे घटक CHIME या चौकटीत मांडले गेले:

• C – Connectedness: इतरांशी अर्थपूर्ण संबंध
• H – Hope and optimism: भविष्याबद्दल आशा
• I – Identity: आजाराच्या पलीकडे सकारात्मक ओळख
• M – Meaning in life: जीवनातील अर्थ आणि उद्देश
• E – Empowerment: स्वतःच्या जीवनावर नियंत्रण आणि निर्णयक्षमता

या systematic review मध्ये 97 अभ्यासांच्या आधारे recovery ही एक बहुआयामी प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट झाले. नंतरच्या संशोधनांनीही CHIME चौकटीचे महत्त्व समर्थित केले आहे. 2026 मध्ये प्रकाशित झालेल्या CHIME-D framework वरील अभ्यासात Connectedness, Hope, Identity, Meaning, Empowerment आणि Difficulties या सहा प्रक्रियांचा personal recovery शी संबंध तपासला गेला आणि recovery-oriented care साठी या प्रक्रियांना महत्त्वाचे intervention targets मानता येते असे निष्कर्ष नोंदवले गेले.

म्हणून recovery म्हणजे “मी पूर्णपणे पूर्वीसारखा झालो” यापेक्षा, “माझ्या अनुभवांना अर्थ देत, माझी ओळख पुन्हा घडवत आणि माझ्या जीवनावर अधिक नियंत्रण मिळवत मी पुढे जात आहे” अशी प्रक्रिया असू शकते.

तरुणांचे आवाज ऐकणे अत्यावश्यक

तरुणांचे मानसिक आरोग्य हा जागतिक सार्वजनिक आरोग्याचा महत्त्वाचा विषय आहे. WHO च्या 2025 च्या adolescent mental health fact sheet नुसार जगभरात 10–19 वर्षे वयोगटातील सुमारे प्रत्येक सातपैकी एक तरुण मानसिक आरोग्याच्या स्थितीचा अनुभव घेतो. Anxiety, depression आणि behavioural disorders हे किशोरवयातील प्रमुख मानसिक आरोग्यविषयक प्रश्नांमध्ये येतात. WHO हेही अधोरेखित करते की या समस्या अनेकदा ओळखल्या जात नाहीत आणि उपचार न मिळता राहतात.

WHO आणि UNICEF यांनी 2024 मध्ये मुलं व तरुणांसाठी मानसिक आरोग्य सेवा अधिक सुलभ करण्यासाठी स्वतंत्र service guidance प्रसिद्ध केली. त्यानुसार 10–19 वर्षे वयोगटातील सुमारे 7 पैकी 1 मुलं/किशोर मानसिक आरोग्याच्या स्थितीने प्रभावित आहेत; मानसिक आरोग्याच्या सुमारे एक-तृतीयांश स्थिती 14 वर्षांपूर्वी आणि अर्ध्या स्थिती 18 वर्षांपूर्वी उद्भवतात. त्यामुळे लवकर ओळख, प्रतिबंध, सामाजिक-भावनिक शिक्षण आणि योग्य मानसिक आरोग्यसेवा अत्यंत महत्त्वाची आहेत.

तरुणांना कोणते दबाव जाणवतात?

आजच्या तरुणांच्या अनुभवांमध्ये शैक्षणिक स्पर्धा, करिअरविषयक अनिश्चितता, peer pressure, कौटुंबिक अपेक्षा, आर्थिक चिंता, नातेसंबंध, सामाजिक तुलना आणि डिजिटल वातावरण यांचा समावेश असू शकतो. WHO देखील किशोरवयात poverty, abuse, violence, peer pressure आणि identity exploration यांसारख्या परिस्थिती मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतात असे नमूद करते. तसेच कुटुंब, शाळा आणि समुदायातील सुरक्षित व समर्थक वातावरण protective factor ठरते.

म्हणून विद्यार्थ्याला केवळ “तुझा अभ्यास कसा चालला आहे?” असे विचारणे पुरेसे नाही. त्याचबरोबर

• “तू सध्या आतून कसा आहेस?”
• “काही गोष्ट तुला सतावत आहे का?”
• “तुला कोणाशी बोलावेसे वाटते का?”
• “तुला आमच्याकडून कोणत्या प्रकारची मदत हवी आहे?”

असे प्रश्न विचारण्याची संस्कृती शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये निर्माण होणे आवश्यक आहे.

शाळा आणि महाविद्यालय : ‘Speak–Listen–Support’ संस्कृती

UNICEF India च्या youth mental well-being कार्यक्रमांमध्ये शाळा/महाविद्यालयांमध्ये mental health literacy, help-seeking behaviours आणि peer-support networks विकसित करण्यावर भर दिला आहे. तसेच तरुणांना distress ओळखणे, first-line support देणे आणि गरजेनुसार psychologists, psychiatrists किंवा social workers यांच्याकडे referral करण्यासाठी मार्गदर्शन करण्यावर भर आहे. UNICEF Global

याचा अर्थ प्रत्येक शिक्षकाने मानसोपचारतज्ज्ञ व्हावे असा नाही. उलट, शिक्षक, प्राध्यापक, counsellor आणि peer leaders यांनी आपली भूमिका स्पष्टपणे ओळखणे आवश्यक आहे:

विशेषतः आत्महत्येचे विचार, self-harm, गंभीर नैराश्य, psychosis किंवा तत्काळ धोका जाणवत असल्यास केवळ मित्र किंवा शिक्षकाचा आधार पुरेसा नसतो; त्वरित व्यावसायिक/आपत्कालीन मदत आवश्यक असते.

“Real Voices, Real Change” : या सर्व मुद्द्यांचा केंद्रबिंदू

वरील सर्व चर्चा एका महत्त्वाच्या निष्कर्षाकडे घेऊन जाते की मानसिक आरोग्याच्या समस्यांबद्दल बोलणाऱ्या व्यक्तीचा आवाज हा उपचार, सेवा आणि धोरण या तिन्ही स्तरांवर महत्त्वाचा आहे.

• व्यक्तीच्या पातळीवर “माझे म्हणणे ऐकले जाते” → विश्वास निर्माण होतो.
• कुटुंबाच्या पातळीवर “माझा अनुभव नाकारला जात नाही” → आधार वाढतो.
• संस्थेच्या पातळीवर “सेवा घेणाऱ्याचा अनुभव महत्त्वाचा आहे” → सेवा अधिक व्यक्तीकेंद्रित होते.
• धोरणाच्या पातळीवर “ज्यांच्यासाठी धोरण आहे त्यांचा आवाज धोरणात आहे” → व्यवस्था अधिक समावेशक बनते.

कुटुंबाची भूमिका : निर्णय देण्यापेक्षा साथ देणे

मानसिक आरोग्याच्या पुनर्प्राप्तीत कुटुंब महत्त्वाची भूमिका बजावते. परंतु कुटुंबाने सतत सल्ला देण्यापेक्षा प्रथम ऐकणे आवश्यक आहे. कुटुंबाने दोष देऊ नये, तुलना करू नये, समस्या लहान समजू नये, गुपिते अनावश्यकपणे पसरवू नयेत, व्यक्तीच्या निर्णयक्षमतेचा आदर करावा, आवश्यकतेनुसार व्यावसायिक मदत घ्यावी. कधी कधी कुटुंबातील सर्वात प्रभावी उपचार म्हणजे सुरक्षित, स्वीकारणारे आणि निःपक्षपाती वातावरण.

शिक्षकांची भूमिका : पहिला संवेदनशील श्रोता

शिक्षक हा अनेक विद्यार्थ्यांच्या जीवनातील महत्त्वाचा प्रौढ असतो. विद्यार्थ्याच्या वर्तनातील अचानक बदल जसे एकटेपणा, सतत अनुपस्थिती, अभ्यासातील घसरण, चिडचिड,  आक्रमकता, शांतता, झोप किंवा थकवा यासंबंधी तक्रारी, सामाजिक संपर्क कमी होणे याकडे केवळ “शिस्तीची समस्या” म्हणून पाहण्याऐवजी त्यामागील भावनिक गरज समजून घेणे आवश्यक आहे. शिक्षक मानसोपचारतज्ज्ञ नसला तरी तो योग्य मदतीकडे नेणारा संवेदनशील पूल नक्कीच होऊ शकतो.

भारताच्या संदर्भात ‘Real Voices’ का महत्त्वाचे?

भारतासारख्या विविधतेने भरलेल्या देशात मानसिक आरोग्याचे अनुभवही विविध आहेत. ग्रामीण आणि शहरी भागातील अनुभव वेगळे असू शकतात. महिला आणि पुरुषांचे अनुभव वेगळे असू शकतात. तरुण, वृद्ध आणि मुलांच्या गरजा वेगळ्या असू शकतात. आर्थिक परिस्थितीनुसार मानसिक आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता बदलू शकते. त्यामुळे मानसिक आरोग्याचे एकच सार्वत्रिक मॉडेल पुरेसे ठरणार नाही. स्थानिक समुदायांचा आवाज, भारतीय सांस्कृतिक संदर्भ, कुटुंबव्यवस्था, भाषा आणि सामाजिक वास्तव यांचा मानसिक आरोग्य सेवेत समावेश करणे आवश्यक आहे.

भारतीय संदर्भात मानसिक आरोग्याकडे पाहताना योग, ध्यान, प्राणायाम, mindfulness, बौद्ध मानसशास्त्र, सामाजिक आधार आणि समुदायजीवन यांसारख्या परंपरांचाही अभ्यास करता येतो. त्र पारंपरिक पद्धतींचा वापर करताना वैज्ञानिक पुरावे, सुरक्षितता आणि व्यावसायिक मानसिक आरोग्यसेवेची आवश्यकता यांचा योग्य समतोल राखणे महत्त्वाचे आहे. योग किंवा ध्यान हे मानसिक आरोग्यासाठी सहाय्यक ठरू शकतात; परंतु गंभीर मानसिक विकारांमध्ये आवश्यक वैद्यकीय किंवा मानसशास्त्रीय उपचारांचा पर्याय म्हणून त्यांचा वापर करू नये.

समारोप

“Lived Experiences Heard: Real Voices, Real Change” ही संकल्पना मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्राला एक महत्त्वाचा संदेश देते की मानसिक आरोग्याबद्दल बोलताना लोकांबद्दल बोलू नका; लोकांसोबत बोला. मानसिक आरोग्याच्या समस्यांनी प्रभावित व्यक्ती या केवळ उपचार घेणाऱ्या व्यक्ती नाहीत; त्या ज्ञानाच्या, अनुभवाच्या आणि परिवर्तनाच्या भागीदार आहेत.

त्यांचे अनुभव ऐकले तर सेवा अधिक मानवी होतील. त्यांचे अनुभव स्वीकारले तर कलंक कमी होईल. त्यांना निर्णयप्रक्रियेत सहभागी केले तर धोरणे अधिक परिणामकारक होतील. आणि त्यांचा आवाज समाजात पोहोचला तर मानसिक आरोग्याविषयीची आपली सामूहिक समज अधिक संवेदनशील बनेल. म्हणून 2026 च्या जागतिक मानसिक आरोग्य दिनाचा संदेश असा मांडता येईल की आवाज ऐका, कारण प्रत्येक अनुभवाला अर्थ आहे. अनुभव समजा, रण प्रत्येक व्यक्ती महत्त्वाची आहे. कृती करा, कारण ऐकलेला आवाजच खऱ्या परिवर्तनाची सुरुवात करू शकतो.

“ऐकलेले अनुभव, ऐकलेले आवाज आणि त्यातून घडणारे खरे परिवर्तन हीच मानसिक आरोग्याच्या अधिक मानवी भविष्यासाठीची दिशा आहे.”

संदर्भ:

Leamy, M., Bird, V., Le Boutillier, C., Williams, J., & Slade, M. (2011). Conceptual framework for personal recovery in mental health: systematic review and narrative synthesis. The British journal of psychiatry: the journal of mental science, 199(6), 445–452.

WHO & UNICEF. (2024). Mental Health of Children and Young People: Service Guidance.

WHO (2021). Guidance on community mental health services: Promoting person-centred and rights-based approaches. World Health Organisation

WHO (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. World Health Organisation

WHO (2025). Guidance on mental health policy and strategic action plans. World Health Organisation

WHO (2025). Mental health of adolescents. World Health Organisation

WHO Regional Office for Europe. (2025). Transforming mental health through lived experience: Roadmap for integrating lived and living experience practitioners into policy, services and community. World Health Organisation