ChatGPT: अस्सल कृत्रिम बुद्धिमत्ता

 

ChatGPT: अस्सल कृत्रिम बुद्धिमत्ता

तुमच्यासाठी कोणीतरी तुमच्या ऑफिसचे काम करावे असे तुम्हाला वाटते का? आकडेमोड करणे किंवा गणिताची समस्या तुमच्यासाठी कोणीतरी सोडवण्याची गरज आहे का? आज तुम्ही कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने या आणि अशा अनेक गोष्टी साध्य करू शकता. जर तुम्हाला देशाची आणि जगाची अद्ययावत माहिती ठेवण्यात रस असेल, तर आपणास चॅट जीपीटी (ChatGPT) मदत करू शकेल. हे एक कृत्रिम बुद्धिमत्ता साधन आहे. ज्याला सद्यस्थितीत दुसरे गुगल मानले जात आहे. तरुण आणि तांत्रिक क्षेत्रातील जाणकार आजकाल सोशल साईट्सवर यावर सतत चर्चा करताना पहात असाल.

दरवर्षी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानात नवनवीन प्रगती होत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ही आजपर्यंतची सर्वात मोठी प्रगती आहे. आजचे विश्व हे प्रोग्रामिंगचे आहे जे अनेक कार्ये स्वयंचलित करण्यास आणि सर्व क्षेत्रातील आव्हाने सोडविण्यास सक्षम आहे. याचा अर्थ आपण वापरत असलेली अनेक उपकरणामध्ये वाढत्या जटिल अल्गोरिदमचे वर्चस्व असणार आहेत जे आपले जीवन (वरवर पाहता) सुखकर बनविण्यास सक्षम आहेत. अलिकडच्या काही महिन्यांत, आणखी एक अत्याधुनिक सुविधा उदयास आलेली आहे, ज्याची चर्चा अलिकडे खुपच अधिक आहे ते म्हणजे ChatGPT. हा शब्द स्वतःच सूचित करतो, हा एक चॅटबॉट आहे जो मानवांशी संवाद आणि आंतरक्रिया साधण्यास तरबेज आहे. हे जटिल प्रश्नांना प्रतिसाद देते आणि मजकूर लिहिण्यापासून ते विनंतीवरून प्रोग्रामिंगपर्यंत सर्व काही पार पाडण्यास सक्षम आहे. खरंच, त्याची ही ही गुणवैशिष्टे अंतहीन आहेत आणि त्यामुळे याने सद्या अर्धे जग अवाक केले आहे.

या संसाधनाचे आधीच हजारो वापरकर्ते आहेत. शिवाय, अनेक तंत्रज्ञान कंपन्यांनी त्याच्या विकासासाठी लाखो डॉलर्सची गुंतवणूक केली आहे. तथापि, ते दिसते तितकेच आकर्षक आहे का? सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, यामुळे आपले जीवन कसे बदलेल?

ChatGPT म्हणजे काय?

ChatGPT ची निर्मिती OpenAI कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोगशाळेने केली आहे. हे जनरेटिव्ह प्री ट्रेन ट्रान्सफॉर्मर लँग्वेज मॉडेल आहे. जे सर्च बॉक्समध्ये लिहिलेले शब्द समजून घेऊन लेख, तक्ता, बातम्या, कविता अशा फॉरमॅटमध्ये प्रतिसाद देऊ शकते. हे संवाद गतिशीलता आणि संभाषणात्मक परस्परसंवादात माहिर आहे.

हे एक असे साधन आहे जे अनंत मजकूरानी प्रशिक्षित केले गेलेले आहे. हे वास्तववादी आणि उपयुक्त दोन्ही असल्याने वापरकर्त्यांना त्याच्याशी संभाषण करणे सोपे होते. याचा मुख्य उद्देश वापरकर्त्यास कोणत्याही वेळी आवश्यक असलेली सर्व माहिती प्रदान करणे हा आहे. याव्यतिरिक्त, ते कोणत्याही डेटाचे तपशीलवार वर्णन करण्यास सक्षम आहे. म्हणून, ते Google ला सर्वात मोठे आव्हान आहे.

एलोन मस्कने स्थापन केलेले हे तंत्रज्ञान आपले जीवन सुकर करण्याचे वचन देते. हे गणिताच्या समस्या सोडवू शकते, प्रोग्राम तयार करू शकते आणि प्रोग्रामिंग कोड विकसित करू शकते, कोणत्याही प्रकारचे मजकूर लिहू शकते आणि आपणास कोणत्याही क्षेत्रात किंवा विषयात मार्गदर्शन करू शकते. ही एक उच्चतम नवकल्पना आहे जी आशा आणि भीती दोन्ही भावना निर्माण करते.

ChatGPT चा विकास

ChatGPT हे ओपन एआयने विकसित केलेले नॅचरल लैंग्वेज प्रोसेसिंग मॉडेल आहे. हे पहिल्यांदा 2018 मध्ये एक संशोधन म्हणून प्रकाशित झाले होते. हे प्रश्नोत्तरे, भाषांतर आणि परिच्छेद निर्मिती इत्यादीसाठी तयार केले गेले होते. सॅम ऑल्टमन आणि एलोन मस्क यांनी 2015 मध्ये याची सुरुवात केली. एलोन मस्कने सुरुवातीच्या काळातच हा प्रकल्प सोडला होता. त्यानंतर मायक्रोसॉफ्टने यात गुंतवणूक केली आणि 30 नोव्हेंबर 2022 रोजी प्रोटोटाइप म्हणून लाँच करण्यात आले होते आणि आतापर्यंत त्याला प्रचंड यश मिळाले आहे. कारण लाँच केलेल्या पहिल्या 5 दिवसातच 10 लाख लोक यास जॉईन झाले होते. कारण 10 लाख लोक यास जॉईन होण्यासाठी Netflix ला 41 महिने, Facebook ला 10 महिने आणि Instagram ला 2.5 महिने इतका कालावधी लागला होता. यावरून लक्षात येईल हे किती प्रभावशाली असू शकेल.

सकारात्मक बाजू

या नवीन तांत्रिक संसाधनाची कृत्रिम बुद्धिमत्ता चांगली आहे आणि ती इष्टतम संभाषण करू शकते. जर वापरकर्त्याच्या शंका आणि प्रश्न मुद्देसुद असतील तर उत्तरे अचूक, तपशीलवार आणि उपयुक्त मिळतील.

काही वर्षांपूर्वी, या प्रकारचे चॅटबॉट्स इंटरनेटवर काय प्रक्रिया करत आहेत हे पाहीले असेल तर आपणस प्रत्यय आला असेल की त्यामुळे वर्णद्वेषी आणि आक्षेपार्ह प्रतिसाद मिळणे सामान्य होते. तथापि, ChatGPT अगदी अनैतिक प्रश्न नाकारण्यास सक्षम आहे. इतकेच काय, तो स्वतःच्या चुका मान्य करण्यासही सक्षम आहे. म्हणून, ते एक अत्याधुनिक मेटाकॉग्निशन सादर करते.

आणखी एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे ते विचारलेल्या प्रश्नांचे परीक्षण आणि विश्लेषण करते. म्हणून, विचारलेले प्रश्न एकमेकांशी संबंधित असल्यास, उत्तरे कशी संश्लेषित करायची आणि त्याची पुनरावृत्ती होऊ नये म्हणून वेग कसा वाढवायचा हे त्याला माहित आहे. निःसंशयपणे, हे उत्कृष्ट स्व-विश्लेषण आणि मेटा-विश्लेषण क्षमता असलेले विश्लेषणात्मक तंत्रज्ञान आहे.

ChatGPT किती विश्वसनीय?

ज्यांनी हे नवीन तंत्रज्ञान वापरले आहे ते दावा करतात की ही एक विलक्षण नवकल्पना आहे. ChatGPT विकसक म्हणतात की, ते अद्याप बाल्यावस्थेत आहे, हे तथ्य विकसकांनी ओळखले आहे. जरी ते मेटा-अनुमान करू शकत असले तरीही काही मर्यादा आहेत ज्यांचा त्यांना विचार करणे आवश्यक आहे.

1. जेव्हा त्याला माहित नसते तेव्हा ते स्वतः तयार करते

जेव्हा या प्रकारच्या तंत्रज्ञानाचा प्रथम उदय होतो, तेव्हा ते सहसा प्रत्येक संभाव्य मार्गाने चाचणीसाठी ठेवले जातात. विश्लेषक आणि विकसकांना त्यांचे अल्गोरिदम कसे तपासायचे हे माहित आहेत. ChatGPT सह त्यांच्या लक्षात आलेली एक गोष्ट म्हणजे जेव्हा ते प्रश्न सोडवू शकत नाही तेव्हा ते कल्पक होते आणि त्यामुळे त्याचा वेग मंदावतो. वर म्हटल्याप्रमाणे, ते आपल्या चुका मान्य करते. तथापि, उत्तरे देण्यासाठी हे प्रोग्राम केलेले आहे आणि जेव्हा हे शक्य नसते आणि ते अडकते तेव्हा ते उत्तरे शोधून काढते.

2. केवळ 2021 पर्यंतची माहिती देऊ शकते

ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता 2021 पर्यंतच्या वर्षांमध्ये प्रशिक्षित करण्यात आलेली आहे. त्यामुळे, त्या तारखेनंतरच्या इव्हेंट किंवा सेलिब्रिटींबद्दल माहिती देऊ शकत नाही. आपण विचारलेल्या प्रश्नांना 2021 पर्यंतचेच संदर्भ देते.

3. हे अल्गोरिदमिक पूर्वग्रह सादर करते

ऑक्सफर्ड विद्यापीठाने (यूके) आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समधील अल्गोरिदमिक पूर्वग्रहाच्या व्याप्तीवर एक अभ्यास केला. काही पद्धतशीर त्रुटींबाबत त्या दुरुस्त करण्याची गरज त्यांनी नमूद केली. यामध्ये संगणकाद्वारे ऑफर केलेली माहिती समाविष्ट असते जी सामाजिक गटाला विशेषाधिकार देते. उदाहरणार्थ पांढरे लोक किंवा पुरुष लोकसंख्या.

उदाहरणार्थ, 2018 चा विश्वचषक कोणी जिंकला असे विचारले तर ते सॉकर आणि पुरुष संघांबद्दल विचारले जात आहे असे गृहीत धरते.

4. याक्षणी, Google अधिक प्रभावशाली आहे का?

साहजिकच, आपण वेळ द्यायलाच हवा पण, आजपर्यंत, Google मॅट्रिक्स अधिक विश्वासार्ह आणि प्रभावी होते. खरंच, हे अजूनही सर्वात प्रभावी शोध इंजिन आहे आणि सर्वाधिक वापरले जात आहे. तथापि, ChatGPT फक्त थोड्या काळासाठी आपल्यासोबत आहे.

5. ChatGPT च्या मर्यादा

हे लर्निंग मॉडेलसारखे आहे, ते केवळ त्यात डेटा फीड केलेल्या माहितीच्या आधारेच किंवा त्यावर प्रशिक्षित केलेला डेटा प्रतिसाद म्हणून देऊ शकते. प्रशिक्षित डेटामध्ये पूर्वग्रह असल्यास, ते संबंधित प्रश्नाच्या उत्तरात देखील दर्शविले जाऊ शकतात. म्हणूनच त्याला मानवी मेंदूइतकी समज नसते. जर तुम्ही ते वापरत असाल तर संबंधित सामग्री खात्री करूनच वापरा.

भविष्यात काय असेल?

हे स्पष्ट आहे की आपण एका महान जागृत चेतनेच्या, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रवाहात सामील झालेलो आहोत. मोठ्या प्रमाणावर माहिती देऊन हे तंत्रज्ञान वर्षानुवर्षे प्रशिक्षित केले जाते. त्यामुळे, ते उत्तरे देण्यासाठी, कार्ये पूर्ण करण्यासाठी आणि आपणास आवश्यक असलेली मदत प्रदान करण्यासाठी सज्ज असलेले प्रचंड मेंदू बनतात.

तथापि, ते आधीच आपल्या जीवनाचा भाग बनले असले तरी, ते लवकरच अनेक नोकऱ्या स्वयंचलित करतील आणि आपल्यासाठी निर्णय घेण्यास सुरुवात करतील. या कारणास्तव, अजूनही नैतिक समस्या आहेत ज्यांचे निराकरण करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानासाठी कार्ये आणि प्रक्रिया पुनर्स्थापित करणे कायदेशीर आहे की नाही यावर विचार करणे देखील योग्य आहे, जे आतापर्यंत मानवांचे एकमेव डोमेन होते.

Chatgpt च्या सुधारणा काय असतील? या प्रश्नाला Chatgpt ने दिलेला प्रतिसाद:

AI भाषा मॉडेल म्हणून, माझा विकास आणि भविष्य तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीवर आणि संशोधन समुदायाच्या दिशा यावर अवलंबून असेल. माझ्यासारख्या भाषा मॉडेलसाठी सुधारणा आणि विकासाच्या काही संभाव्य क्षेत्रांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

• एन्हांस्ड नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग (NLP): NLP मधील सतत संशोधन आणि प्रगतीमुळे, मी नैसर्गिक भाषेतील मजकूर समजण्यास आणि तयार करण्यात आणखी सक्षम होऊ शकेन.
• मल्टिमोडल अंडरस्टँडिंग: प्रतिमा, ऑडिओ आणि व्हिडिओ यासारख्या इनपुटच्या अनेक मोड्सचा समावेश केल्याने, मला अधिक मानवासारख्या पद्धतीने प्रतिसाद समजण्यास आणि निर्माण करण्यास अनुमती मिळेल.
• वैयक्तिकरण: वापरकर्त्याचे संदर्भ आणि प्राधान्ये अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेऊन, मी अधिक वैयक्तिकृत आणि संबंधित प्रतिसाद देऊ शकतो.
• नैतिकता आणि पूर्वग्रह: भाषा मॉडेल्स अधिक व्यापकपणे वापरल्या जात असताना, त्यांची रचना आणि नैतिकतेने वापरली जाते आणि ते समाजात पूर्वग्रह कायम ठेवत नाहीत किंवा वाढवत नाहीत याची खात्री करण्याची गरज वाढत आहे.

एकंदरीत, ChatGPT आणि तत्सम भाषा मॉडेल्सचे भविष्य NLP मधील सतत प्रगती, नैसर्गिक भाषेतील मजकूर समजण्यात आणि निर्माण करण्यात वाढलेली उपयोगिता, नैतिकता आणि पूर्वग्रहाच्या मुद्द्यांकडे अधिक लक्ष देऊन वैशिष्ट्यीकृत केले जाण्याची शक्यता आहे.

ChatGPT चा वापर कसा करावा?

1. ChatGPT वापरण्यासाठी, आपणास प्रथम Google Chrome किंवा Mozilla Firefox यासारख्या ब्राउजरमध्ये chat.openai.com ओपन करणे आवश्यक आहे.

2.  यानंतर, येथे आपण ईमेल आयडी किंवा मोबाइल नंबर समविष्ट करून लॉग इन करावे.

3. त्यानंतर तुमच्या प्रोफाइलसाठी नाव सुचवावे लागेल. शेवटी WhatsApp मोबाइल नंबरवरील otp टाकल्यास आपले खाते वापरण्यासाठी तयार असेल. 

4. येथे आपण कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर विचारू शकता. प्रतिसादात, आपणास Google सारखे अनेक लिंक न देता एक संभाव्य पण अचूक उत्तर मिळू शकेल.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस Google वरून साभार)

मानसिक विकृतीचे निदान आणि संख्याशास्त्रीय वर्गीकरण | DSM

 डीएसएम | DSM

मानसिक विकृतीचे निदानात्मक आणि संख्याशास्त्रीय वर्गीकरण / सूची माहितीपुस्तिका

DSM-5 ही मानसिक आजारांचे निदान आणि सांख्यिकी पुस्तिका ही मानसिक आरोग्य आणि मेंदूशी संबंधित परिस्थितींवरील अमेरिकन सायकियाट्रिक असोसिएशनच्या व्यावसायिक संदर्भ पुस्तिकेची अलिकडची आवृत्ती आहे. याची नवीनतम आवृत्ती, DSM-5-TR, मार्च, 2022 मध्ये प्रकाशित झालेली आहे.

डायग्नोस्टिक अँड स्टॅटिस्टिकल मॅन्युअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स (DSM) ही एक नियम पुस्तिका आहे जी चिकित्सा मानसशास्त्र आणि मनोचिकित्सकांद्वारे मानसिक आजारांचे निदान करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. DSM मध्ये प्रौढ आणि मुलांसाठी मानसिक आरोग्य विकारांच्या सर्व श्रेणींचा समावेश आहे जे अमेरिकन सायकियाट्रिक असोसिएशन (APA) द्वारे प्रकाशित केले जाते.

DSM मध्ये मानसिक आरोग्य विकारांचे निदान करण्यासाठी आवश्यक वर्णन, लक्षणे आणि इतर निकष आहेत. यामध्ये विविध प्रकारच्या आजारांमुळे कोणाला सर्वात अधिक त्रास होईल, विकार सुरू होण्याचे विशिष्ट वय, विकाराची गती आणि विकास, जोखीम आणि रोगनिदानविषयक घटक आणि इतर संबंधित निदान समस्यांबद्दलची आकडेवारी देखील समाविष्ट आहे.

वैद्यकीय कारणासाठी तसेच काही सरकारी संस्था आणि अनेक विमा कंपनीना मानसिक आरोग्य स्थितींच्या समर्थनासाठी किंवा उपचारांची देयके मंजूर करण्यासाठी विशिष्ट निदानाची आवश्यकता असते. म्हणून, मानसोपचार निदान आणि उपचार शिफारशींसाठी याचा वापर होतोच शिवाय मानसिक आरोग्य व्यावसायिक उपचाराच्या अनुषंगाने रूग्णांचे वर्गीकरण करण्यासाठी DSM चा वापर करतात.

मानसिक विकृतीचे निदानात्मक आणि संख्याशास्त्रीय वर्गीकरण / सूची माहितीपुस्तिकेचा विकास

DSM च्या सहाय्याने मानसिक आजाराची व्याख्या करण्यात आलेली आहे. त्याचबरोबर या आजाराचे प्रचलित उपप्रकार आणि प्रत्येक प्रकाराच्या व्याख्येसाठी निकष ठरविण्याचे कार्य केलेले आहे. त्यामुळे मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या तज्ञ व्यक्ति या निकषांचा प्रमाणित निकष म्हणून वापर करतात. या निकषांमध्ये लक्षणे आणि चेतावणी यांचा समावेश आहे. मानसिक आजारांच्या निदानाकरिता विकसित करण्यात आलेली DSM ही सर्वात पहिली रितसर औपचारिक वर्गीकरण प्रणाली आहे.

मानसिक आजारांचे स्वरुप बदलत असल्याने व त्यात वाढ होत गेल्याने अमेरिकन सायकॅट्रीक असोसीएशनने DSM च्या सुधारित आवृत्त्या प्रकाशित केलेल्या आहेत. DSM-I मध्ये, निदानाच्या 102 श्रेणी होत्या, DSM-II मध्ये 182, DSM-III मध्ये 265 आणि DSM-IV मध्ये 297 पर्यंत वाढलेल्या आहेत.

DSM I ची पहिली आवृत्ती 1952 मध्ये प्रकाशीत झाली. यात सैद्धांतिक दृष्टीकोनाचा अवलंब करण्यात आला होता व मानसिक विकृती ही व्यक्तीने समस्यायुक्त परिस्थितीला दिलेली भावनिक प्रतिक्रीया आहे असे मत प्रतिपादित करण्यात आले होते.

DSM II च्या आवृत्तीचे प्रकाशन 1968 मध्ये झाली. यात विकृतीची सविस्तर व्याख्या व निदानात्मक संकल्पना देण्यात आलेल्या आहेत.

APA ने 1974 मध्ये एक तज्ञ मंडळींच्या समितीची नेमणूक केली. ज्यांनी निरक्षणात्मक लक्षणांच्या आधारे DSM III चे प्रकाशन 1980 मध्ये करण्यात आले. जरी ही आवृत्ती सुधारित असली तरी निदान निकषाच्या बाबतीत काही गोष्टी स्पष्ट नव्हत्या याच कारणास्तव DSM III-R चे प्रकाशन 1987 मध्ये अंतिम सूची म्हणून पुढील सर्वांगीण व परिपूर्ण आवृत्ती म्हणून स्वीकारली.

याच दरम्यानच APA ने पुन्हा एकदा DSM ची विश्वसनीयता व यथार्थता सुधारण्यासाठी प्रयत्न सुरु केले. पहिल्या टप्प्यात यातील सदस्यांनी योग्य संशोधन अभ्यासाच्या आधारे काळजीपूर्वक पृथ:करण केले. यापुढील टप्प्यात क्षेत्रीय निरिक्षण करुन मानसिक आजाराचे निदान झालेल्या हजारो व्यक्तिंची मुलाखत घेतली. अनेक चिकित्सा तज्ञांकडून निदानातील सुसंगतता पडताळली गेली व या मुलाखतींची ध्वनीफीत तयार करण्यात आली. निदानाची यथार्थता ही व्यक्तिच्या विशिष्ट मानसशास्त्रीय विकृतीच्या लक्षणाधारे मूल्यमापन करुन ठरविण्यात आले. या क्षेत्रिय अभ्यासामुळे निदान करण्यासाठी आवश्यक ते निकष आणि लक्षणे ठरविण्यात अनुभवजन्य माहितीच्या आधारे निश्चित करण्यास मदत झाली. 1994 मध्ये DSM IV चे प्रकाशन झाले.

DSM – 5 मधील बदल  

      DSM ची पाचवी आवृती ही 2013 मध्ये अमेरिकन सायकियाट्रिक असोसिएशन द्वारे प्रकाशित मानसिक विकारांचे निदान आणि सांख्यिकी मॅन्युअल आहे. नवीन आवृत्तीचे स्वरूप अधिक व्यावहारिक आहे. DSM-5 हे त्याच्या शीर्षकात रोमन अंकाऐवजी अरेबिक अंक वापरणारे एकमेव माहितीपुस्तिका आहे.

DSM-5 ही DSM-IV-TR ची सुधारित आवृत्ती नसून त्यात लक्षणीय बदल केलेले आहेत. DSM-5 मधील बदलांमध्ये अनावश्यक निकष आणि वर्गीकरण काढून टाकण्यात्त आले तर आवश्यक निकष आणि वर्गीकरण जोडलेले आहेत.  बहुअक्षीय प्रणाली काढून टाकण्यात आली,  आणि इतर निर्दिष्ट विकार आणि अनिर्दिष्ट विकारांमध्ये निर्दिष्ट नसलेल्या विकारांचे विभाजन करण्यात आले. तसेच काही विकार काढून टाकले गेले किंवा बदलले गेले, तर अनेक नवीन निदानात्मक परिस्थिती जोडलेल्या आहेत.

कोणत्याही आरोग्य स्थितीवर उपचार करण्याची पहिली पायरी, शारीरिक किंवा मानसिक स्थितीचे अचूक निदान करण्यासाठी DSM-5 मुख्य भूमिका बजावते. DSM-5 हे मानसिक आरोग्य आणि मेंदू-संबंधित परिस्थितींच्या स्पष्ट, अत्यंत तपशीलवार व्याख्या करते. हे त्या स्थितींच्या चिन्हे आणि लक्षणांचे तपशील आणि उदाहरणे देखील प्रदान करते. DSM-5 मुळे मानसिक आरोग्य सेवा क्षेत्रात कार्यरत तज्ञांना परिस्थितीचे अचूक निदान करणे आणि समान चिन्हे आणि लक्षणे असलेल्या परिस्थितींपासून वेगळे करण्यास सोपे जाते.

DSM-5 मधील समाविष्ट आशय

DSM-5 प्रामुख्याने मानसिक आरोग्य स्थितींवर लक्ष केंद्रित करते. तथापि, मानसिक आरोग्य आणि मेंदूचे कार्य अविभाज्य असल्यामुळे, DSM-5 मध्ये मेंदू कसे कार्य करते याच्याशी संबंधित परिस्थिती आणि चिंता यांचादेखील समावेश आहे. DSM-5 माहितीपुस्तिकेत डायग्नोस्टिक कोड देखील आहेत, जे आरोग्य सेवा क्षेत्रात कार्यरत तज्ञांना जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) रोगांचे आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण आणि संबंधित आरोग्य समस्या, 10 वी आवृत्ती (ICD-10) संदर्भात लक्षण आणि चिन्हे समजण्यास सुलभता येते. DSM-5 मध्ये खालील तीन विभागांचा समावेश आहे:

विभाग I: DSM-5 मूलभूत: वैद्यकीय व्यावसायिकांनी ही माहितीपुस्तिका त्यांच्या कामात कशी वापरावी हे या विभागात समाविष्ट आहे. मानसिक आरोग्याशी संबंधित कायदेशीर, व्यावसायिक, न्यायालयीन प्रकरणे इ. समस्यामध्ये DSM-5 वापरण्याबाबत मार्गदर्शन देखील आहे.

विभाग II: निदान निकष आणि कोड: हा विभाग माहितीपुस्तिकेतील सर्वात मोठा भाग आहे. प्रत्येक प्रकरणामध्ये विशिष्ट अटींच्या व्याख्या आणि तिचे स्पष्टीकरण दिलेले आहे.

विभाग III: उदयोन्मुख उपाय आणि प्रतिमान: या विभागात विशिष्ट मूल्यमापन साधनांविषयी माहिती आहे, ज्याचा वापर आरोग्य सेवा क्षेत्रात कार्यरत तज्ञ काही परिस्थितींचे निदान करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणून करतात. सांस्कृतिक फरक निदानावर कसा परिणाम करू शकतात याबद्दल माहिती आणि डीएसएमच्या नंतरच्या आवृत्तीत संभाव्य सुधारणा यांचा समावेश यात आहे.

DSM-5-TR मधील बदल

DSM-5 च्या आवृत्तीची टेक्स्ट रीविजन (DSM-5-TR) मध्ये 70 पेक्षा अधिक विकारांसाठी सुधारित निकष आहेत. DSM-5-TR मध्ये prolonged grief disorder नावाच्या नवीन निदानाचा समावेश आहे.

DSM-5-TR मध्ये वाचकांचा गोंधळ टाळण्यासाठी सुस्पष्ट भाषा वापरलेली आहे. उदाहरणार्थ, ऑटिझम स्पेक्ट्रम डिसऑर्डरमधील निकष A चे शब्दांकन “as manifested by the following" वरून "as manifested by all of the following" असे सुधारित केले गेले आहे हे सूचित करण्यासाठी की निदान करण्यासाठी सर्व लक्षणे उपस्थित असणे आवश्यक आहे.

सामाजिक चिंता विकाराच्या पुढील पॅरेंथेटिकल "(सामाजिक फोबिया)" काढून टाकण्यात आली आहे. "बौद्धिक अपंगत्व" हा शब्द बौद्धिक विकास विकारासाठी सुधारित करण्यात आला आहे. DSM-5-TR मध्ये जेन्डर डिसफोरियाच्या सभोवतालच्या अटींमध्ये देखील महत्त्वपूर्ण सुधारणा केलेली आहे. सदर लेखामध्ये केवळ ठळक मुद्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. मानसशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना याची तोंडओळख व्हावी हा एकमेव हेतू यामागे आहे.

समारोप

एखाद्या मानसिक विकाराचे निदान करताना, लक्षणांचे स्वरूप आणि त्यांचा व्यक्तीवर कसा परिणाम होत आहे याबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी डॉक्टर मुलाखती, स्क्रीनिंग साधने, मानसशास्त्रीय मूल्यांकन, प्रयोगशाळा चाचण्या आणि शारीरिक चाचण्यांसह विविध माहिती स्रोतांवर अवलंबून राहतात. आरोग्य सेवा तज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य व्यावसायिक DSM निकषांवर आधारित निदान करण्यासाठी त्यांनी मिळविलेल्या माहितीचा वापर करतील. जेणेकरून नेमकेपणाने विकाराचे निदान होऊन योग्य उपचार आणि शिफारशी करता येतील.

Source of image : https://amzn.to/3IxHcDFsource of image

संदर्भ

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed. Washington, DC: APA

American Psychiatric Association (2013). Highlights of changes from DSM-IV-TR to DSM-5. American Psychiatric Publishing

American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed, text revision. Washington, D.C.: APA

Kawa S, Giordano J. (2012). A brief historicity of the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: Issues and implications for the future of psychiatric canon and practice. philosophy ethics and humanities in medicine. 

फिअर ऑफ मिसिंग आऊट | गमावण्याची भीती | Fear of Missing Out

 

फिअर ऑफ मिसिंग आऊट | गमावण्याची भीती

आपल्यासोबत असे कधी घडले आहे का, की ऑफिसमधील काही तातडीच्या कामामुळे तुम्ही पार्टीला जाऊ शकला नाही किंवा तुम्हाला मित्रांसोबतची सहल काही वैयक्तिक कारणास्तव चुकवावी लागली आहे. अशा परिस्थितीत, ऑफिसचे काम सांभाळताना तुम्हाला वारंवार एक विचित्र अस्वस्थता जाणवली आहे का? या अस्वस्थतेवर मात करण्यासाठी तुम्ही तुमचे सोशल मीडियाचे खाते वारंवार स्क्रोल करून त्या पार्टीच्या किंवा सहलीच्या पोस्ट तपासल्या आहेत का? तुमचे मित्र काय खात आहेत आणि कोठे फिरत आहेत? तुमच्याकडून काय मिस झाले? तुम्ही ज्या परिस्थितीमध्ये आहात याची तुलना त्यांच्या आनंदाशी करता का?

जर याचे उत्तर होय असेल, तर काळजी करण्यासारखे काहीही नाही. हे बहुसंख्य लोकांसोबत घडत असते आणि यास ​​Fear of Missing Out म्हणजे FoMO असे म्हणतात. म्हणजेच काहीतरी गमावण्याची किंवा काहीतरी मिस करण्याची भीती. फोमो अर्थात 'फिअर ऑफ मिसिंग आऊट' सरळ शब्दात सांगायचं तर, आयुष्याच्या शर्यतीत इतरांच्या मागे पडण्याची भीती. आपणास ही भीती सतावत असेल तर आपण मानसिक अस्वस्थतेचे शिकार तर नाहीत ना याचा विचार करायला हवा. साधरणतः अधिकतर लोकांच्या मानसिक अस्थैर्यासाठी सोशल मीडिया जबाबदार असल्याचे अलिकडील संशोधनातून समोर आले आहे.

फोमो ही भावना किंवा समज असे दर्शवते की इतर लोक अधिक मजा करत आहेत, चांगले जीवन जगत आहेत किंवा आपल्यापेक्षा चांगल्या गोष्टींचा अनुभव घेत आहेत. यात तीव्र मत्सराची भावना असू शकते आणि त्याचा स्व-आदर आणि आत्मविश्वासावर परिणाम होतो. आपण कितीही चांगल्या गोष्टी किंवा क्षण अनुभवत असू पण त्याहून भिन्न काही गोष्टी किंवा क्षण इतर लोक अनुभवत असतील आणि त्यामुळे आपण ती मूलभूतपणे महत्त्वाची गोष्ट गमावत आहोत ही भावना निर्माण होणे म्हणजेच 'फिअर ऑफ मिसिंग आऊट’.

फोमो संकल्पनेचा उदय

आपण कदाचित चांगला वेळ गमावत असाल ही कल्पना आपल्या युगासाठी नवीन नाही. तथापि, हे बहुधा अनेक पिढ्यानुपिढ्या चालत आलेले आहे, अनेक युद्ध, हत्त्या, मारामारी आणि कटकारस्थान ही त्याचीच उदाहरणे आहेत. फोमोचा अभ्यास गेल्या काही दशकांमध्येच केला गेला आहे, ज्याची सुरुवात मार्केटिंग स्ट्रॅटेजिस्ट, डॉ. डॅन हर्मन यांच्या 1996 च्या शोधनिबंधापासून झाली आहे. सोशल मीडियाच्या आगमनापासून, फोमो अधिक प्रकर्षाने जाणवत आहे आणि त्याचा अधिक अभ्यास केला गेला आहे. सोशल मीडियाने फोमो घटनेला अनेक प्रकारे गती दिली आहे. फोमोमुळे अशी परिस्थिती निर्माण होते ज्यामध्ये आपण आपल्या दैनंदिन जीवनाची तुलना इतरांच्या जीवनातील ठळक गोष्टींशी करत राहतो. त्यामुळे, आपली सामान्यत्वाची भावना विस्कळीत होते आणि आपण आपल्या समवयस्कांपेक्षा अप्रगत आहोत असे वाटू लागते. आपल्या मित्रमैत्रिणींचे मजेशीर क्षणांचा आनंद लुटणारे तपशीलवार प्रसंग किंवा क्षण आपणास सोशल मीडियामुळे कदाचित दिसू शकतात, पण मागील पिढ्यांमध्ये इतकी सहज माहिती उपलब्ध होत नव्हती.

सोशल मीडियामुळे फुशारकी मारण्याचे व्यासपीठ निर्माण होते; येथेच गोष्टी, घटना आणि अगदी आनंद यांची जणू स्पर्धाच लागली आहे असे वाटते. लोक त्यांच्या उत्कृष्ट चित्रांची, परिपूर्ण अनुभवांची तुलना करत आहेत (ते खरं असतं का?), ज्यामुळे आपणास आश्चर्य वाटेल की आपण काहीतरी मिस करत आहोत याची भावना निर्माण होत आहे. कपिल शर्माच्या शोमध्ये गौर गोपाल दास यांनी छान मेसेज दिला आहे, ते म्हणतात ‘When people smile, it doesn't mean that they are doing good; it just means they are chosen to smile’.

फोमोशी संबंधित इतर संज्ञा

FOMO द्वारे प्रेरित, इतर अनेक संबंधित संकल्पना देखील उदयास आलेल्या आहेत:

FOBO (उत्तम पर्यायांची भीती): याचा संदर्भ असा आहे की आपण संभाव्यत: चांगले पर्याय गमावत आहोत.

MOMO (मिसिंग आउटचे रहस्य): याचा संदर्भ असा आहे की आपण काहीतरी गमावत आहात ही भीती परंतु आपण काय गमावत आहोतत याबद्दल कोणतेही संकेत नाहीत.

ROMO: (मिसिंग आउटची वास्तविकता): याचा अर्थ आपण काहीही गमावत नाही हे जाणून घेणे होय.

FOJI (जॉईन होण्याची भीती): सोशल मीडियावर गोष्टी शेअर केल्यानंतर कोणताही प्रतिसाद मिळत नाही याची भीती.

JOMO (जॉय ऑफ मिसिंग आउट): हे FOMO च्या विरुद्ध संकल्पना आणि सोशल मीडियापासून दूर गेल्याबद्दल किंवा डिस्कनेक्ट होण्याबद्दलच्या सकारात्मक भावनांना सूचित करते.

आनंद किंवा यश हे प्रदर्शन करण्याची गोष्ट नसून तो एक वैयक्तिक अनुभव असतो आणि प्रत्येकाचे असे स्वतःचे मार्ग आसतात ज्याद्वारे ते व्यक्त होतात. प्रसिद्धीच्या हव्यासापोटी लाईक्स आणि कमेंटसाठी भलतसलत चालू आहे. पण याचा अर्थ असा नाही की आपणही इतरांच्यासारखेच व्यक्त झाले पाहिजे किंवा आपले आनंद किंवा यश प्रसारित केले पाहिजे. अलिकडे सोशल मीडियामुळे याला भरभराटी आलेली आहे. सोशल मीडियाचा वापर कशासाठी, का आणि केंव्हा करावे यांचे भानच काही लोकांना राहिलेले नाही. एकंदर जीवनातील या बाबी लक्षात घेता फोमो निर्माण होण्यामागची करणे काय असतील याची चर्चा करू या.

​इतरांशी तुलना

आपण सर्वजण नेहमी स्वतःची तुलना इतरांसोबत करत असतो. इतरांकडे आपल्या पेक्षा चांगल्या गोष्टी आहेत, त्यांचं आयुष्य आपल्याहून अधिक सुखकर आहे, त्यांच्याकडे अनेक सोई-सुविधा आहेत असा विचार केल्याने आपण स्वतःला कमी लेखायला सुरूवात करतो आणि हळूहळू हा विचार फोमोचं भयानक रूप धारण करतो. थ्री इडियेट्स मधील फरहान त्याचा वडिलांना तो फोटोग्राफी करणार हे सांगायला जातो त्यावेळी वडीलांशी झालेला संवाद

फरहानचे वडील : 5 वर्षांनंतर, जेव्हा तु तुझ्या मित्राना कार खरेदी करताना, स्वतःचे घर बांधताना बघशील, तेव्हा तुला पश्चाताप होईल.

फरहान : इंजिनिअर झाल्यानंतर मी निराश झालो तर आयुष्यभर तुम्हाला शिव्याशाप देईन.

फरहानचे वडील: लोक हसतील, फायनल इयरला आल्यावर इंजिनिअरींग सोडून दिल, कपूर सर म्हणत होते की तुमचा मुलगा ICE मध्ये शिकतोय हे भाग्याची गोष्ट आहे, त्यांना काय वाटेल?

लोक काय म्हणतील या विचारातच आपले निम्याहून अधिक जीवन संपते पण प्रत्यक्षात लोकांना काहीही पडलेले नसते, आपणच तयार केलेले ते भ्रम असते. आपल्या आनंदाचा रिमोट दुसऱ्याच्या हातात देऊ नका लोक तयारच आहेत ऑपरेट करायला, तर आपल्या भावनांवर आणि विचारांवर स्वतःचेच नियंत्रण हवे तर आणि तरच आपण आनंदी राहू.

माझ्याच बाबतीत असं का घडत?

फोमोग्रस्त लोकांना नेहमी लहान अडचणी सुद्धा त्यांच्या आयुष्यातल्या भल्यामोठ्या समस्या वाटू लागतात. जगभरातल्या सर्व समस्या त्यांच्याच वाट्याला आली असल्याचा त्यांचा समज असतो. त्यांना समस्यांमध्ये संधी दिसत नाहीच उलट ते संधीला सुद्धा समस्याच मानतात. अशा लोकांना सेंटर ऑफ अट्रॅक्सन व्हायला आवडते. आपण नेमके चुकतो कुठे हे जर माणसाला कळले असते, तर प्रत्येक वेळी त्याने यशाची नवीन रेसिपी तयार करून प्रत्येक क्षेत्र पादाक्रांत केले असते, पण असे होत नाही. आपल्या प्रत्येकाला जीवनात विजय हवा असतो, हार कुणालाही नको असते. पण हार आणि जीत या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत हे सांगायला कुण्या विद्वानाची गरज नाही, पण प्रत्येकाने काही ऊन पावसाळे अनुभवायला हवेत हे नक्की!

​​कम्पलसिव डिझायर (अनिवार्य इच्छा)

इतरांच्या आयुष्यातलं स्वतःचं महत्व कमी होण्याची आणि इतरांच्या आयुष्यातून बाहेर फेकले जाण्याची भीती सतत अशा व्यक्तींच्या मनात असते. मानसशास्त्रामध्ये फोमोची व्याख्या 'कम्पलसिव डिझायर' अशी केली जाते. इतरांच्या आयुष्यात स्वतःची जागा कायमस्वरूपी टिकून राहावी असं त्यांना वाटतं. फेसबुक, व्हॉट्सअॅप, ट्विटर, इंस्टाग्राम आदी सोशल मीडिया साइटवरून इतरांच्या आयुष्यात स्वतःचे महत्व किती आहे, हे तपासण्याचा त्यांचा नेहमी प्रयत्न असतो. या प्रवृत्तीमुळे ते नैराश्यतेच्या गर्तेत सापडतात.

​लाइक्स आणि रिअॅक्शन्सचा खेळ

फोमोग्रस्त लोक दिवसभर सोशल मीडियावर सक्रिय असतात. इतरांच्या आयुष्यात काय नवं घडतं आहे. स्वतःच्या पोस्टवर लोकं कसे रिअॅक्ट होत आहेत. एखाद्या पोस्टला किती लाइक्स आणि रिअॅक्शन्स आल्या आहेत, हे दर दुसऱ्या मिनिटाला ते चेक करतात. यामुळे त्यांच्या नकारात्मक विचारांना चालना मिळते. त्यामुळे अशा लोकांपासून चार हात लांब रहा!

सोशल मिडिया आणि मानसिक आजार

सोशल मीडियावर जास्त सक्रिय असणाऱ्या तरूण-तरूणी विविध प्रकारच्या मानसिक आजारांना बळी पडत असल्याचे संशोधनाअंती स्पष्ट झालेले आहे. कमी आत्मविश्वास, असुरक्षिततेची भावना, वाढती नकारात्मकता, आणि डिप्रेशन सारख्या मानसिक विकारांचा  सामना त्यांना करावा लागत आहे. सोशल मीडियाचा प्रमाणापेक्षा जास्त वापर या त्रासाचे प्रमुख कारण आहे.

FoMO आणि मार्केटिंग

सध्या सहज उपलब्ध नसलेल्या गोष्टींकडे लक्ष वेधणे म्हणजे फोमोचा वापर मार्केटिंगमध्ये करणे. एखादे उत्पादन किंवा सेवा विकताना, विशिष्ट कालावधीसाठी ग्राहकांना सेवा मिळण्याची शक्यता किती कमी आहे यावर ते जोर देत असतात. संभाव्य ग्राहक त्यांच्या ऑफरकडे आकर्षित होतील कारण ते संधी गमावण्याच्या भीतीने आणि कंपनी या संधीचा फायदा घेते. अशाप्रकारे FoMO विपणन टंचाईची भावना निर्माण करेल आणि विक्री वाढविण्यास मदत होईल. शेवटची एकच गाडी, मोबाईल, सायकल, तसेच हॉटेल्समध्येही लिमिटेड रूम्स उपलब्ध, पिक्चर थेटरमध्ये लिमिटेड सीट्स उपलब्ध इत्यादी............

फोमोमुळे बर्‍याच वेळा लोकांना खूप एकटेपणा, मत्सर आणि दुःखी वाटत असते. टाईम्स ऑफ इंडियावर प्रकाशित झालेल्या अहवालानुसार, आपण खालील पद्धतींचा अवलंब करून फोमोपासून मुक्त होऊ शकतो.

1. आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या सकारात्मक गोष्टींची यादी तयार करा. हे आपणास अनेक प्रकारे मदत करते आणि आपल्या जीवनात सकारात्मक परिणाम घडवून आणते. आपल्यासोबत घडलेल्या सर्व चांगल्या किंवा सकारात्मक गोष्टी लिहून काढा. हे आपणास आठवण करून देईल की अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्यासाठी आपण कृतज्ञ असले पाहिजे. हे आपणास सकारात्मक विचार करण्यास आणि आपली चिंता कमी करण्यास मदत करेल. हे करण्यासाठी आपणास केवळ 5 मिनिटे लागतील त्यामुळे दिवसाच्या शेवटी आपण अनुभवलेल्या सर्व सकारात्मक गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करून एखादी डायरी घालावी आणि अशा अनुभवांची शिदोरी एकत्र करावी.

2. प्रत्येकजण भिन्न आहे हे समजून घेणे आवश्यक आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात भिन्न आव्हाने आणि ध्येये आहेत. स्वतःची इतरांशी, विशेषतः सेलिब्रिटींशी तुलना करणे थांबवले पाहिजे. सोशल मीडियावर एखाद्याचा आनंदी किंवा उत्साहवर्धक फोटो पोस्ट केल्याने तो खरोखर आनंदी आणि परिपूर्ण झाला आहे याची हमी देत ​​नाही. प्रत्येकाच्या स्वतःच्या म्हणून अशा वेगळ्या समस्या आहेत.

3. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म आम्हाला जगाशी, आमचे मित्र आणि परदेशात राहणार्‍या कुटुंबाशी कनेक्ट होण्यास मदत करतात, परंतु प्रत्येक गोष्टीप्रमाणेच, त्याचे नकारात्मक बाजू देखील आहेत. सोशल मीडिया आपणास एका अवास्तव जगात घेऊन जातो, जिथे आपण आपल्या आयुष्याची त्या आभासी जगाशी तुलना करू लागतो. या भावनेपासून मुक्तता करून घेण्यासाठी, सोशल मीडियावर कमीतकमी वेळ घालवा.

4. डिजिटल डिटॉक्स वापरून पहा, आपला फोन किंवा सोशल मीडिया अॅप्सवर जास्त वेळ घालवल्याने FOMO वाढू शकतो. आपला वापर कमी करणे, किंवा डिजिटल डिटॉक्स देखील करणे जिथे आपण डिजिटल उपकरणांपासून ब्रेक घेतो, त्यामुळे आपणास सतत तुलना न करता आपल्या जीवनावर अधिक लक्ष केंद्रित करण्यात मदत होऊ शकते. संपूर्ण डिजिटल डिटॉक्स करणे शक्य नसल्यास, काही सोशल मीडिया अॅप्सचा वापर मर्यादित करण्याचा विचार करा. कपिल शर्माच्या शोमध्ये गौर गोपाल दास यांनी छान मेसेज दिला आहे, आपण अनेक उपवास करतो जसे एकादशी, महाशिवरात्री, रोजा किंवा इतर उपवास पण कधी आपण आपल्या स्मार्टफोन शिवाय तसेच फेसबुक, व्हॉट्सअॅप, ट्विटर, इंस्टाग्राम, लिंकडेन, स्नॅपचॅट आदी सोशल मिडियाशिवाय एक घालवणे म्हणजे आजच्या काळात खरा उपवास, करून तर बघा छान वाटेल!

5. व्यस्त जीवनातून विश्रांती घेऊन गुणवत्ता पूर्ण वेळ घालवा. निसर्गाच्या जवळ राहिल्याने आपले मन शांत होते आणि आपली चिंता कमी होण्यास मदत होते. इतरांच्या अपेक्षेप्रमाणे जीवन जगण्यापेक्षा, स्वत:च्या इच्छेप्रमाणे जीवन जगण्याचे धैर्य दाखविले असते तर, मला असे वाटते की मी इतके कठोर परिश्रम केले नसते तर, मला मा‍झ्या भावना व्यक्त करण्याचे धैर्य मिळाले असते तर, मी मा‍झ्या मित्रांच्या संपर्कात राहिलो असतो तर आणि मला असे वाटते की मी स्वतःला अधिक आनंदी होऊ दिले असते तर.... ब्रॉनी वेअर यांनी इन्स्पिरेशन आणि चाई नावाच्या ब्लॉगवर रुग्णांच्या मृत्यूच्या अगोदर त्यांच्याकडून ऐकलेला दिव्यत्वाचा किंवा अलौकिक अस्तित्वाचा साक्षात्कार प्रकट केला, या लेखन प्रपंचाने इतके लक्ष वेधले की तिने तिची निरीक्षणे द टॉप फाइव्ह रिग्रेट्स ऑफ द डायिंग (2012) नावाच्या पुस्तकात नोंदविलेली आहेत. त्यामुळे वेळीच सावध व्हा! https://www.psychologywayofpositivelife.com/2022/09/top-five-regrets-of-dying.html 

      फोमोमुळे गेल्या काही वर्षापासून 'अॅंटीडिप्रेशन' औषधांच्या विक्रीत प्रचंड वाढ झाली आहे. यावरून फोमोची गंभीरता लक्षात येते. या रोगापासून बचाव करण्यासाठी सोशल मीडियापासून जास्ती जास्त दूर राहायला हवं. सोशल मीडियाच्या अभासी जगात आपलं अस्तित्व निर्माण करण्यापेक्षा वास्तविक जगात आपली ओळख बनवावी. परिस्थिती नियंत्रणात येत नसल्यास समुपदेशक आणि सायकॅट्रिस्टची मदत घ्यायला हवी.   

 

(सर्व फोटो, चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

संदर्भ

Gupta, M. and Sharma, A.  (2021). Fear of missing out: A brief overview of origin, theoretical underpinnings, and relationship with mental health. World J Clin Cases. 9(19), 4881-4889

Herman, D. (2000). Introducing short-term brands: A new branding tool for a new consumer reality. Journal of Brand Management. J Brand Manag 7, 330–340

McGinnis, P. J. (2020). Fear of Missing Out: Practical Decision-making in a World of Overwhelming Choice. Sourcebooks.

Przybylski, Andrew, K.; Murayama, Kou; DeHaan, Cody R. and Gladwell, Valerie. (2013). Motivational, emotional, and behavioural correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior. 29(4),1841-1848

Wolniewicz, C.A.; Tiamiyu, M.F.; Weeks, J.W. and Elhai, J. D. (2018). Problematic smartphone uses and relations with negative affect, fear of missing out, and fear of negative and positive evaluation. Psychiatry Res. 262, 618-623