मॅक्स
वर्दाईमर (Max Wertheimer): विचारांच्या
चौकटी मोडणारा मानसशास्त्रज्ञ
(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)
विसाव्या
शतकाच्या प्रारंभी मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात मानवी मन, आकलन आणि विचारप्रक्रिया यांचा अभ्यास प्रामुख्याने स्वतंत्र घटकांच्या
स्वरूपात केला जात होता. त्या काळात मानवी अनुभवाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी वेदना,
प्रतिमा आणि प्रतिसाद यांसारख्या लहान घटकांचे विश्लेषण करण्यावर भर
दिला जात होता. अशा परिस्थितीत जर्मन मानसशास्त्रज्ञ मॅक्स वर्दाईमर (1880–1943)
यांनी या पारंपरिक दृष्टिकोनाला आव्हान देत एक नवीन विचारसरणी मांडली, जी पुढे गेस्टाल्ट मानसशास्त्र म्हणून प्रसिद्ध झाली. गेस्टाल्ट या जर्मन
शब्दाचा अर्थ "संपूर्ण रचना", "आकृती"
किंवा "पूर्ण स्वरूप" असा होतो. वर्दाईमर यांनी मांडलेला मूलभूत
सिद्धांत असा होता की "संपूर्ण हे त्याच्या भागांच्या साध्या बेरजेपेक्षा
अधिक अर्थपूर्ण आणि वेगळे असते." (The whole is different from the
sum of its parts.) हा विचार केवळ मानसशास्त्रापुरता मर्यादित न
राहता शिक्षणशास्त्र, तत्त्वज्ञान, कला,
वास्तुकला, व्यवस्थापन, डिझाइन,
संप्रेषण, संगणकशास्त्र आणि कृत्रिम
बुद्धिमत्ता यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये प्रभावी ठरला (Wertheimer, 1923; Schultz & Schultz, 2016).
मॅक्स
वर्दाईमर यांनी मानवी मेंदू माहितीची प्रक्रिया कशी करतो, वस्तूंचे आकलन कसे करतो आणि समस्यांचे निराकरण कसे करतो याविषयी मूलभूत
संशोधन केले. त्यांनी दाखवून दिले की माणूस कोणतीही वस्तू किंवा घटना तिच्या
स्वतंत्र भागांच्या स्वरूपात न पाहता, त्या सर्व भागांचा एक
अर्थपूर्ण, संघटित आणि सुसंगत नमुना म्हणून अनुभवतो. म्हणूनच
त्यांच्या संशोधनामुळे आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र, दृश्य संवेदन,
सर्जनशील विचार आणि समस्या परिहार या विषयांच्या विकासाला भक्कम
पाया मिळाला (King et al., 2023).
