उपवास (Fasting) : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

 

उपवास : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

उपवास ही भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत प्राचीन आणि व्यापक संकल्पना आहे. सर्वसाधारणपणे उपवास म्हणजे ठरावीक काळ अन्नाचा त्याग करणे, असे मानले जाते; परंतु त्याचा अर्थ यापेक्षा कितीतरी अधिक व्यापक आहे. उपवास म्हणजे केवळ पोट रिकामे ठेवणे नव्हे, तर शरीर, मन, भावना, इच्छा, सवयी आणि जीवनशैली यांच्याकडे जाणीवपूर्वक पाहण्याची संधी होय. उपवासाचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी तीन सुंदर रूपककथा अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात, पाण्याच्या प्रवाहावर चालणारी चक्की, साचलेल्या वस्तूंनी भरलेला महाल आणि समुद्राच्या लाटांशी संघर्ष न करता त्यांच्यासोबत नाव चालवणारा वृद्ध नाविक. या तिन्ही कथांमध्ये थांबणे, स्वच्छ करणे आणि लयीशी जुळवून घेणे असे उपवासाचे तीन मूलभूत आयाम दडलेले आहेत.

पहिली कथा पाण्याच्या प्रवाहावर चालणाऱ्या पिठाच्या चक्कीची आहे. एका गावात नदीच्या पाण्याच्या प्रवाहामुळे एक मोठी पिठाची चक्की सतत चालत होती. चक्कीचा मालक या व्यवसायातून नियमित पैसे कमवत होता. त्यामुळे चक्की थांबवणे त्याला अजिबात मान्य नव्हते. परंतु सततच्या वापरामुळे चक्कीची लाकडी चाके झिजत गेली. एक अनुभवी सुतार चक्कीची अवस्था पाहून मालकाला सावध करतो आणि काही दिवसांसाठी पाण्याचा प्रवाह थांबवून चक्कीची दुरुस्ती करण्याचा सल्ला देतो. परंतु मालकाला काही दिवसांचे उत्पन्न गमावण्याची भीती वाटते. तो दुरुस्तीचा सल्ला नाकारतो आणि चक्की चालू ठेवतो. शेवटी झिजलेले चाक तुटते आणि त्याबरोबर संपूर्ण चक्कीची व्यवस्था कोलमडते. जी किरकोळ दुरुस्ती काही दिवसांत करता आली असती, ती मोठ्या नुकसानीत बदलते.

ही कथा मानवी जीवनाचे अत्यंत प्रभावी रूपक आहे. आपल्या जीवनाची चक्कीही सतत चालू असते. काम, व्यवसाय, कुटुंब, पैसा, सामाजिक जबाबदाऱ्या, मोबाइल, माहिती, मनोरंजन, इच्छा आणि अपेक्षा यांचा प्रवाह सतत सुरू असतो. आपण स्वतःला थांबण्याची संधी देत नाही. “काम थांबले तर नुकसान होईल”, “माझ्याकडे वेळ नाही”, “नंतर विश्रांती घेऊ” अशा विचारांनी आपण सतत धावत राहतो. परंतु शरीराची आणि मनाची चाकेही हळूहळू झिजत असतात. झोपेचा अभाव, मानसिक ताण, अनियमित आहार, भावनिक असंतुलन आणि सततचा बाह्य उत्तेजनांचा मारा यामुळे अंतर्गत झीज वाढत जाते. उपवास या परिस्थितीत एक जाणीवपूर्वक विराम देतो. चक्की काही काळ थांबवून तिची दुरुस्ती करण्याप्रमाणे उपवास शरीराला आणि मनाला काही काळ थांबण्याची संधी देतो.

पहिल्या कथेचा मुख्य संदेश आहे की योग्य वेळी स्वेच्छेने थांबणे हे नुकसान नसून भविष्यातील मोठ्या नुकसानीपासून संरक्षण आहे. जीवनाची चक्की कायमची बंद करणे हा उपवासाचा उद्देश नाही. उलट, काही काळ थांबून शरीर आणि मनाची झीज ओळखणे, स्वतःकडे पाहणे आणि पुन्हा नव्या ऊर्जेने जीवन सुरू करणे हा त्यामागील व्यापक अर्थ आहे. म्हणून उपवास म्हणजे जीवनापासून पलायन नव्हे; तो जीवनाच्या अखंड प्रवाहामध्ये घेतलेला सजग विराम आहे. यासाठी काही देशामध्ये कामगारांना सक्तीची रजा देतात.

दुसरी कथा राजाच्या भव्य महालाची आहे. त्या महालात विविध शहरांमधून सतत नवीन साहित्य येत असे. असंख्य कामगार ते साहित्य महालात ठेवत असत. नवीन साहित्य आले की जुने साहित्य मागे सारले जाई आणि नवीन वस्तू पुढे ठेवली जाई. ही प्रक्रिया अनेक वर्षे चालू राहिली. परिणामी महालाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात जुने, खराब, सडलेले आणि निरुपयोगी साहित्य साचत गेले. धूळ आणि कोळ्यांची जाळी वाढली. महाल बाहेरून भव्य असला तरी आतून अस्ताव्यस्त झाला. एकदा वादळी पावसामुळे नवीन साहित्य येणे काही काळ थांबले. या संधीचा उपयोग करून मंत्र्याने कामगारांना महालाची साफसफाई करण्यास सांगितले. कामगारांनी जुने आणि निरुपयोगी साहित्य बाहेर काढले, खराब वस्तूंचा नाश केला, जाळ्या काढल्या आणि संपूर्ण महाल स्वच्छ केला. अनेक वर्षांनी महाल आतून आणि बाहेरून पुन्हा सुंदर दिसू लागला.

ही कथा आपल्या मनाचे रूपक आहे. आपल्या मनातही दररोज नवीन अनुभव, विचार, माहिती, आठवणी, भावना आणि इच्छा प्रवेश करत असतात. पण जुन्या अनुभवांना आपण बाहेर काढत नाही. एखादे दुःख झाले की त्यावर नवीन अनुभवांचा थर चढतो. एखाद्याने दुखावले तर त्याचा राग मनात साचतो. अपमान, अपयश, भीती, मत्सर, असूया, अपराधभाव, तक्रारी आणि जुन्या आठवणी आपण मनाच्या कोपऱ्यात ढकलून ठेवतो. नवीन माहिती आणि नवीन अनुभव मात्र सतत आत घेत राहतो. परिणामी मनाचा महाल हळूहळू मानसिक कचऱ्याने भरत जातो.

या संदर्भात उपवासाचा दुसरा अर्थ समोर येतो की उपवास म्हणजे नवीन गोष्टींचा प्रवाह काही काळ कमी करून आत साचलेल्या जुन्या गोष्टींकडे पाहण्याची संधी. अन्नाचा उपवास हा त्याचा एक भाग आहे; परंतु त्यासोबत विचारांचा, माहितीचा, मनोरंजनाचा, मोबाइलचा, अनावश्यक बोलण्याचा आणि सततच्या उपभोगाचा उपवास केला तर अंतर्मुखता अधिक गहन होऊ शकते. उपवासाच्या काळात आपण स्वतःला विचारू शकतो की माझ्या मनात काय साचले आहे? कोणता राग मी अजूनही धरून ठेवला आहे? कोणत्या दुःखातून मी बाहेर आलो नाही? कोणत्या भीतीने मला अजूनही पकडले आहे? कोणत्या इच्छा माझ्या मनावर राज्य करत आहेत? कोणत्या गोष्टी आता माझ्या जीवनात उपयोगाच्या नाहीत, पण मी त्यांना सोडायला तयार नाही?

महालातील प्रत्येक वस्तू कचरा नव्हती. काही वस्तू उपयोगी होत्या आणि त्या जपून ठेवण्यात आल्या. त्याचप्रमाणे मनातील प्रत्येक आठवण किंवा भावना नष्ट करण्याची गरज नाही. प्रेम, करुणा, कृतज्ञता, आनंद, जीवनातील शिकवण देणारे अनुभव आणि सुंदर आठवणी जपण्यासारख्या आहेत. परंतु ज्या गोष्टी वर्तमान जीवनावर अनावश्यक भार टाकतात, त्यांना सोडण्याची गरज आहे. म्हणून उपवास हा केवळ त्यागाची प्रक्रिया नसून विवेकपूर्ण निवडीची प्रक्रिया आहे, काय ठेवायचे आणि काय सोडायचे, हे समजण्याची प्रक्रिया.

तिसरी कथा एका वृद्ध आणि अनुभवी नाविकाची आहे. त्याचे संपूर्ण आयुष्य समुद्रात गेले होते. त्याने समुद्राचे ज्ञान पुस्तकातून मिळवले नव्हते; त्याचा अनुभवच त्याचे शिक्षण होते. प्रचंड लाटा असतानाही तो आपली नाव सुरक्षितपणे समुद्रातून बाहेर काढत असे. अनेक नाविक मात्र त्याच लाटांशी संघर्ष करताना संकटात सापडत असत. एका तरुण नाविकाने त्याला विचारले की, “तुम्ही हे कसे करता?” वृद्ध नाविकाने सांगितले की, “मी लाटांशी लढत नाही. मी त्यांच्या प्रवाहाचा अभ्यास करतो आणि त्यांच्या सहाय्याने नाव पुढे नेतो.” त्याला समुद्राची लय समजली होती. तो समुद्रावर आपली इच्छा लादत नव्हता; उलट समुद्राच्या शक्तीचा उपयोग करून आपला प्रवास सुरक्षितपणे पूर्ण करत होता.

या कथेचा संबंध उपवासाशी जोडला तर त्याचा तिसरा महत्त्वाचा अर्थ स्पष्ट होतो की उपवास म्हणजे शरीराशी संघर्ष नव्हे; शरीराच्या लयीशी संवाद आहे. भूक ही शरीराची एक संवेदना आहे. इच्छा, थकवा, ऊर्जा, झोप, भावनिक अवस्था याही शरीर-मनाच्या लयींचा भाग आहेत. त्यांच्याशी युद्ध करण्याऐवजी त्यांचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. उपवास करताना “मी माझ्या शरीराला किती त्रास देऊ शकतो?” हा प्रश्न चुकीचा आहे. त्याऐवजी “माझे शरीर मला काय सांगत आहे?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.

या कथेतील चंद्र आणि समुद्राचा संदर्भही विचार करण्यासारखा आहे. चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा समुद्रातील भरती-ओहोटीवर प्रभाव असतो. मात्र यावरून चंद्राच्या अवस्थांमुळे मानवी शरीरातील पाण्यावर किंवा मानवी वर्तनावर समुद्रासारखाच थेट परिणाम होतो, असा वैज्ञानिक निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. मानवी शरीरातील द्रवपदार्थांचे नियमन अनेक जटिल जैविक प्रक्रियांद्वारे होते. तरीही कथा एक सुंदर चिंतनात्मक प्रश्न उपस्थित करते की आपले शरीर आणि मन निसर्गाच्या व्यापक लयींपासून पूर्णपणे वेगळे आहेत का? दिवस-रात्र, प्रकाश-अंधार, ऋतू, झोप-जागरण, आहार आणि जीवनशैली यांचा आपल्या जैविक लयींवर परिणाम होतो. म्हणून शरीराच्या संकेतांना ऐकणे आणि त्यांचा आदर करणे महत्त्वाचे आहे.

या तीन कथांना एकत्रित पाहिले तर उपवासाची एक समग्र संकल्पना आपल्या समोर येते. पहिली कथा सांगते की थांबा. दुसरी कथा सांगते स्वच्छ करा. तिसरी कथा सांगते लयीशी जुळवून घ्या. हेच उपवासाचे तीन मूलभूत टप्पे आहेत. प्रथम बाह्य आणि अंतर्गत धावपळीला थोडा विराम द्यायचा. त्यानंतर शरीर-मनात साचलेल्या अनावश्यक गोष्टींकडे पाहायचे आणि त्यातून आवश्यक ते जपून अनावश्यक ते सोडायचे. आणि शेवटी आपल्या शरीराच्या, मनाच्या आणि जीवनाच्या नैसर्गिक लयीशी अधिक सुसंवादी पद्धतीने जगायला शिकायचे.

1. शारीरिक उपवास म्हणजे आहाराच्या सवयींकडे सजगपणे पाहणे. आपण खरोखर भुकेमुळे खातो की सवयीमुळे, कंटाळा आल्यामुळे, सामाजिक कारणामुळे किंवा भावनिक कारणामुळे खातो, याचा विचार करणे. उपवास शरीराला काही काळ विश्रांती देण्याची संधी देऊ शकतो; मात्र प्रत्येक व्यक्तीसाठी प्रत्येक प्रकारचा उपवास योग्य असेलच असे नाही. दीर्घ किंवा कठोर उपवास विशेषतः काही आरोग्यस्थितींमध्ये धोकादायक ठरू शकतो. त्यामुळे उपवास हा शरीराला शिक्षा देण्याचा प्रकार न ठेवता शरीराच्या मर्यादांचा आदर करणारा आणि आवश्यक असल्यास तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने केला जाणारा अनुभव असावा. आपण जर संध्याकाळी सातच्या आत जेवत असू तर दुसऱ्या दिवशी सात नंतर काहीतरी खावे त्यानंतर थोड्या दिवसांनी नऊ नंतर खाल्यास चौदा तासांचा उपवास घडतो जो आदर्श मानाला जातो. बारा ते चौदा तासांचा उपवास करताना वयाचा, तब्बेतीचा आणि आरोग्याचा विचार करून निर्णय घ्यावा.

2. मानसिक उपवासाचा अर्थ अधिक गहन आहे. मन सतत विचारांच्या, माहितीच्या आणि इच्छांच्या प्रवाहात असते. काही काळ बाह्य उत्तेजनांपासून दूर राहिल्यास मनातील हालचाली अधिक स्पष्टपणे जाणवू शकतात. भूक लागल्यावर लगेच प्रतिक्रिया न देणे, इच्छा निर्माण झाल्यावर तिचे निरीक्षण करणे आणि विचारांना लगेच कृतीत रूपांतरित न करणे यामुळे स्व-नियमन आणि साक्षीभावाचा सराव होऊ शकतो. या अर्थाने उपवास हा मनावर दडपण आणण्याचा नव्हे, तर मन समजून घेण्याचा मार्ग आहे.

3. भावनिक उपवास म्हणजे भावनांना दडपणे नव्हे तर त्यांना समजून घेणे. मनातील राग, दुःख, भीती, मत्सर किंवा असुरक्षितता या भावनांना शत्रू मानण्याऐवजी त्यांचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. समुद्रातील लाटांसारख्या भावना येतात आणि जातात. प्रत्येक भावनेशी संघर्ष केला तर मन अधिक अस्थिर होऊ शकते; परंतु तिला ओळखून, स्वीकारून आणि योग्य प्रतिसाद देऊन पुढे जाता येते. त्यामुळे उपवास व्यक्तीला भावनिक प्रतिक्रियेऐवजी सजग प्रतिसादाची सवय लावू शकतो.

4. मानवी जीवनात उपवासाचा नैतिक अर्थही महत्त्वाचा आहे. अन्नाचा त्याग करूनही जर व्यक्ती राग, द्वेष, निंदा, खोटे बोलणे, अहंकार आणि हिंसक वर्तन यांपासून दूर राहत नसेल, तर उपवासाचा व्यापक हेतू अपूर्ण राहतो. म्हणून उपवासाच्या काळात केवळ अन्नावर नियंत्रण ठेवण्याबरोबरच आपल्या वाणीवर, कृतीवर आणि प्रतिक्रियांवरही संयम ठेवणे आवश्यक आहे. “आज मी काय खाल्ले नाही?” या प्रश्नापेक्षा “आज मी कोणता नकारात्मक गुण माझ्यापासून दूर ठेवला?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

5. उपवासाचा सामाजिक अर्थही तितकाच महत्त्वाचा आहे. भुकेचा अनुभव घेताना अन्नाचे मूल्य समजते. ज्यांना पुरेसे अन्न मिळत नाही, त्यांच्या जीवनाची जाणीव होऊ शकते. त्यामुळे उपवासाच्या निमित्ताने अन्नाची नासाडी टाळणे, गरजू व्यक्तींना अन्नदान करणे, सामाजिक सेवा करणे आणि इतरांच्या दुःखाशी सहानुभूतीने जोडले जाणे हा उपवासाचा सामाजिक विस्तार ठरू शकतो. अशा प्रकारे वैयक्तिक उपवास सामाजिक संवेदनशीलतेमध्ये रूपांतरित होतो.

6. आध्यात्मिक उपवास हा या सर्व स्तरांना जोडतो. उपवास म्हणजे स्वतःच्या अंतरंगाच्या जवळ जाणे, असे व्यापक अर्थाने म्हणता येईल. बाह्य जगातील सततचा उपभोग काही काळ कमी करून स्वतःच्या मनाकडे पाहणे, जीवनातील अनावश्यक संचय ओळखणे, इच्छांपासून थोडे अंतर ठेवणे आणि स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधणे ही आध्यात्मिक अंतर्मुखतेची प्रक्रिया आहे. येथे उपवासाचा उद्देश कोणतीही बाह्य सिद्धी मिळवणे नसून जागरूकता वाढवणे हा आहे.

वरील तीन कथांमधून उपवासाचे एक सुंदर सूत्र तयार होते “थांबा, स्वच्छ करा आणि प्रवाहासोबत चला.” पाण्याच्या चक्कीची कथा सांगते की सतत चालत राहिल्याने झीज होते आणि योग्य वेळी थांबून दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. राजाच्या महालाची कथा सांगते की नवीन गोष्टी सतत स्वीकारण्यापेक्षा आत साचलेल्या अनावश्यक गोष्टी काढून टाकणेही आवश्यक आहे. वृद्ध नाविकाची कथा सांगते की जीवनाशी सतत संघर्ष करण्याऐवजी त्याच्या लयीचा अभ्यास करून त्याच शक्तीचा उपयोग आपल्या प्रवासासाठी करणे अधिक शहाणपणाचे आहे.

आजच्या आधुनिक जीवनात या तिन्ही कथा विशेष महत्त्वाच्या ठरतात. आपण सतत धावत आहोत, सतत काहीतरी मिळवत आहोत आणि सतत काहीतरी वापरत आहोत. आपल्याकडे माहिती प्रचंड आहे; पण शांतता कमी आहे. वस्तू भरपूर आहेत; पण मोकळी जागा कमी आहे. संपर्क असंख्य आहेत; पण अंतर्मनाशी संवाद कमी आहे. काम भरपूर आहे; पण विश्रांती कमी आहे. अशा परिस्थितीत उपवास हा केवळ धार्मिक विधी न राहता आधुनिक जीवनशैलीला दिलेला सजग विराम बनू शकतो.

आज ‘उपवास’ ही संकल्पना अन्नापुरती मर्यादित न ठेवता अधिक व्यापक करता येईल. अन्नाचा उपवास, डिजिटल उपवास, नकारात्मक बातम्यांचा उपवास, अनावश्यक बोलण्याचा उपवास, निंदेचा उपवास, तक्रारींचा उपवास, अनावश्यक खरेदीचा उपवास आणि सततच्या मनोरंजनाचा उपवास या सर्व माध्यमांतून व्यक्ती स्वतःच्या उपभोगाच्या सवयींकडे पाहू शकते. मात्र कोणताही उपवास हा दडपण, अंधानुकरण किंवा स्वतःला शिक्षा देण्याचे साधन न होता जागरूकता, संयम आणि आत्मनिरीक्षणाचे साधन असणे आवश्यक आहे.

अखेरीस, उपवासाचा खरा प्रश्न “मी किती वेळ अन्नाशिवाय राहू शकतो?” हा नाही. त्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे की “मी स्वतःपासून किती काळ दूर राहणार आणि स्वतःच्या जवळ येण्यासाठी मी कधी थांबणार?” पाण्याची चक्की आपल्याला थांबायला शिकवते; राजाचा महाल आपल्याला आत साचलेले साफ करायला शिकवतो; आणि वृद्ध नाविक आपल्याला जीवनाच्या लयीशी जुळवून घ्यायला शिकवतो. या तिन्ही शिकवणींचे एकत्रित रूप म्हणजे उपवास.

म्हणून उपवास म्हणजे केवळ अन्नाचा त्याग नाही; तो थांबण्याची कला, अनावश्यक संचय दूर करण्याची प्रक्रिया आणि जीवनाच्या नैसर्गिक लयीशी सुसंवाद साधण्याची साधना आहे. शरीराला विराम, मनाला शांतता, भावनांना समतोल, इच्छांना संयम, वर्तनाला शिस्त, जीवनाला दिशा आणि अंतर्मनाला जागृती देणारा हा अनुभव आहे.

उपवास म्हणजे चक्की थांबवून तिची चाके दुरुस्त करणे;

उपवास म्हणजे महालातील जुना कचरा बाहेर काढणे;

आणि उपवास म्हणजे समुद्राच्या लाटांशी न लढता त्यांच्या लयीवर नाव चालवणे.

याच अर्थाने उपवास ही “न खाण्याची पद्धत” नसून “जागरूकपणे जगण्याची कला” आहे.