मिसइन्फॉरमेशन इफेक्ट | दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव | Misinformation Effect

 

मिसइन्फॉरमेशन इफेक्ट | दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव | Misinformation Effect 

दृश्यम चित्रपट येण्यापूर्वी 2 ऑक्टोबर हा दिवस केवळ गांधीजी आणि शास्त्रीजी यांचा जन्मदिन म्हणून ओळखला जात असे, तसा आजही तो ओळखला जातो. दृश्यम चित्रपटानंतर मात्र यात आणखी एका घटनेने भर घातली, ज्या घटनेचे मिम्स गेली ७ वर्षे या दिवशी हमखास सोशल मीडियाच्या माध्यमातून आपल्या सर्वांच्या मोबाईलवर येऊन धडकतात. “लक्षात आहे ना आज 2 ऑक्टोबर आहे, आजच्याच दिवशी विजय साळगावकर आणि त्याचे कुटुंबीय गोव्याला गेले होते स्वामी चिन्मयानंदजींच्या सत्संगला, आणि तिथून परत येतांना त्यांनी पाव भाजी खाल्ली आणि सिनेमा बघितला.” हा मेसेज आणि त्यासोबत दृश्यम चित्रपटातील अजय देवगण चा फॅमिली फोटो दिवसभर विविध सोशल मीडियावर फिरत असतो. या चित्रपटात नायकाने निर्माण केलेली परिस्थिती ही लोंकाच्या स्मृतीत निर्माण केलेला दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव होता. अनेकवेळा खालील तीनही संकल्पना एकाच अर्थाने संबोधली जाते पण प्रत्येकात सूक्ष्म असा फरक आहे.

चुकीची माहिती (Disinformation): एखादी व्यक्ती, सामाजिक गट, संस्था किंवा देशाला हानी पोहोचवण्यासाठी खोटी आणि जाणूनबुजून तयार केलेली आणि पसरविलेली माहिती.

दिशाभूल करणारी माहिती (Misinformation): खऱ्या माहितीमध्ये जुजबी बदल करून सादर केली असते परंतु हानी पोहोचवण्याच्या उद्देशाने तयार केलेली नसते.

दुर्भावनापूर्ण माहिती (Mal-information): वास्तविकतेवर आधारित असलेली माहिती, मुद्दामहून व्यक्ती, सामाजिक गट, संस्था किंवा देशाला हानी पोहोचवण्यासाठी वापरली जाते.

आपण सदर लेखात दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाविषयी चर्चा करणार आहोत. एखाद्या घटनेनंतर मिळालेल्या माहितीचे मूळ घटनांच्या स्मृतीमध्ये व्यत्यय आणण्याची प्रवृत्ती म्हणजे दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव होय. संशोधनात असे आढळून आले आहे की लोकांनी पाहिलेल्या किंवा अनुभवलेल्या घटनासंबंधी नंतरच्या काळात अगदी तुलनेने सूक्ष्म नवीन माहितीचा फेरफार केल्याने माहिती कशी लक्षात ठेवतात यावर नाट्यमय प्रभाव पडतो. यावरून दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव आठवणींवर किती सहजतेने प्रभाव टाकू शकतो हे स्पष्ट होते. हे स्मरणशक्तीच्या विश्वासार्हतेबद्दल देखील चिंताजनक आहे, विशेषत: जेव्हा प्रत्यक्षदर्शींच्या आठवणींचा वापर गुन्हेगारी अपराध निश्चित करण्यासाठी केला जातो, ज्याला प्रत्यक्षदर्शी साक्ष म्हणून संबोधले जाते.

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव चुकीच्या आठवणींना कारणीभूत ठरू शकतो आणि काही प्रकरणांमध्ये, नसलेल्या आठवणी तयार होऊ शकतात.

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव काय आहे?

मानसशास्त्रज्ञ एलिझाबेथ लॉफ्टस, ज्यांना खोट्या स्मृतीच्या (false memory) अभ्यासासाठी ओळखले जाते, त्या म्हणतात, "दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव म्हणजे भूतकाळातील स्मरणशक्तीतील कमतरतेचा संदर्भाने ही दिशाभूल करणारी माहिती उद्भवते."

लॉफ्टस आणि तिच्या सहकाऱ्यांच्या प्रयोगाने हे दाखवून दिले आहे की एखादी घटना पाहिल्यानंतर, विचारले जाणारे प्रश्न एखाद्या व्यक्तीच्या त्या घटनेच्या स्मरणशक्तीवर प्रभाव टाकू शकतात. दुसऱ्या शब्दांत, जर एखाद्या प्रश्नामध्ये दिशाभूल करणारी माहिती असेल, तर ती घटनेची स्मरणशक्ती विकृत करू शकते, या घटनेला मानसशास्त्रज्ञांनी "दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव" असे नाव दिलेले आहे.

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाचे उदाहरण

लॉफ्टस आणि सहकारी यांच्याद्वारे आयोजित केलेल्या प्रसिद्ध प्रयोगात, सहभागींना एका वाहतूक अपघाताचे व्हिडिओ फुटेज दाखवण्यात आले. व्हिडिओ फुटेज पाहिल्यानंतर, सहभागींना काय पहिले याबद्दल जसे पोलीस अधिकारी, अपघात अन्वेषक आणि वकील प्रत्यक्षदर्शीला अनेक प्रश्न विचारतात तसे त्यांना अनेक प्रश्न विचारले गेले.

विचारलेल्या प्रश्नांपैकी एक होता, "व्हिडिओ फुटेजमध्ये गाड्या एकमेकांना धडकल्या तेव्हा किती वेगाने जात होत्या?" यामध्ये एक सूक्ष्म बदल केला गेला आणि सहभागींना विचारण्यात आले की कार किती वेगाने जात होत्या जेव्हा "चेंगराचेंगरी झाली". संशोधकांनी "हिट" ऐवजी "स्मॅश" शब्द वापरल्याने सहभागींना अपघात कसा झाला हे आठवण्यामध्ये बदल होऊ शकतो हे शोधून काढले. कारण सहभागींनी धडकणे आणि चेंगराचेंगरी यामध्ये अंदाज लावला की धडकण्यापेक्षा चेंगराचेंगरीसाठी कारचा वेग अधिक असावा लागतो.

एका आठवड्यानंतर, सहभागींना पुन्हा एकदा "तुम्ही कारची तुटलेली काच पाहिली होती का?" असे अनेक प्रश्न विचारले गेले. अनेक सहभागींनी नाही असे उत्तर दिले. पण ज्यांना सुरुवातीच्या मुलाखतीत प्रश्नाची "कारची चेंगराचेंगरी झाली" असे सूक्ष्म बदल केलेले प्रश्न विचारण्यात आली होती, त्यांचा असा विश्वास असण्याची शक्यता जास्त होता की त्यांनी तुटलेली काच पाहिलेली होती. अशा किरकोळ बदलामुळे व्हिडीओ फुटेजच्या खोट्या आठवणी कशा निर्माण होतात? तज्ञ सुचवतात की हे कार्यातील दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाचे उदाहरण आहे.

ब्रेन गेम्स नावाच्या एका कार्यक्रमात हा प्रयोग केला गेला होता त्याची लिंक https://www.youtube.com/watch?v=qQ-96BLaKYQ

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचे प्रभाव: सिद्धांत

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव का होतो, संभाव्यत: खोट्या आठवणी तयार होतात? यासंबंधी काही भिन्न सिद्धांत आहेत.

आठवणींचे मिश्रण: एक स्पष्टीकरण असे आहे की मूळची माहिती आणि वस्तुस्थितीनंतर सादर केलेली दिशाभूल करणारी माहिती व्यक्तीच्या स्मरणशक्तीमध्ये एकत्र मिसळली जाते.

आठवणी बदलणे: आणखी एक शक्यता अशी आहे की दिशाभूल करणारी माहिती प्रत्यक्षात घटनेची मूळ स्मृती ओव्हरराईट करते.

आठवणींची पुनर्प्राप्ती: संशोधकांनी असेही सुचवले आहे की दिशाभूल करणारी माहिती स्मृतीमध्ये अलीकडील असल्याने, ती पुनर्प्राप्त करणे सोपे होते.

स्मृतीधील पोकळी भरणे: काही प्रकरणांमध्ये, मूळ घटनामधील प्रासंगिक माहिती कदाचित सुरुवातीला स्मृतीमध्ये संकेतन केला गेला नसेल. म्हणून, जेव्हा दिशाभूल करणारी माहिती सादर केली जाते, तेव्हा स्मरणशक्तीतील ही पोकळी भरून काढण्यासाठी ती मानसिक कथनात समाविष्ट केली जाते.

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावावर परिणाम करणारे घटक

संशोधनात असे दिसून आले आहे की दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावास हातभार लावणारे अनेक घटक आहेत, ज्यामुळे घटना विकृत होण्याची आणि चुकीच्या आठवणींना कारणीभूत होण्याची शक्यता अधिक असते.

इतर साक्षीदारांसह घटनेची चर्चा करणे: एखाद्या घटनेनंतर इतर साक्षीदारांशी बोलणे एखाद्या व्यक्तीची मूळ स्मृती विकृत करू शकते. त्यांचे स्पष्टीकरण एखाद्या घटनेच्या मूळ स्मृतीशी विरोधाभास असू शकतात आणि नवीन माहिती साक्षीदाराच्या घटनांच्या मूळ स्मृती बदलू शकतात किंवा विकृत करू शकतात.

बातम्यांचे अहवाल वाचणे किंवा पाहणे: बातम्या वाचणे आणि अपघात किंवा घटनेचे दूरदर्शन अहवाल पाहणे देखील दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या परिणामास कारणीभूत ठरू शकते. लोक बर्‍याचदा माहितीचा मूळ स्त्रोत विसरतात, याचा अर्थ असा की त्यांचा चुकून असा विश्वास असू शकतो की माहितीचा एक भाग त्यांनी वैयक्तिकरित्या पाहिला होता, जेव्हा प्रत्यक्षात, त्यांनी इव्हेंटनंतरच्या बातम्यांच्या अहवालात ऐकले होते.

चुकीची माहिती वारंवार समोर येणे: लोक जितक्या जास्त वेळा दिशाभूल करणारी माहिती समोर येतात, तितकीच चुकीची माहिती ही मूळ घटनेचा भाग होती यावर त्यांचा चुकीचा विश्वास असण्याची शक्यता जास्त असते.

कालबाह्यता: जर दिशाभूल करणारी माहिती मूळ स्मृतीनंतर काही वेळाने सादर केली गेली, तर ती स्मृतीमध्ये अधिक सुलभ होण्याची शक्यता आहे. या प्रकरणांमध्ये, दिशाभूल करणारी माहिती पुनर्प्राप्त करणे खूप सोपे आहे, मूळ, योग्य माहिती पुनर्प्राप्त करणे प्रभावीपणे अवरोधित करते.

दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचा प्रभाव कसा कमी कराता येईल?

माहिती आणि घटनांना स्मृती बदलण्यापासून किंवा खोट्या आठवणी तयार करण्यापासून काय रोखू शकते? एखादी महत्त्वाची घटना घडल्यानंतर लगेच त्याची आठवण लिहून ठेवणे ही एक रणनीती आहे जी परिणाम कमी करण्यास मदत करू शकते. लक्षात ठेवा की या रणनीतीमुळे काही प्रमाणात सूक्ष्म चूक होऊ शकते आणि या चुका लिहून ठेवल्याने त्या तुमच्या स्मरणशक्तीमध्ये आणखी वाढू शकतात. तुमची स्मरणशक्ती प्रभावित होऊ शकते याची जाणीव असणे ही आणखी एक उपयुक्त आणि महत्त्वाची रणनीती आहे. तुमची स्मरणशक्ती चांगली असली तरी, प्रत्येकजण दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाला बळी पडतो हे समजून घ्या.

असे म्हटले आहे की, आकलनशक्तीची कमी गरज असलेल्या लोकांसाठी संवेदनशीलता अधिक असू शकते. दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाचा नमुना शोधून काढलेल्या संशोधनात असे आढळून आले की उच्च बोधात्मक क्षमता असलेल्या व्यक्ती मूळ घटना स्मृती आणि चुकीची माहिती यांच्यातील फरक शोधण्यात अधिक चांगली असतात. उच्च बोधात्मक क्षमता असलेले लोक कल्पनांबद्दल विचार करतात आणि अवघड कोडे सोडविणे यासारखी मानसिकदृष्ट्या आव्हानात्मक कार्ये करतात.  

समारोप

भारत हा चुकीची माहिती पसरवणारा एक प्रमुख दक्षिण आशियाई देश आहे. जरी भारतात राजकीय चुकीची माहिती सामान्य असली, तरीही आरोग्य आणि धार्मिक चुकीच्या माहितीमुळे ती अनेकदा ओळखला जातो. राजकीय चुकीची माहिती केवळ महत्त्वाच्या राजकीय कार्यक्रमांच्या आधी किंवा दरम्यान वाढलेली आढळून येते, प्रामुख्याने इलेक्शनच्यावेळी. विद्यमान राजकीय वातावरण राजकीय आणि चुकीच्या माहितीच्या इतर श्रेणींसाठी जबाबदार आहे. दोन राजकीय परिस्थिती सहसा चुकीच्या माहितीसाठी अनुकूल असतात, समाजाचे ध्रुवीकरण आणि लोकवादी संवाद. याव्यतिरिक्त, बातम्यांवर कमी विश्वास, कमकुवत सार्वजनिक सेवा माध्यम, अधिक खंडित प्रेक्षक आणि अधिक सोशल मीडियाचा वापर हे देखील भारतातील चुकीच्या माहितीसाठी जबाबदार घटक असू शकतात. विशेष म्हणजे, चुकीची माहिती रोखण्यासाठी सर्वसमावेशक आणि सर्जनशील पाऊल उचलण्याऐवजी, भारत सरकार अनेकदा इंटरनेट सेवा बंद करते (नझमी, 2019 मध्ये 95 वेळा). बऱ्याचदा आपण काहीही आणि कोणतीही गोष्ट फॉरवर्ड करत असतो, त्यामुळे त्याचा इतरांना त्रास होणार याची काळजी घ्यायला हवी. बहुतेक देश एकाच वेळी दोन साथीच्या रोगांशी लढत होते; कोरोनाव्हायरस आणि चुकीची महिती पसरविणे, दोन्ही तितकेच हानिकारक. कोविड-19 साथीच्या महामारीपेक्षा चुकीची महिती पसरविणाऱ्यांचे आव्हान सद्या अधिक आहे.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

संदर्भ:

Loftus, Elizabeth (1999). Lost in the Mall: Misrepresentations and misunderstandings. Ethics & Behavior, 9(1), 51–60.

Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366.

Loftus, E. F., Miller, D. G., & Burns, H. J. (1978). Semantic integration of verbal information into a visual memory. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 4(1), 19–31

Murphy, G., Loftus, E. F., Grady, R. H., Levine, L. J., & Greene, C. M. (2019). False memories for fake news during ireland’s abortion referendum. Psychological Science, 30(10), 1449–1459

प्लेसिबो इफेक्ट | कृतक गुटी | Placebo Effect

 

प्लेसिबो इफेक्ट/प्रभाव | कृतक गुटी | Placebo Effect

            अनेक डॉक्टरांनी ''मिस्टर राइट,'' जो लिम्फ नोड्सच्या अंतिम टप्प्यातील कर्करोगाने ग्रस्त होता त्याच्याकडे काहीच दिवस शिल्लक आहेत असे सांगितले होते.  1957 मध्ये  मिस्टर राइटला लाँग बीच, कॅलिफोर्निया येथे संत्र्याच्या आकाराच्या ट्यूमरसह रुग्णालयात दाखल केले, त्याने ऐकले होते की शास्त्रज्ञांनी घोड्याचे सीरम, क्रेबिओझेन शोधले आहे, जे कर्करोगावर प्रभावी असल्याचे आढळून आले आहे. मिस्टर राइटने डॉक्टरांकडे ते मिळवण्यासाठी विनवणी केली.

      त्याचे डॉक्टर, डॉ. फिलिप वेस्ट यांनी शेवटी सहमती दर्शवली आणि शुक्रवारी दुपारी मिस्टर राइट यांना एक इंजेक्शन दिले. इंजेक्शन दिल्यानंतर पुढच्या सोमवारी, डॉक्टर चकित झाले कारण त्यांचा पेशंट त्याच्या ''मृत्यू शय्येवरून'' बाहेर पडून, तो परिचारिकांशी विनोद करत होता. ट्यूमर, ''गरम स्टोव्हवरील बर्फाच्या गोळ्याप्रमाणे वितळले होते.''

      दोन महिन्यांनंतर, मिस्टर राइट यांनी वैद्यकीय अहवाल वाचले की घोड्याचे सीरम हा एक बनावट उपाय आहे. त्यानंतर त्याला तात्काळ रोगाची लक्षणे दिसू लागली. ''तुम्ही पेपरमध्ये जे वाचता त्यावर विश्वास ठेवू नका,'' असे डॉक्टरांनी मिस्टर राइटला सांगितले. त्यानंतर डॉक्टरांनी त्याला एक इंजेक्‍शन दिले आणि त्यास सांगितले की त्या औषधाची 'नवीन सुपर-रिफाइंड डबल स्ट्रेंथ' आवृत्ती आहे. वास्तविक, ते पाणी होते, परंतु पुन्हा, ट्यूमरचा मास वितळला. मिस्टर राइट आणखी दोन महिने आरोग्य पूर्ण जीवन जगले,  जोपर्यंत त्यांनी क्रेबिओझेन निरुपयोगी असल्याचे सांगणारा निश्चित अहवाल वाचला नाही, त्यानंतर लगेचच दोन दिवसांनी त्यांचा मृत्यू झाला.

      ज्या डॉक्टरांना ही कथा माहित आहे त्यांनी ती त्या विचित्र कथांपैकी एक म्हणून नाकारली ज्याचे उत्तर वैद्यकशास्त्र देऊ शकत नाही. रुग्णाच्या विश्वासामुळे प्राणघातक आजार बरा होऊ शकतो किंवा नाहीसा होऊ शकतो ही कल्पना खूपच विचित्र आहे, यालाच प्लेसिबो इफेक्ट म्हणतात. 

"विश्‍वासाच्या जोरावर जग जिंकता येते", असे आपण आपल्या वाडवडीलांना बोलताना अनेकदा ऐकले असेल. हे विधान केवळ मानवी जीवनातच नव्हे तर वैद्यकीय व्यवहारात देखील वापरले जाते. होय, प्लेसिबो इफेक्ट ही अशीच एक वैद्यकीय पद्धत आहे ज्यामध्ये रुग्ण कोणत्याही औषधाने बरा होत नाही तर त्याच्या विश्वासाच्या आधारावर बरा होतो. या प्रकारच्या थेरपीमध्ये डॉक्टर रुग्णाच्या मनात असा विश्वास निर्माण करतात की तो त्यांच्या औषधाने बरा होईल. मात्र प्रत्यक्षात या उपचारात रुग्णाला कोणतेही औषध दिले जात नाही. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातील उपचारांसाठी प्लेसिबो इफेक्टचा यशस्वीपणे वापर केला जात आहे. केवळ डॉक्टरच नाही तर पंडित-पुजारी, बुवा-बाबाही प्लेसिबो ​​इफेक्टचा वापर करतात. जेव्हा तुम्ही तुमची समस्या बाबांकडे घेऊन जाता तेव्हा ते तुम्हाला उपाय सांगतात. त्याच्या तोडग्याने आपली समस्या दूर होईल असे आश्वासन तो देतो आणि तसे घडते. जेव्हा एखादी व्यक्ती एखाद्या गोष्टीवर विश्वास ठेवते तेव्हा प्लेसिबो प्रभाव अधिक प्रभावी असतो.

प्लेसबो प्रभावाचा अर्थ

प्लेसिबो हा लॅटिन शब्द आहे. 'प्लेसबो डोमिनो' हा शब्द पाचव्या शतकात बायबलच्या एका उताऱ्यातही वापरण्यात आला होता, ज्याचा अर्थ - "मी देवाला संतुष्ट करीन." ही वैद्यकीय पद्धत 18 व्या शतकात प्रथमच वापरली गेली. प्लेसिबो थेरपीमध्ये, रुग्णाला बरे करण्यासाठी त्याच्या विश्वासाच्या आधारावर उपचार केले जातात. प्लेसिबो हे असे औषध आहे ज्याला कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही.  मानसशास्त्रीय शब्दकोशानुसार प्लेसिबो इफेक्ट यास कृतक गुटी असे म्हणतात.

रुग्णाच्या भ्रमावर उपचार केले जातात

बहुतांशपणे असे घडते की त्या व्यक्तीला प्रत्यक्षात कोणताही आजार नसून तो आजारी असल्याचा केवळ भ्रम असतो. प्लेसिबो थेरपीमध्ये या भ्रमाचा उपचार केला जातो. उदाहरणार्थ, तुम्हाला तीन ते चार दिवस सर्दी आणि खोकला आहे. तुम्ही उपचारासाठी डॉक्टरकडे जाता आणि तो तुम्हाला औषध देतो.

डॉक्टर तुम्हाला दररोज एक टॅब्लेट घेण्यास आणि आठवड्यानंतर परत येण्यास सांगतात. तुम्ही औषध घेता आणि तुमचे दुखणे बरे होते कारण तुम्ही त्या डॉक्टरवर विश्वास ठेवता. आता प्रत्यक्षात काय होते की डॉक्टर तुम्हाला अशी गोळी देतात ज्यामध्ये कोणतेही रासायनिक द्रव्य नसते, म्हणजे त्यात कोणतेही औषध नसते. वास्तविक, सर्दी-खोकला 4-5 दिवसांत स्वतःच बरा होतो. परंतु तुम्हाला वाटते की औषध आश्चर्यकारक आहे. आधुनिक वैद्यकीय पद्धतींमध्ये अशा गोळ्या यशस्वीपणे वापरल्या जात आहेत.

संशोधकाच्या मते प्लेसिबो

या थेरपीचा प्रत्यक्ष कोणताही परिणाम होत नाही आणि जरी रुग्णाच्या तब्येतीत काही सुधारणा होत असेल तर ती इतर काही कारणांमुळे होत असते, याला प्लेसिबो इफेक्ट किंवा प्लेसबो प्रभाव म्हणतात. असे नाही की, रुग्णाला याची जाणीव नसते तेव्हाच प्लेसिबो ​​इफेक्ट काम करेल, पण अनेक संशोधनांमध्ये असेही आढळून आले आहे की असे अनेक रोग आहेत ज्यामध्ये रुग्णाला माहित असते की त्याच्या उपचारासाठी प्लेसिबोचा वापर केला जात आहे, पण तरीही अशा आजारांवर प्लेसिबो प्रभावी ठरते.

हॉवर्ड मेडिकल स्कूलमध्ये प्लेसिबो इफेक्टवर संशोधन करण्यात आले. या संशोधनात अपचनाचा त्रास असलेल्या काही लोकांना उपचारासाठी औषध देण्यात आले. यामध्ये केवळ मिठाई असून त्यात औषध नसल्याचेही त्यांना सांगण्यात आले, पण तरीही संशोधनात सहभागी झालेल्या लोकांना या गोळ्यांनी अपचनाच्या समस्येपासून आराम मिळाला.

प्लेसिबो प्रभावाची परिणामकारकता

प्लेसिबो इफेक्ट एखाद्या व्यक्तीच्या धारणा आणि अपेक्षांच्या तत्त्वावर आधारित असतो. या वैद्यकीय पद्धतीचा परिणाम एखाद्या व्यक्तीचे मन आणि त्याचे शरीर यांच्यातील संबंधांवर आधारित आहे. सोप्या भाषेत समजून घ्यायचे झाले तर एखाद्या व्यक्तीला काही औषधाने किंवा गोळीने तो बरा होईल अशी अपेक्षा असेल तर त्याच्या शरीरात असे काही परिणाम होतात जे प्रत्यक्ष औषधाने होतात. या कारणास्तव, तो प्लेसिबो ​​असलेल्या गोळीने देखील बरा होतो.

      अनेक संशोधकांचा असा विश्वास आहे की प्लेसिबो प्रभावामुळे व्यक्तीच्या शरीरात बदल झालेले आहेत. एका संशोधनात असे आढळून आले की प्लेसिबो इफेक्ट शरीरातील एंडोर्फिन नावाच्या रसायनाचे उत्पादन वाढवते, जे नैसर्गिक वेदना कमी करणारे आहे. संशोधनात असेही आढळून आले आहे की, अनेक वेळा, एखाद्या व्यक्तीची धारणा बदलणारे विविध घटक प्लेसिबो प्रभावाचे परिणाम बदलू शकतात. अशाच एका संशोधनानुसार, प्लेसिबो उपचारात दिलेल्या टॅब्लेटचा रंग आणि आकार यांचा परिणामकारकतेत फरक असतो. फिकट रंगाच्या गोळ्यांपेक्षा गडद रंगाच्या गोळ्यांचा प्रभाव चांगला असतो. त्याचप्रमाणे प्लेसिबो थेरपीमध्ये उपचारासाठी गोळ्यांपेक्षा कॅप्सूल अधिक प्रभावी असल्याचे आढळून आले आहे.

मानसशास्त्रीय संशोधनात प्लेसिबो प्रभाव

      मानसशास्त्रीय प्रयोगात, प्लेसिबो ही एक अचल उपचार किंवा पदार्थ आहे ज्याचे कोणतेही ज्ञात परिणाम नसतात. संशोधक प्लेसिबोचा वापर नियंत्रण समूहावर करू शकतात, जो प्लेसिबो किंवा फसव्या स्वतंत्र परिवर्त्याच्या संपर्कात असलेल्या सहभागींचा एक गट आहे. या प्लेसिबो उपचाराच्या परिणामाची नंतर प्रायोगिक गटाच्या परिणामांशी तुलना केली जाते.

उपचारांच्या परिणामकारकतेची चाचपणी घेण्यासाठी वैद्यकीय चाचण्यांमध्ये प्लेसबोचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, एका गटातील लोकांना वास्तविक औषध मिळते, तर इतरांना निष्क्रिय औषध किंवा प्लेसबो मिळते. वैद्यकीय ट्रायलमधील सहभागींना माहीत नसते की त्यांना खरी गोष्ट मिळाली की प्लेसबो. अशा प्रकारे, दोन्ही गटांच्या प्रतिसादाची तुलना करून संशोधक औषध कार्य करते की नाही हे शोधू शकतो. जर दोनही गटाची समान प्रतिक्रिया असेल किंवा सुधारणा दिसून येत नसेल तर औषध कार्य करत नाही असे मानले जाते.

      नवीन औषधाचे मूल्यमापन करताना प्लॅसिबो वापरण्याचा मोठा फायदा हा आहे की ते परिणामावर अपेक्षेचा प्रभाव कमकुवत करते किंवा काढून टाकते. जर संशोधकांना विशिष्ट परिणामाची अपेक्षा असेल, तर ते नकळतपणे सहभागींना त्यांनी कसे वागावे याबद्दल संकेत देऊ शकतात. याचा परिणाम अभ्यासाच्या निकालांवर होऊ शकतो.

      अपेक्षा परिणाम कमी करण्यासाठी, संशोधक कधीकधी दुहेरी-अंधत्व अभ्यास म्हणून ओळखले जाणारे अभ्यास करतात. या प्रकारच्या अभ्यासात भाग घेणार्‍यांना किंवा संशोधकांना हे माहित नसते की कोणाला प्लॅसिबोची मात्रा दिली जात आहे आणि कोणाला खरे उपचार मिळत आहेत. अभ्यासावर प्रभाव टाकणाऱ्या या सूक्ष्म पूर्वग्रहांचा धोका कमी करून, संशोधक औषध आणि प्लॅसिबोचे परिणाम अधिक चांगल्या प्रकारे तपासू शकतात.

प्लॅसिबोसंबंधी दंतकथा

      समाज माध्यमाद्वारा प्रसारित झालेली कथा आपल्याला माहिती असेल. ती कथा अशी आहे कि, अमेरिकेत जेव्हा एका कैद्याला फाशीची शिक्षा सुनावली, तेव्हा तेथील काही वैज्ञानिकांनी विचार केला, की आपण ह्या कैद्यावर काही प्रयोग करूयात. शास्त्रज्ञांना प्रयोग करण्यास परवानगी देण्यात आली. कैद्याला सांगितलं गेलं, की तुला फाशी न देता विषारी साप डसवून मारण्यात येइल. त्याला खुर्चीला बांधून एक मोठा साप त्याच्यासमोर आणण्यात आला. त्यानंतर त्याच्या डोळ्यावर पट्टी बांधली गेली. त्याला साप डसवून नाही, तर दोन सेफ्टी पिन्स टोचविण्यात आल्या आणि आश्चर्यकारकरित्या त्या कैद्याचा दोन सेकंदात मृत्यू झाला. त्या कैद्याचे पोस्टमॉर्टम केल्यानंतर असे दिसून आले की त्याला हृदयविकाराचा झटका आला होता आणि त्याच्या शरीरात सापाच्या 'व्हेनम' सदृश्य विष सापडले. साप न चावताही हे विष त्या कैद्याच्या शरीरात कोठून आलं, की ज्यामुळे कैद्यांचा जीव गेला? तर ते विष मानसिक धक्क्यामुळे त्याच्या शरीरानेच उत्पन्न केलं होतं. यावरून हे सिद्ध होते की सकारात्मक आणि नकारात्मक ऊर्जा हार्मोन्स आणि विषारी पदार्थ सोडतात. आपल्यावर परिणाम करणारे 75% रोग आपण निर्माण करत असलेल्या नकारात्मक ऊर्जेने मोठ्या प्रमाणावर प्रभावित होतात. भस्मासुर या पौराणिक राक्षसाप्रमाणे, त्याने ज्याच्या डोक्यावर हात ठेवला त्याला मारण्याचे वरदान मिळाले होते. वरदानाच्या संशयाने, त्याने स्वतःच्या डोक्यावर हात ठेवण्याचा प्रयत्न केला आणि आपला जीव गमावला.

वयाच्या 25 व्या वर्षापर्यंत इतर आपल्याबद्दल काय विचार करतात याची आपल्याला पर्वा नसते. 25 ते 50 दरम्यान इतर आपल्याबद्दल काय विचार करतात याची आपण काळजी करतो. 50 शी नंतर, आम्हाला कळते की लोक स्वत:चाच विचार करण्यात खूप व्यस्त होते. चला तर जगाचा विचार सोडूया आणि जीवनाचा आनंद घेऊया. कदाचित हे कायमचे टिकणार नसेल परंतु जर आपण जीवनाकडे योग्य दृष्टीकोनातून पाहिल्यास जीवन सुंदर आहे.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

संदर्भ:

Banagiri, V. (2014). The Placebo Effect: I Think, Therefore It Exists. Author Solutions.

Brown, W. A., & Brown, W. A. (2013). The Placebo Effect in Clinical Practice. OUP USA.

Colloca, L. (Ed.). (2018). Neurobiology of the Placebo Effect, Part I. Elsevier Science.

Colloca, L. (Ed.). (2018). Neurobiology of the Placebo Effect, Part II. Elsevier Science.

Erik, Vance (2016). Suggestible You: The Curious Science of Your Brain's Ability to Deceive, Transform, and Heal. National Geographic

Hall, K. T. (2022). Placebos. MIT Press

संदिग्धता प्रभाव | Ambiguity effects

 

संदिग्धता प्रभाव | Ambiguity effects

आपण एखादी वस्तू ऑनलाईन खरेदी करत असताना योग्य निर्णय घेण्यास अधिक चांगल्या प्रकारे माहिती रेटिंगद्वारे मिळू शकते. एकाला सरासरी रेटिंग आहे, तर दुसर्‍याला अद्याप कोणतेही रेटिंग नाही, कारण ते प्रोडक्ट नुकतेच अॅड झाले आहे. या परिस्थितीत, अनेक लोक सरासरी रेटिंग असलेली वस्तू निवडतात. अद्याप कोणतेही पुनरावलोकन नसलेली वस्तू अधिक चांगली असू शकते, तरीही आपण माहित असलेली गोष्ट मिळवत आहोत हे जाणून घेणे आपणास चांगले वाटते. यालाच संदिग्धता प्रभाव म्हणतात.

संदिग्धता प्रभाव हा एक बोधनिक पूर्वग्रह आहे जिथे माहितीच्या अभावामुळे किंवा अस्पष्टतेमुळे निर्णय घेण्यावर परिणाम होतो. या प्रभावाचा अर्थ असा होतो की लोकांचा कल हा अनुकूल परिणामाची संभाव्यता ज्ञात आहे अशा पर्यायांची निवड करण्याकडे असतो ना की, ज्या पर्यायासाठी अनुकूल परिणामाची संभाव्यता अज्ञात असते. कारण आपण अनिश्चितता नापसंत करतो आणि म्हणून विशिष्ट अनुकूल परिणाम साध्य करण्याची संभाव्यता ज्ञात आहे असा निश्चित पर्याय निवडण्याकडे आपला अधिक कल असतो. डॅनियल एल्सबर्ग यांनी प्रथम 1961 मध्ये या प्रभावाचे वर्णन केले होते. एल्सबर्गने खालील प्रयोगाद्वारे हा प्रभाव दाखवला:

कल्पना करा की एका बादलीमध्ये 90 चेंडू आहेत, त्यापैकी 30 लाल आहेत आणि बाकीचे काळ्या आणि पिवळ्या चेंडूंचे अज्ञात प्रमाण आहे. आपणास 2 पर्यायांमधून निवडण्याची परवानगी आहे: जर A मधून त्याने लाल बॉल काढला तर तो $100 जिंकतो, पण जर त्याने काळा किंवा पिवळा काढला तर तो $0 जिंकतो. किंवा B मधून जर त्याने पिवळा चेंडू काढला तर तो $100 जिंकतो. जर त्याने लाल किंवा काळा काढला तर तो $0 जिंकतो.

आपण काय निवडाल? पर्याय A, कि पर्याय B?

 

जर तुम्ही A पर्याय निवडला असेल तर लाल बॉल काढण्याची शक्यता 1/3 आहे.

जर तुम्ही B पर्याय निवडला असेल तर पिवळा बॉल काढण्याची शक्यता देखील 1/3 आहे. याचे कारण असे की पिवळ्या बॉलची संख्या 0 ते 60 मधील सर्व शक्यतांमध्ये समान प्रमाणात वितरीत केलेली आहे.

येथे असे दिसून येते की बहुतेक लोक पर्याय B ऐवजी A पर्यायावर पैज लावण्यास प्राधान्य देतील, दोन्हीमधील फरक एवढाच आहे की A ला ज्ञात अनुकूल परिणाम आहे, तर पर्याय B मध्ये एक संदिग्ध, अज्ञात अनुकूल परिणाम आहे. लोक पर्याय A पसंत करतात कारण दोन्ही संभाव्यता समान असल्या तरीही तो अधिक निश्चित असल्याचे समजले जाते.

अगोदरच्या काळी घर खरेदी करताना, बरेच लोक एक निश्चित व्याज दर निवडत होते, जेथे व्याज दर एका विशिष्ट कालावधीसाठी (सामान्यत: अनेक वर्षांसाठी) निश्चित केला जात होता, बदलते व्याज दर ठेवण्याकडे लोकांचा कल नव्हता कारण येथे व्याज दरात बाजारानुसार चढ-उतार होण्याची शक्यता असते. धोका कमी असलेल्या पर्यायाची निवड अधिक प्रमाणात केली जात होती. काळ बदलला तशी लोकांची विचार करण्याची आणि निर्णय घेण्याची प्रवृत्ती देखील बदललेली आढळते.

अधिक वास्तववादी उदाहरण म्हणजे लोक ज्या पद्धतीने पैसे गुंतवतात. जोखीम नको असलेले गुंतवणूकदार त्यांचे पैसे सरकारी रोखे, सोने, स्थावर मालमत्ता आणि बँक ठेवी यांसारख्या "सुरक्षित" गुंतवणुकीत ठेवतात, शेअर बाजार, स्टॉक आणि फंड यांसारख्या अधिक अस्थिर गुंतवणुकीच्या विरोधात ते लोक असतात. जरी शेअर बाजारातून कालांतराने लक्षणीयरीत्या जास्त परतावा मिळण्याची शक्यता असली तरीही, गुंतवणूकदार स्पष्टता नसलेल्या शेअर बाजाराऐवजी "सुरक्षित" गुंतवणुकीला प्राधान्य देतात कारण यामध्ये परतावा ज्ञात आहे. पण प्रत्यक्षात जर आपण विशिष्ट शेअर्सचा अभ्यास करून दीर्घकाल शेअर बाजारामध्ये पैसे गुंतविले तर त्याचे फायदे अगणित आहेत.

वैयक्तिक भिन्नता आणि संदिग्धता प्रभाव

संदिग्धतेचा प्रभाव आपणास दोन व्यवहार्य पर्यायांचा समान विचार करण्यापासून रोखू शकतो. परिणामी आपल्या निर्णय घेण्यावर परिणाम होतो. अज्ञात व्यक्तीवर विश्वास ठेवणे खूप धोकादायक आहे असे आपणास वाटते या वस्तुस्थितीवर आधारित आपण आपोआपच एखाद्या गोष्टीविरुद्ध निर्णय घेऊ शकतो. या बोधात्मक पूर्वग्रहात गुंतल्याने आपले विचार  मर्यादित होतात, कारण आपणास हे धोकादायक निर्णयांचे दीर्घकालीन फायदे मिळविण्यापासून प्रतिबंधित करतात .

 संदिग्धतेच्या प्रभावामुळे जोखीम टाळणे याकडे जरी आपला कल असला तरी, निर्णय घेणार्‍याकडे किती माहिती आहे यावरून दोन पूर्वग्रहातील भेदभाव केले जातात. आपल्याकडे उपलब्ध पर्यायांपैकी फक्त एकासाठी विशिष्ट परिणामाची संभाव्यता माहित असते तेंव्हा संदिग्धता प्रभाव होतो. आपणास दोन्ही संभाव्यता माहित असतात आणि कमी मोबदला असलेल्या परंतु यशाची अधिक शक्यता असलेल्या पर्यायाकडे आकर्षण असते तेंव्हा जोखीम टाळण्याकडे कल असतो. दोन्ही प्रकरणांमध्ये, आपण धोकादायक मानत असलेले पर्याय निवडण्याची आपली नापसंती फलदायी निर्णय घेण्याची आपली क्षमता मर्यादित करू शकतात.

 

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

सुरक्षितता आणि असुरक्षितता

पद्धतशीर विचार हे आपल्या दैनंदिन जीवनात केलेल्या छोट्या निवडींवर प्रभाव टाकू शकतात, परंतु त्याचा निर्णय घेण्यावरही मोठ्या प्रमाणावर प्रभाव पडतो. यामुळे शाळा, कंपन्या आणि शासकिय यंत्रणा सुधारणा करण्याच्या दृष्टीने नवीन धोरणे किंवा कार्यक्रम सादर करण्याऐवजी अपयशी प्रणालींला चिकटून राहतात. जरी हे बदल सिस्टीमला अधिक चांगल्या प्रकारे कार्य करण्यास मदत करतील तरी, गोष्टी चुकीच्या मार्गावर जाणार नाहीत याची शाश्वती नसणे आणि शेवटी नवीन काही सुरू करण्याने आहे ती स्थिती वाईट होईल या कारणाने जैसे थे नियम राबवविले जाते. जरी वर्तमान प्रणाली इष्टतम नसली तरीही, बदल लागू करण्यापेक्षा तिच्याशी चिकटून राहणे अधिक सुरक्षित वाटते, कारण ते ज्ञात आहे आणि त्याचा अधिक अंदाज लावता येतो. जोखीम न घेण्याचा निर्णय घेऊन या कृती करण्याकडे दुर्लक्ष केल्याने संस्थांना आणि ज्या लोकांना त्यांचा फायदा होणार आहे त्यांना मोठ्या प्रमाणात खर्च होऊ शकतो.

असे का घडत असावे?

इतर बोधनिक पूर्वग्रहांप्रमाणे, संदिग्धता प्रभाव का होतो यामागे अनेक सिद्धांत आहेत. एक म्हणजे हा एक व्यावहारिक नियम (Rule of thumb) आहे जो जलद, सहज निर्णय घेण्यासाठी आणि समस्या सोडवण्यासाठी उपयुक्त आहे. आणखी एक म्हणजे संदिग्धता टाळण्याची उच्च पातळी, एक सामान्य वर्तन ज्यामध्ये आपल्यापैकी बरेच जण गुंतलेले असतात, ज्यामुळे लोकांना हा पूर्वग्रह घडण्याची अधिक शक्यता असते.

व्यावहारिक नियम (Rule of thumb)

व्यावहारिक नियम म्हणजे संदिग्धता प्रभाव निर्णय घेण्याच्या सोयीसाठी वापरला  जाणारा नवगामी परिणाम (प्रयत्न प्रमाद पद्धती) आहे. नवगामी विचाराप्रमाणे, हे समस्या सोडविण्याच्या सामान्य दृष्टिकोनाचे वर्णन करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्व म्हणून कार्य करते. ही रणनीती आपोआप आणि सहजतेने उद्भवते आणि आपल्याला लवकर निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्यास मदत करू शकते. नवगमी विचार तोपर्यंत टिकून राहतात जोपर्यंत ते बरोबर असतात. तथापि, त्यांचा वापर करून, आपण चुकीचा किंवा चुकीची माहिती असलेला निष्कर्ष काढण्याचा धोका पत्करतो, कारण आपण तर्क आणि अनुमान वापरण्यात अयशस्वी होतो.

एका मर्यादेपर्यंत, संदिग्धता प्रभाव हा एक अनुकूल प्रतिसाद आहे. अनेक लोक कल्पनेवर आधारित पर्यायांपेक्षा त्यांना चांगल्या प्रकारे माहिती असलेल्या पर्यायांना प्राधान्य देतात. आपल्याकडे खरोखर खूप कमी माहिती आहे त्यावेळी हे पर्याय टाळण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. याहूनही चांगले, अस्पष्टता परिणाम आपल्याला अस्पष्ट पर्यायाबद्दल अधिक माहिती मिळविण्यास प्रवृत्त करू शकतो, जेणेकरून अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेता येईल.

व्यावहारिक नियम काही प्रसंगी कार्य करतो. असे म्हटले जात आहे की, या नवगामी विचारावर जास्त अवलंबून राहणे आदर्श नाही. फ्रिश आणि बॅरन यांच्या संशोधनानुसार, संदिग्धता प्रभाव हा फ्रेमिंग प्रभावाचा एक प्रकार आहे, जसे की त्यातील काही अज्ञात घटकांकडे लक्ष वेधून किंवा दूर करून कोणताही पर्याय संदिग्ध किंवा अस्पष्ट वाटू शकतो. मूलत:, एखाद्याला दिलेल्या पर्यायाबद्दल सर्व काही माहित नसते. असा विश्वास ठेवणे हे फक्त "कोणती माहिती असू शकते याबद्दल कल्पनेच्या अभावाचा परिणाम असू शकतो." अशा प्रकारे, या नवगामी विचाराचा वापर करून निर्णय घेणे निश्चितच सोपे होते, परंतु ते जवळजवळ विश्वसनीय किंवा प्रभावी नाही.

आपल्या जीवनात याचे महत्व काय आहे?

इतर कोणत्याही बोधनिक पूर्वग्रहाप्रमाणे जेथे निर्णय घेण्याशी तडजोड केली जाते, संदिग्धतेचा प्रभाव काय आहे आणि त्याचा आपल्यावर कसा प्रभाव पडतो हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कारण आपण या पूर्वग्रहात गुंतलेले आहोत का हे ओळखण्याची क्षमता विकसित करण्याच्या दिशेने काम करू शकतो. ही जागरूकता आपणास हा पूर्वग्रह पूर्णपणे टाळण्यास मदत करेल, ज्यामुळे आपणास तर्काच्या आधारे योग्य निर्णय घेणे शक्य होईल.

संदिग्धतेचा प्रभाव कसे टाळता येईल?

स्वतःला मर्यादित न ठेवण्यासाठी, संदिग्ध पर्याय आणि परिस्थिती टाळण्यासाठी आपण आपल्या सुरुवातीच्या प्रबळ इच्छा नजर अंदाज करायला शिकले पाहिजे. कोणत्याही नवगामी विचाराप्रमाणे, असे करण्याची पहिली पायरी म्हणजे त्याचे अस्तित्व आणि आपल्या निर्णय क्षमतेवर त्याचा प्रभाव ओळखणे. 

नवगामी विचार आपणास सहजतेने आणि आपोआप निर्णय घेण्याची परवानगी देत असले तरीही, संदिग्धता प्रभाव टाळण्याचा एक प्रमुख भाग म्हणून निर्णय घेण्यास आवश्यक वेळ घेणे गरजेचे आहे. आपण एका दिवसात असंख्य माहिती आणि अनेक पर्यायांचा सामना करतो, त्यामुळे आपल्या मानसिक संसाधनांचे योग्य विल्हेवाट लावण्याचा हा एक प्रभावी मार्ग असू शकतो. तथापि, काही निर्णय घेण्यास अधिक मेहनत घ्यावी लागते. कमी अस्पष्ट पर्याय सुरुवातीला अधिक इष्ट वाटू शकतो, परंतु, फ्रिश आणि बॅरनने निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, आपणास वाटते त्यापेक्षा कमी माहिती असू शकते. परिस्थितीचा पुन्हा नव्याने विचार केल्याने असे दिसून येईल की कमी अस्पष्ट पर्याय दिसत होता तितका तो श्रेष्ठ नाही. शिवाय, अधिक संदिग्ध पर्यायाचे मूल्यांकन करताना, केवळ काय चूक होऊ शकते यावरच नव्हे तर काय बरोबर असू शकते यावर देखील लक्ष केंद्रित करणे महत्वाचे आहे. जेव्हा संदिग्धतेचा सामना करावा लागतो, तेव्हा आपण सर्वात वाईट परिस्थितीची कल्पना करतो, हे विसरतो की हा परिणाम सर्वोत्तम परिस्थिती असू शकतो.

समारोप

संदिग्धता प्रभाव हे आपल्याकडे किती माहिती आहे याचा निर्णय घेण्यावर कसा प्रभाव पडतो यांचे वर्णन करतो. विशेषत:, आपल्याकडे माहितीची कमतरता असते त्या पर्यायांचा तिरस्कार असतो. संदिग्धता प्रभाव हे पर्याय टाळण्यासाठी नवगामी विचार असू शकतात ज्यासाठी आपणास वाटते की आपल्याकडे पुरेशी माहिती नाही. याव्यतिरिक्त, उच्च पातळीच्या संदिग्धता टाळणारे लोक हे वर्तन व्यक्त करण्याची अधिक शक्यता असते. संदिग्धता प्रभाव टाळण्यासाठी, आपण निर्णय घेण्यासाठी प्रयत्नशील, सक्रिय दृष्टीकोन घेतला पाहिजे. कमी अस्पष्ट पर्याय आपोआप निवडण्याऐवजी, त्या पर्यायाबद्दल आपल्याला काय माहित नाही ते माहिती करून घेतले पाहिजे, तसेच अधिक अस्पष्ट पर्याय निवडण्याचे संभाव्य फायदे देखील ओळखले पाहिजेत.

संदर्भ

Ellsberg, D. (1961). Risk, ambiguity, and the Savage axioms. The quarterly journal of economics, 75(4), 643-669.

Frisch, D., & Baron, J. (1988). Ambiguity and rationality. Journal of Behavioural Decision Making, 1(3), 149-157.

Howard, J. (2018). Ambiguity Effect. Cognitive Errors and Diagnostic Mistakes: A Case-Based Guide to Critical Thinking in Medicine. 15-19. doi: 10.1007/978-3-319-93224-8_2

मानवी मेंदूचे नियम | Brain Rules

 

मानवी मेंदूचे नियम | Brain Rules

मानवी मेंदू हा कसा काम करतो हे माहिती नसणे, नातेसंबंधाच्या दृष्टीने मोठी गैरसोय ठरू शकेल कारण बोधात्मक साक्षरतेमुळे एखादी व्यक्ती विशिष्ट प्रकारे का वागते हे शोधण्यास, तसेच इतरांच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण करण्यास मदत होऊ शकते. मेंदू कसा काम करतो याबद्दल अनेक संशोधकांनी केलेल्या संशोधनातून काही सामान्य नियम निदर्शनास आलेले आहेत. ते मेंदूचे नियम म्हणजे आपला मेंदू कसा कार्य करतो आणि आपण ते ज्ञान व्यावहारिक उपयोगात कसे आणू शकतो यावर एक मनोरंजक आणि माहितीपूर्ण चित्रण आहे.

जॉन मेडिना हे सिएटल वॉशिंग्टन येथील एक प्रतिथयश आण्विक जीवशास्त्रज्ञ आणि संशोधन सल्लागार आहेत; तसेच वॉशिंग्टन स्कूल ऑफ मेडिसिनमध्ये बायोइंजिनियरिंगचे प्राध्यापक आहेत आणि सिएटल पॅसिफिक विद्यापीठातील ब्रेन सेंटर फॉर अप्लाइड लर्निंग रिसर्चचे संचालक आहेत. तज्ज्ञ मंडळींनी पुनरावलोकन केलेल्या विविध प्रकारच्या वैज्ञानिक अभ्यासांवर आधारित आपला मेंदू कसा कार्य करतो याबद्दलचे सत्य मांडण्यासाठी मेडिना यांनी मेंदूच्या 12 नियमांची  एक सूची तयार केलेली आहे. त्याचेच पुस्तक म्हणजे मेंदूचे 12 नियम (Brain Rules) होय.