ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

 

ज्युलियन रॉटर (Julian Rotter): आंतरिक आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या आधुनिक इतिहासात काही विचारवंतांनी मानवी वर्तन समजून घेण्याची चौकटच बदलून टाकली. ज्युलियन रॉटर हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. त्यांनी मांडलेला सामाजिक अध्ययन सिद्धांत आणि नियंत्रण केंद्र (Locus of Control) हा विचार मानसशास्त्रातील वर्तनवादी आणि बोधात्मक दृष्टिकोन यांच्यामधील महत्त्वाचा दुवा मानला जातो. रॉटर यांनी मानवी वर्तन हे केवळ बाह्य उद्दीपकांचे परिणाम नसून व्यक्तीच्या अपेक्षा, अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि बक्षीस-शिक्षेच्या अर्थांवर अवलंबून असते, हे स्पष्ट केले. त्यामुळे मानसशास्त्रात व्यक्तीला अधिक सक्रिय, निर्णयक्षम आणि सामाजिक संदर्भात समजण्याचा मार्ग खुला झाला (Rotter, 1954).

रॉटर यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक पातळीवर मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या सिद्धांतांचा प्रभाव शिक्षण, व्यक्तिमत्त्व अभ्यास, समुपदेशन, प्रेरणा, औद्योगिक मानसशास्त्र, मानसिक आरोग्य, नेतृत्व विकास आणि सामाजिक मानसशास्त्र या विविध क्षेत्रांवर पडला. विशेषतः नियंत्रण केंद्र ही संकल्पना आज मानसिक आरोग्य आणि प्रेरणाविषयक संशोधनातील अत्यंत प्रभावशाली संकल्पनांपैकी एक मानली जाते. व्यक्ती आपल्या जीवनातील यश-अपयशाचे कारण स्वतःमध्ये शोधते की बाह्य परिस्थितीत, यावर तिचे वर्तन, आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता अवलंबून असते, हा त्यांचा विचार आधुनिक मानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाचा ठरला (Lefcourt, 1982). 

बालपण आणि प्रारंभिक जीवन

रॉटर यांचा जन्म 22 ऑक्टोबर 1916 रोजी अमेरिकेतील Brooklyn येथे एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण अमेरिकेतील मोठ्या आर्थिक आणि सामाजिक बदलांच्या काळात गेले. 1929 नंतर आलेल्या Great Depression या आर्थिक मंदीमुळे संपूर्ण अमेरिकन समाजात बेरोजगारी, असुरक्षितता आणि सामाजिक विषमता वाढली होती. या परिस्थितीचा रॉटर यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला. लहानपणापासूनच त्यांनी समाजातील असमानता, मानवी संघर्ष आणि लोकांच्या निर्णय प्रक्रियेचे निरीक्षण केले. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये मानवी वर्तन समजून घेण्याची तीव्र जिज्ञासा निर्माण झाली.

रॉटर हे अत्यंत वाचनप्रिय होते. किशोरवयातच त्यांनी मानसशास्त्र, समाजशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान यांवरील पुस्तके वाचण्यास सुरुवात केली. विशेषतः अल्फ्रेड अॅडलर यांच्या विचारांनी त्यांच्यावर खोल प्रभाव टाकला. अॅडलर यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मानसशास्त्रामध्ये सामाजिक संबंध, न्यूनगंड, उद्दिष्टे आणि व्यक्तीच्या सामाजिक परिस्थितीचे महत्त्व अधोरेखित केले गेले होते. या विचारांमुळे रॉटर यांना समजले की व्यक्तीचे वर्तन समजण्यासाठी केवळ जैविक किंवा वैयक्तिक घटक पुरेसे नसतात; तर सामाजिक अनुभव आणि वातावरण यांनाही तितकेच महत्त्व असते (Adler, 1937).

रॉटर यांच्या बालपणातील सामाजिक आणि आर्थिक अनुभवांमुळे त्यांच्यात सामाजिक संवेदनशीलता निर्माण झाली. ते मानत होते की व्यक्तीचे वर्तन तिच्या परिस्थितीपासून वेगळे समजता येत नाही. पुढे त्यांनी विकसित केलेल्या सामाजिक अधिगम सिद्धांतामध्ये हा दृष्टिकोन स्पष्टपणे दिसून येतो.

शिक्षणाचा प्रवास

रॉटर यांनी सुरुवातीला विज्ञान शाखेत शिक्षण घेतले आणि रसायनशास्त्राचा अभ्यास करण्याचा विचार केला होता. परंतु मानवी मन आणि वर्तनाविषयीची उत्सुकता त्यांना मानसशास्त्राकडे घेऊन गेली. त्यांनी Brooklyn College येथे शिक्षण घेतले. या काळात त्यांना विविध सामाजिक आणि राजकीय विचारधारांचा परिचय झाला. महाविद्यालयीन जीवनात त्यांनी मानसशास्त्रासोबत समाजशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाचाही अभ्यास केला, ज्यामुळे त्यांची विचारसरणी अधिक व्यापक बनली.

त्यानंतर त्यांनी Indiana University मधून मानसशास्त्रात उच्च शिक्षण घेतले. त्या काळात अमेरिकन मानसशास्त्रावर वर्तनवादाचा प्रभाव होता. B. F. Skinner आणि John B. Watson यांचे सिद्धांत अत्यंत लोकप्रिय होते. वर्तनवादानुसार मानवी वर्तन हे मुख्यतः उद्दीपक (S) आणि प्रतिसाद (R) यांच्या संबंधातून समजावले जात होते. परंतु रॉटर यांना असे वाटत होते की हा दृष्टिकोन अपुरा आहे. त्यांच्या मते, व्यक्तीचे विचार, अपेक्षा, अनुभव आणि परिस्थिती यांचा विचार न करता मानवी वर्तन पूर्णपणे समजता येत नाही. उदाहरणार्थ, दोन व्यक्तींना समान परिस्थितीचा सामना करावा लागला तरी त्यांची प्रतिक्रिया वेगळी असू शकते, कारण त्यांच्या अपेक्षा आणि अनुभव वेगळे असतात. हा दृष्टिकोन पुढे त्यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांताचा पाया ठरला (Rotter, 1954).

रॉटर यांच्या शिक्षणकाळात त्यांना सांख्यिकी, संशोधन पद्धती आणि व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र यांचे सखोल प्रशिक्षण मिळाले. त्यामुळे त्यांनी सिद्धांत मांडताना केवळ तात्त्विक चर्चा न करता वैज्ञानिक संशोधनावर आधारित दृष्टिकोन विकसित केला.

दुसरे महायुद्ध आणि जीवनातील वास्तव अनुभव

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात रॉटर यांनी अमेरिकन सैन्यात मानसशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले. युद्धकाळातील अनुभवांनी त्यांच्या विचारविश्वावर मोठा प्रभाव टाकला. सैनिकांच्या मानसिक समस्या, भीती, असुरक्षितता, तणाव, नैराश्य आणि प्रेरणा यांचा त्यांनी जवळून अभ्यास केला. युद्धामुळे व्यक्तींच्या वर्तनात होणारे बदल पाहताना त्यांना लक्षात आले की मानवी वर्तन हे स्थिर नसून परिस्थितीनुसार बदलणारे असते.

युद्धकाळातील अनुभवांनी रॉटर यांना शिकवले की व्यक्तीचे वर्तन समजण्यासाठी तिच्या सामाजिक परिस्थितीचा आणि मानसिक अपेक्षांचा अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक आहे. काही सैनिक कठीण परिस्थितीतही धैर्याने लढत होते, तर काही जण मानसिकदृष्ट्या खचत होते. या फरकाचे कारण केवळ बाह्य परिस्थिती नव्हते, तर त्या परिस्थितीबद्दल व्यक्तीची मानसिक व्याख्या आणि अपेक्षा होत्या.

याच अनुभवातून रॉटर यांच्या मनात “अपेक्षा” (Expectancy) आणि “प्रबलीकरण” (Reinforcement) या संकल्पनांचा विकास झाला. त्यांनी पुढे सांगितले की व्यक्ती एखादे वर्तन करते कारण तिला विशिष्ट परिणामाची अपेक्षा असते. जर त्या वर्तनामुळे तिला सकारात्मक अनुभव मिळाला, तर ते वर्तन पुन्हा होण्याची शक्यता वाढते (Rotter, Chance & Phares, 1972).

युद्धकाळातील अनुभवांनी त्यांना मानवी सहनशक्ती, मानसिक लवचिकता आणि सामाजिक आधाराचे महत्त्व समजावून दिले. त्यामुळे त्यांच्या सिद्धांतात व्यक्ती आणि समाज यांच्यातील परस्परसंबंधाला विशेष स्थान मिळाले.

सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory)

रॉटर यांनी मांडलेला सामाजिक अध्ययन सिद्धांत हा व्यक्तिमत्त्व आणि वर्तन समजून घेण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानसशास्त्रीय सिद्धांत मानला जातो. हा सिद्धांत विशेषतः 1954 मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या Social Learning and Clinical Psychology या ग्रंथातून अधिक स्पष्ट स्वरूपात समोर आला. रॉटर यांनी त्या काळातील प्रचलित वर्तनवादी दृष्टिकोन आणि बोधात्मक प्रक्रियांचा समन्वय साधून मानवी वर्तनाचे अधिक वास्तववादी स्पष्टीकरण दिले. त्यांच्या मते, माणूस हा केवळ बाह्य उद्दीपकांना प्रतिसाद देणारा निष्क्रिय जीव नाही, तर तो अनुभव, अपेक्षा, विचार, सामाजिक संदर्भ आणि संभाव्य परिणामांचा विचार करून वर्तन करणारा सक्रिय घटक आहे (Rotter, 1954; Schultz & Schultz, 2017).

रॉटर यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांताचा केंद्रबिंदू असा आहे की मानवी वर्तन हे केवळ शिक्षा आणि बक्षीस यांवर आधारित नसते; ते व्यक्तीच्या अपेक्षा, अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि परिणामांविषयीच्या विश्वासांवरही अवलंबून असते. पारंपरिक वर्तनवादी मानसशास्त्रात, विशेषतः B. F. Skinner यांच्या विचारांमध्ये, वर्तन हे मुख्यतः प्रबलीकरण आणि पर्यावरणीय नियंत्रणाचे परिणाम मानले गेले. मात्र रॉटर यांनी प्रश्न उपस्थित केला की, एकाच परिस्थितीत दोन व्यक्ती वेगळे वर्तन का करतात? जर बाह्य प्रबलीकरणच सर्व काही ठरवत असेल, तर समान परिस्थितीत सर्वांचे वर्तन सारखे असायला हवे. याच प्रश्नातून त्यांनी सामाजिक अध्ययन सिद्धांत विकसित केला (Feist, Feist, & Roberts, 2021).

रॉटर यांच्या मतानुसार, व्यक्तीचे वर्तन समजून घेण्यासाठी चार मूलभूत संकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत: Behavior Potential (वर्तनाची शक्यता), Expectancy (अपेक्षा), Reinforcement Value (प्रबलीकरणाचे मूल्य), आणि Psychological Situation (मानसिक परिस्थिती). या चार घटकांच्या परस्परसंवादातून व्यक्ती कोणते वर्तन करेल हे ठरते.

1. वर्तनाची शक्यता (Behavior Potential)

रॉटर यांच्या सिद्धांतातील पहिली महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे वर्तनाची शक्यता, ज्याचा अर्थ एखाद्या विशिष्ट परिस्थितीत व्यक्ती एखादे विशिष्ट वर्तन करण्याची शक्यता असा होतो. प्रत्येक परिस्थितीत व्यक्तीकडे अनेक वर्तनपर्याय उपलब्ध असतात; परंतु ती व्यक्ती कोणता पर्याय निवडेल, हे तिच्या अपेक्षा आणि संभाव्य परिणामांच्या मूल्यांकनावर अवलंबून असते.

उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी रात्रभर अभ्यास करू शकतो, मित्रांची मदत घेऊ शकतो किंवा अभ्यास टाळून विश्रांती घेऊ शकतो. यापैकी कोणते वर्तन तो निवडेल हे त्याच्या अनुभवांवर आणि त्याला त्या वर्तनातून अपेक्षित परिणामांवर अवलंबून असेल. जर त्याला वाटत असेल की कठोर अभ्यासामुळे यश मिळेल, तर अभ्यास करण्याची शक्यता वाढेल. म्हणूनच वर्तन हे स्थिर किंवा यांत्रिक नसून परिस्थितीनुसार बदलणारे असते (Rotter, 1966).

रॉटर यांनी हे अधोरेखित केले की, वर्तनाची शक्यता समजून घेताना व्यक्तीच्या पूर्वानुभवांचा आणि त्या व्यक्तीने भूतकाळातून काय शिकले आहे याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

२. अपेक्षा (Expectancy)

रॉटर यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांतातील दुसरी मध्यवर्ती संकल्पना म्हणजे अपेक्षा. अपेक्षा म्हणजे एखादे विशिष्ट वर्तन केल्यास अपेक्षित परिणाम मिळेल असा व्यक्तीचा विश्वास. व्यक्तीची अपेक्षा ही तिच्या पूर्वानुभवांवर आधारित असते.

उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने पूर्वी कठोर अभ्यास करून चांगले गुण मिळवले असतील, तर पुढील वेळी तो अधिक आत्मविश्वासाने अभ्यास करेल, कारण त्याला अपेक्षा असेल की अभ्यासामुळे यश मिळेल. उलट, जर अनेक प्रयत्न करूनही अपयश आले असेल, तर त्या व्यक्तीच्या अपेक्षा कमी होऊ शकतात.

रॉटर यांनी अपेक्षेला अत्यंत महत्त्व दिले कारण त्यांच्यामते, व्यक्तीची कृती ही वस्तुनिष्ठ वास्तवावर नव्हे तर त्या वास्तवाबद्दलच्या तिच्या समजुतीवर आधारित असते. म्हणजेच, एखादी परिस्थिती वास्तवात कशी आहे यापेक्षा व्यक्ती तिला कसे पाहते हे अधिक महत्त्वाचे ठरते (Pervin, Cervone, & John, 2005).

याच अपेक्षा संकल्पनेतून पुढे रॉटर यांनी Locus of Control ही सुप्रसिद्ध संकल्पना विकसित केली. काही व्यक्तींना वाटते की त्यांच्या कृतींमुळे परिणाम बदलतात (Internal Locus of Control), तर काहींना वाटते की नशीब किंवा बाह्य घटक परिणाम ठरवतात (External Locus of Control) (Rotter, 1966).

3. प्रबलीकरणाचे मूल्य (Reinforcement Value)

प्रबलीकरणाचे मूल्य म्हणजे एखाद्या परिणामाला व्यक्ती किती महत्त्व देते हे होय. प्रत्येक व्यक्तीसाठी समान बक्षीस समान मूल्याचे असतेच असे नाही. एखाद्या व्यक्तीसाठी सामाजिक मान्यता अत्यंत महत्त्वाची असू शकते, तर दुसऱ्यासाठी आर्थिक लाभ अधिक महत्त्वाचा असू शकतो.

उदाहरणार्थ, दोन विद्यार्थी एकाच स्पर्धेत भाग घेतात. पहिल्या विद्यार्थ्यासाठी ट्रॉफी जिंकणे प्रतिष्ठेचे प्रतीक असू शकते, तर दुसऱ्या विद्यार्थ्यासाठी पालकांचे कौतुक अधिक मौल्यवान असू शकते. त्यामुळे दोघांचे प्रेरणास्त्रोत वेगवेगळे असतील.

रॉटर यांनी स्पष्ट केले की, व्यक्ती एखादे वर्तन तेव्हाच करण्याची अधिक शक्यता असते जेव्हा त्या वर्तनातून मिळणाऱ्या परिणामाचे मूल्य तिच्यासाठी जास्त असते. त्यामुळे वर्तन समजून घेताना “बक्षीस मिळेल का?” एवढाच प्रश्न महत्त्वाचा नसून “त्या बक्षिसाचे मूल्य व्यक्तीसाठी किती आहे?” हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो (Rotter, Chance, & Phares, 1972).

4. मानसिक परिस्थिती (Psychological Situation)

रॉटर यांच्या सिद्धांतातील चौथा घटक म्हणजे मानसिक परिस्थिती, म्हणजे व्यक्ती एखाद्या परिस्थितीचा मानसिक किंवा व्यक्तिनिष्ठ अर्थ कसा लावते. एकाच परिस्थितीचा अर्थ दोन व्यक्ती वेगवेगळा लावू शकतात.

उदाहरणार्थ, सार्वजनिक व्यासपीठावर बोलण्याची संधी मिळाल्यास एखाद्या व्यक्तीस ती आत्मविश्वास दाखवण्याची संधी वाटू शकते, तर दुसऱ्यास ती भीतीदायक परीक्षा वाटू शकते. परिस्थिती समान असली तरी व्यक्तीच्या अनुभवांनुसार आणि समजुतीनुसार वर्तन वेगळे होऊ शकते.

यामुळे रॉटर यांनी वर्तन समजावून सांगताना सामाजिक आणि मानसिक संदर्भांना विशेष महत्त्व दिले. हे पारंपरिक व्यवहारवादापेक्षा वेगळे होते, कारण व्यवहारवादी विचारांमध्ये परिस्थितीचे वस्तुनिष्ठ स्वरूप महत्त्वाचे मानले जात होते; परंतु रॉटर यांच्या मते व्यक्ती परिस्थितीचा अर्थ कसा लावते हे अधिक निर्णायक असते (Schultz & Schultz, 2017).

यामुळे रॉटर यांचा सिद्धांत वर्तनावाद आणि बोधात्मक मानसशास्त्र यांच्यातील दुवा मानला जातो. पुढे Albert Bandura यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांताच्या विकासावरही रॉटर यांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो (Bandura, 1977).

“Locus of Control” : जग बदलणारी मानसशास्त्रीय संकल्पना

रॉटर यांनी 1954 आणि विशेषतः 1966 मध्ये विकसित केलेली नियंत्रण केंद्र (Locus of Control) ही संकल्पना आधुनिक व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावशाली कल्पनांपैकी एक मानली जाते. “Locus” म्हणजे केंद्र किंवा स्रोत, तर “Control” म्हणजे नियंत्रण. साध्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, एखाद्या व्यक्तीला आपल्या जीवनातील यश-अपयश, आनंद-दुःख, संधी-अडथळे यांचे नियंत्रण कुठे आहे असे वाटते, स्वतःमध्ये की बाह्य परिस्थितीत याचा अभ्यास म्हणजे Locus of Control होय. रॉटर यांच्या मते, व्यक्तीच्या वर्तनावर केवळ बाह्य बक्षीस किंवा शिक्षा परिणाम करत नाही; तर त्या व्यक्तीच्या अपेक्षा, अनुभव आणि परिणामांबद्दलची धारणा देखील प्रभाव टाकते. त्यामुळे एखादी व्यक्ती जीवनातील परिस्थितींना कशी प्रतिक्रिया देते, प्रयत्न करते की हार मानते, हे तिच्या नियंत्रणाविषयीच्या विश्वासावर अवलंबून असते (Rotter, 1966).

रॉटर यांनी या संकल्पनेचे दोन प्रमुख प्रकार मांडले आंतरिक नियंत्रण केंद्र आणि बाह्य नियंत्रण केंद्र. या दोन प्रकारांमुळे व्यक्तीची प्रेरणा, आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी मोठ्या प्रमाणात प्रभावित होते.

1. आंतरिक नियंत्रण केंद्र (Internal Locus of Control)

आंतरिक नियंत्रण केंद्र असलेल्या व्यक्तींना असे वाटते की त्यांच्या जीवनातील यश, अपयश, प्रगती किंवा अडथळे हे प्रामुख्याने त्यांच्या स्वतःच्या प्रयत्नांवर, कौशल्यांवर, निर्णयांवर आणि मेहनतीवर अवलंबून असतात. अशा व्यक्ती “मी मेहनत केली तर यश मिळू शकते”, “माझ्या कृतींमुळे परिणाम बदलू शकतात” किंवा “माझे भविष्य मी घडवू शकतो” अशा प्रकारचा विचार करतात. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास तो नशिबाला दोष न देता “मी पुरेसा अभ्यास केला नाही; पुढच्या वेळी अधिक नियोजन करेन” असे म्हणतो. हा विचार आंतरिक नियंत्रण केंद्र याचे उदाहरण आहे.

अशा व्यक्ती सहसा अधिक आत्मविश्वासी, जबाबदार, उद्दिष्टाभिमुख आणि समस्यांशी लढण्यास सक्षम असतात. संशोधनातून असे आढळून आले आहे की आंतरिक नियंत्रण केंद्र असलेल्या लोकांमध्ये स्व-प्रेरणा, स्व-क्षमता, मानसिक स्थैर्य आणि तणावाशी सामना करण्याची क्षमता अधिक असते. ते अपयशाला कायमस्वरूपी पराभव न मानता शिकण्याची संधी म्हणून पाहतात. त्यामुळे ते संकटातही अधिक लवचिक (resilient) राहतात आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची तयारी ठेवतात (Lefcourt, 1982; Weiner, 1985).

मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर आंतरिक नियंत्रण केंद्र व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते. अशा व्यक्तींमध्ये नैराश्य, असहाय्यता आणि चिंता तुलनेने कमी दिसून येते, कारण त्यांना स्वतःच्या कृतींवर काही प्रमाणात नियंत्रण असल्याची भावना असते. तथापि, याचा अतिरेक झाल्यास व्यक्ती प्रत्येक अपयशासाठी स्वतःलाच पूर्णपणे दोष देऊ शकते, ज्यामुळे अपराधीपणा किंवा अतिताण निर्माण होण्याची शक्यता असते.

2. बाह्य नियंत्रण केंद्र (External Locus of Control)

बाह्य नियंत्रण केंद्र असलेल्या व्यक्तींना असे वाटते की त्यांच्या जीवनातील घटना मुख्यतः नशीब, परिस्थिती, भाग्य, सामाजिक व्यवस्था किंवा इतर लोकांच्या कृतींमुळे घडतात. अशा व्यक्तींचा विश्वास असतो की “जे नशिबात आहे तेच होईल”, “माझ्या हातात काही नाही”, किंवा “माझ्या यशाचे नियंत्रण इतरांकडे आहे.” उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी परीक्षेत अपयशी झाल्यानंतर “पेपर कठीण होता”, “माझे नशीबच खराब आहे” किंवा “शिक्षकांनी योग्य मूल्यमापन केले नाही” असे म्हणतो. हे बाह्य नियंत्रण केंद्र याचे उदाहरण आहे.

अशा व्यक्तींमध्ये कधी कधी प्रेरणेचा अभाव, असहाय्यता, निष्क्रियता आणि अपयशाची भीती अधिक दिसून येऊ शकते. जर व्यक्तीला सतत असे वाटत असेल की तिच्या कृतींमुळे काही फरक पडत नाही, तर ती प्रयत्न करणे कमी करू शकते. मानसशास्त्रज्ञ मार्टीन सेलिग्मन  यांनी मांडलेल्या संपादित असहाय्यता या संकल्पनेशी याचा जवळचा संबंध दिसून येतो. वारंवार अपयश किंवा प्रतिकूल परिस्थिती अनुभवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये “मी काहीही केले तरी परिस्थिती बदलणार नाही” अशी भावना निर्माण होऊ शकते, ज्यामुळे प्रयत्न करण्याची इच्छाच कमी होते (Seligman, 1975).

तथापि, बाह्य नियंत्रण केंद्र नेहमीच नकारात्मक असते असे नाही. काही परिस्थितींमध्ये, जसे की नैसर्गिक आपत्ती, गंभीर आजार किंवा पूर्णपणे नियंत्रणाबाहेरील घटना, “हे माझ्या हातात नव्हते” असा दृष्टिकोन व्यक्तीला मानसिक धक्का कमी करण्यास मदत करू शकतो. त्यामुळे अनेक मानसशास्त्रज्ञांचे मत आहे की व्यक्तीमध्ये दोन्ही प्रकारच्या नियंत्रणाचा संतुलित वापर असणे अधिक उपयुक्त असते.

आधुनिक काळातील Locus of Control चे महत्त्व

आज Locus of Control ही संकल्पना मानसशास्त्रापुरती मर्यादित नसून शिक्षण, करिअर, नेतृत्व, मानसिक आरोग्य, क्रीडा मानसशास्त्र आणि व्यवसाय व्यवस्थापन अशा अनेक क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.

1. शिक्षण क्षेत्रातील उपयोग:

विद्यार्थी अभ्यास का करतो? काही विद्यार्थी अपयशानंतर अधिक मेहनत का करतात, तर काही पूर्णपणे निराश का होतात? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी Locus of Control उपयुक्त ठरते. संशोधनानुसार, आंतरिक नियंत्रण केंद्र असलेले विद्यार्थी अधिक नियोजनबद्ध अभ्यास करतात, वेळेचे व्यवस्थापन चांगले करतात आणि परीक्षांमध्ये अधिक यशस्वी ठरतात. कारण त्यांना असे वाटते की त्यांच्या प्रयत्नांचा परिणाम गुणांवर होतो (Findley & Cooper, 1983).

2. करिअर आणि नेतृत्व:

कामाच्या ठिकाणी Internal Locus of Control असलेले कर्मचारी अधिक सक्रिय, निर्णयक्षम आणि जबाबदार असतात. नेतृत्वामध्येही अशा व्यक्ती संकटाच्या काळात जबाबदारी स्वीकारतात आणि उपाय शोधण्याचा प्रयत्न करतात. उलट, बाह्य नियंत्रण केंद्र असलेल्या व्यक्ती कधी कधी जबाबदारी इतरांवर ढकलण्याची प्रवृत्ती दाखवू शकतात (Judge & Bono, 2001).

3. मानसिक आरोग्य:

मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात, नियंत्रणाची भावना हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. ज्यांना स्वतःच्या जीवनावर नियंत्रण असल्याचे वाटते त्यांच्यात तणावाचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावी असते. समुपदेशन आणि मानसोपचारामध्ये व्यक्तीचा Internal Locus of Control वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो, ज्यामुळे व्यक्ती अधिक सक्षम आणि आशावादी बनते.

4. क्रीडा मानसशास्त्र:

क्रीडाक्षेत्रात यशस्वी खेळाडू बहुतेक वेळा आंतरिक नियंत्रण केंद्र विकसित करतात. ते पराभवानंतर नशिबाला दोष देण्याऐवजी स्वतःच्या तयारीचे विश्लेषण करतात. त्यामुळे त्यांच्यात आत्मसुधारणेची प्रवृत्ती वाढते आणि कामगिरीत सातत्य दिसते.

5. व्यवसाय आणि व्यवस्थापन:

व्यवसाय व्यवस्थापनात Locus of Control कर्मचारी प्रेरणा, नेतृत्व शैली, जोखीम घेण्याची तयारी आणि कामगिरी समजण्यासाठी वापरले जाते. उद्योजकांमध्ये सामान्यतः आंतरिक नियंत्रण केंद्र अधिक प्रमाणात आढळते, कारण त्यांना वाटते की त्यांच्या निर्णयांमुळे व्यवसायाचे भविष्य बदलू शकते.

Locus of Control ही केवळ मानसशास्त्रीय संकल्पना नाही; ती जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आहे. आपण परिस्थितीचे बळी आहोत की आपल्या कृतींनी भविष्य बदलू शकतो, हा विश्वास व्यक्तीच्या वर्तनाला दिशा देतो. काही लोक संकटात हार मानतात, तर काही पुन्हा उभे राहतात, यामागे अनेकदा त्यांच्या नियंत्रणाविषयीच्या धारणा कार्यरत असतात. म्हणूनच रॉटर यांची ही संकल्पना आजही प्रेरणा, यश, मानसिक आरोग्य आणि व्यक्तिमत्त्व विकास समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

समारोप

आजच्या अनिश्चित आणि तणावपूर्ण जगात रॉटर यांचे विचार आपल्याला सांगतात, “आपल्या कृतींना अर्थ आहे, आणि आपल्या निर्णयांमध्ये भविष्य बदलण्याची ताकद आहे.” परिस्थिती आपल्यावर प्रभाव टाकू शकते; पण आपण कसे विचार करतो आणि कसे प्रतिसाद देतो हे आपल्या हातात असते. त्यांनी कोणत्याही एका विचारधारेचे अंधानुकरण केले नाही. त्यांनी वर्तनवाद, बोधात्मक मानसशास्त्र आणि सामाजिक दृष्टिकोन यांचा समतोल साधत नवा मार्ग निर्माण केला. त्यांनी दाखवून दिले की माणूस हा फक्त बाह्य परिस्थितींचा बळी नसून तो विचार करणारा, अपेक्षा ठेवणारा आणि स्वतःचे भविष्य घडवू शकणारा प्राणी आहे.

संदर्भ

Adler, A. (1937). Understanding Human Nature. Garden City Publishing.

Albert Bandura (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice Hall.

Feist, J., Feist, G. J., & Roberts, T. A. (2021). Theories of Personality (10th ed.). New York: McGraw-Hill.

Findley, M. J., & Cooper, H. M. (1983). Locus of Control and Academic Achievement: A Literature Review. Journal of Personality and Social Psychology.

Hall, C. S., Lindzey, G., & Campbell, J. B. (1998). Theories of Personality (4th ed.). Wiley.

Judge, T. A., & Bono, J. E. (2001). Relationship of Core Self-Evaluations Traits—Self-Esteem, Generalized Self-Efficacy, Locus of Control, and Emotional Stability—with Job Satisfaction and Job Performance. Journal of Applied Psychology.

Lefcourt, H. M. (1982). Locus of Control: Current Trends in Theory and Research. Lawrence Erlbaum Associates.

Pervin, L. A., Cervone, D., & John, O. P. (2005). Personality: Theory and Research. Wiley.

Rotter, J. B. (1954). Social Learning and Clinical Psychology. New York: Prentice-Hall.

Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs, 80(1), 1–28.

Rotter, J. B., Chance, J. E., & Phares, E. J. (1972). Applications of a Social Learning Theory of Personality. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2017). Theories of Personality (11th ed.). Cengage Learning.

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. San Francisco: Freeman.

Weiner, B. (1985). An Attributional Theory of Achievement Motivation and Emotion. Psychological Review.