रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

 

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग (Robert Sternberg): बुद्धिमत्तेचा महान मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल आपण जे काही समजतो, त्यात अनेक मानसशास्त्रज्ञांचे योगदान आहे. पण बुद्धिमत्ता ही केवळ परीक्षेतील गुणांवर मोजली जाऊ शकत नाही, हे जगाला ठामपणे पटवून देणाऱ्या व्यक्तींमध्ये रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. विशेष म्हणजे, ज्याला स्वतःला बालपणी “हुशार नाही” असे वाटत होते, ज्याला परीक्षेची भीती वाटायची आणि ज्याचे गुणही विशेष चांगले नव्हते, तोच पुढे जाऊन जगप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ बनला. ही कथा केवळ एका वैज्ञानिकाची नाही; ती संघर्ष, आत्मविश्वास, जिद्द आणि स्वतःची क्षमता शोधण्याची प्रेरणादायी कथा आहे.

बालपण आणि सुरुवातीचे संघर्ष:

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचा जन्म 8 डिसेंबर 1949 रोजी अमेरिकेतील New Jersey येथे एका सामान्य ज्यू मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांच्या जीवनप्रवासाचा विचार केला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे दिसते की ते जन्मतः “असामान्य बुद्धिमान” विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात नव्हते; उलट त्यांचे बालपण अनेक मानसिक संघर्ष, आत्मसंशय आणि शैक्षणिक अपयशांनी भरलेले होते. पुढे जाऊन बुद्धिमत्तेचे नवे सिद्धांत मांडणाऱ्या या मानसशास्त्रज्ञाचे बालपण मात्र अत्यंत सामान्य आणि आव्हानात्मक होते (Sternberg, 1997).

शालेय जीवनाच्या सुरुवातीच्या काळात स्टर्नबर्ग यांना स्वतःबद्दल आत्मविश्वास नव्हता. विशेषतः परीक्षा हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात तणावपूर्ण अनुभवांपैकी एक होता. परीक्षेच्या वेळी त्यांना तीव्र चिंताग्रस्तता जाणवत असे. मानसशास्त्रीय भाषेत सांगायचे तर, ही स्थिती “evaluation apprehension” म्हणजे मूल्यांकनाविषयी निर्माण होणारी भीती म्हणून समजली जाते. जेव्हा एखाद्या विद्यार्थ्याला सतत असे वाटते की “मी चुकणार,” “मी इतरांइतका बुद्धिमान नाही,” किंवा “माझ्याकडून अपेक्षा पूर्ण होणार नाहीत,” तेव्हा त्याचा थेट परिणाम शैक्षणिक कामगिरीवर होतो. स्टर्नबर्ग स्वतः अशाच मानसिक संघर्षातून जात होते (Sternberg & Grigorenko, 2000).

त्यांच्या आत्मचरित्रात्मक लेखनात आणि मुलाखतींमध्ये त्यांनी अनेकदा सांगितले आहे की, शालेय जीवनात त्यांना स्वतःला फारसे हुशार असल्याचे वाटत नव्हते. शिक्षक आणि इतर विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत स्वतःची तुलना केल्यावर त्यांना न्यूनगंडाची भावना निर्माण होत असे. विशेषतः परीक्षेत अपेक्षेपेक्षा कमी गुण मिळाल्यानंतर त्यांनी स्वतःच्या बौद्धिक क्षमतेवर शंका घ्यायला सुरुवात केली. मानसशास्त्रीय दृष्टीने पाहिले तर, व्यक्ती स्वतःच्या बुद्धिमत्तेबद्दल कोणती प्रतिमा तयार करते यास “self-concept of intelligence” असे म्हटले जाते. बालपणी स्टर्नबर्ग यांची ही प्रतिमा नकारात्मक होती (Sternberg, 2003).

त्यांच्या आयुष्यातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटना म्हणजे IQ चाचणीतील अनुभव. एका बुद्धिमत्ता चाचणीत त्यांना अत्यंत कमी गुण मिळाले. त्या निकालाने त्यांच्यावर खोल मानसिक परिणाम झाला. ते स्वतःला “कमकुवत विद्यार्थी” समजू लागले. सामान्यतः अशा परिस्थितीत अनेक विद्यार्थी कायमचे आत्मविश्वास गमावतात किंवा शैक्षणिक क्षेत्रापासून दूर जातात; परंतु स्टर्नबर्ग यांच्या बाबतीत उलट घडले. त्या अनुभवाने त्यांच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न निर्माण केला “जर मी खरोखरच मूर्ख नसेन, तर ही चाचणी माझ्याबद्दल चुकीचे काय सांगत आहे?”

याच प्रश्नाने पुढे त्यांच्या संपूर्ण संशोधनाची दिशा ठरवली. स्टर्नबर्ग यांनी अनुभवले की पारंपरिक बुद्धिमत्ता चाचण्या व्यक्तीच्या सर्व प्रकारच्या क्षमतांचे मोजमाप करत नाहीत. काही विद्यार्थी परीक्षा आणि तर्कशक्तीमध्ये चांगले असतात; परंतु काहीजण सर्जनशीलतेत, सामाजिक संवादात, नेतृत्वात किंवा वास्तविक समस्यांचे निराकरण करण्यात अधिक सक्षम असतात. त्यामुळे “बुद्धिमत्ता” ही केवळ गुणपत्रिकेपुरती मर्यादित संकल्पना असू शकत नाही, असा विचार त्यांच्या मनात दृढ झाला (Sternberg, 1985). याच संदर्भात त्यांनी पुढे प्रसिद्धपणे म्हटले:

“Tests don’t measure all kinds of intelligence.”

याचा अर्थ प्रस्थापित चाचण्या बुद्धिमत्तेच्या सर्व प्रकारांचे मापन करू शकत नाहीत. हे विधान केवळ एक निरीक्षण नव्हते; ते त्यांच्या संपूर्ण बौद्धिक प्रवासाचे तत्त्वज्ञान होते. त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून जाणले की परीक्षा अनेकदा व्यक्तीची खरी क्षमता दर्शवत नाही. अनेक विद्यार्थी परीक्षेतील तणाव, सामाजिक दबाव, भाषिक अडचणी किंवा आत्मविश्वासाच्या कमतरतेमुळे कमी गुण मिळवतात; परंतु त्याचा अर्थ ते बुद्धिहीन आहेत असा होत नाही. या विचारांनी पुढे लाखो विद्यार्थ्यांना आत्मविश्वास दिला (Sternberg, 1997).

स्टर्नबर्ग यांच्या संघर्षांमध्ये आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी अपयशाला “अंतिम सत्य” मानले नाही. मानसशास्त्रात “growth mindset” ही संकल्पना नंतर प्रसिद्ध झाली, परंतु स्टर्नबर्ग यांच्या जीवनात त्याचे मूर्त रूप आधीपासूनच दिसून येते. त्यांनी आपल्या मर्यादा स्वीकारल्या, पण त्यांना अपरिवर्तनीय मानले नाही. त्यांनी अभ्यास केला, स्वतःचे निरीक्षण केले आणि आपल्या अनुभवांचे विश्लेषण केले. याच प्रक्रियेतून त्यांच्यात संशोधक वृत्ती विकसित झाली.

विशेष म्हणजे, किशोरवयात त्यांनी स्वतः एक बुद्धिमत्ता चाचणी विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. शाळेतील पारंपरिक चाचण्या योग्य नाहीत असे वाटल्यामुळे त्यांनी वेगळ्या पद्धतीने क्षमता मोजण्याचे प्रयोग सुरू केले. पुढे याच प्रयत्नांमधून त्यांच्या बुद्धिमत्तेच्या पर्यायी संकल्पना विकसित झाल्या. त्यामुळे त्यांचे बालपण हे केवळ संघर्षांचे वर्णन नाही; ते एका वैज्ञानिक जिज्ञासेच्या जन्माची कहाणी आहे (Sternberg, 1988).

स्वतःच्या अनुभवातून जन्मलेले संशोधन

बालपणातील अपयश आणि आत्मसंशयाने स्टर्नबर्ग यांना एक अत्यंत महत्त्वाचा बौद्धिक प्रश्न विचारायला भाग पाडले: “बुद्धिमत्ता म्हणजे नेमके काय?” हा प्रश्न वरवर साधा वाटतो; परंतु मानसशास्त्राच्या इतिहासात त्याने मोठा बदल घडवला. कारण त्या काळात बुद्धिमत्ता मुख्यतः IQ चाचण्यांद्वारे समजली जात होती. बुद्धिमत्ता म्हणजे तर्कशक्ती, गणितीय क्षमता आणि भाषिक कौशल्यअशी मर्यादित व्याख्या मान्य होती. परंतु स्टर्नबर्ग यांना स्वतःच्या अनुभवावरून जाणवले की, अनेक बुद्धिमान व्यक्ती परीक्षेत फार चांगले गुण मिळवत नाहीत, आणि काही चांगले गुण मिळवणारे व्यक्ती प्रत्यक्ष जीवनातील समस्यांमध्ये कमी पडतात (Sternberg, 1985).

याच विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी मानसशास्त्राचा गंभीर अभ्यास सुरू केला. त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी Yale University मध्ये प्रवेश घेतला. सुरुवातीला त्यांना तिथेही आत्मविश्वासाचा अभाव जाणवत होता. ते स्वतःला इतर विद्यार्थ्यांपेक्षा कमी सक्षम समजत होते. परंतु हळूहळू त्यांनी एक महत्त्वाची गोष्ट ओळखली की यश हे केवळ जन्मजात प्रतिभेवर अवलंबून नसून सातत्य, जिज्ञासा आणि योग्य प्रश्न विचारण्याच्या क्षमतेवरही अवलंबून असते (Sternberg, 2003).

येलमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांनी संशोधन, निरीक्षण आणि लेखन यामध्ये विशेष प्राविण्य मिळवले. त्यांनी बुद्धिमत्तेच्या पारंपरिक सिद्धांतांवर टीकात्मक दृष्टिकोनातून विचार करण्यास सुरुवात केली. विशेषतः त्यांनी विचारलेला प्रश्न होता की “शाळेतील यश आणि जीवनातील यश यांच्यात इतका फरक का असतो?” हा प्रश्न पुढे त्यांच्या प्रसिद्ध Triarchic Theory of Intelligence च्या निर्मितीचा पाया ठरला.

स्टर्नबर्ग यांच्या जीवनातील सर्वात प्रेरणादायी पैलू म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या अपयशाला संशोधनाचा विषय बनवले. सामान्यतः लोक अपयशाला दुर्बलता समजतात; परंतु त्यांनी त्याला ज्ञाननिर्मितीचे साधन बनवले. त्यांनी एकदा नमूद केले होते की, त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे शिक्षक म्हणजे त्यांच्या चुका आणि अडचणी होत्या. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून हे “transformative adversity” चे उदाहरण मानले जाऊ शकते म्हणजे प्रतिकूल अनुभव ज्ञान आणि सर्जनशीलतेचे स्रोत बनणे (Sternberg, 1997).

यामुळेच स्टर्नबर्ग यांची कथा केवळ एका महान मानसशास्त्रज्ञाची कथा राहत नाही; ती अशा प्रत्येक विद्यार्थ्याची कथा बनते ज्याला कधी ना कधी स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका वाटली आहे. त्यांचे जीवन स्पष्ट सांगते की अपयश ही ओळख नसून, ती विकासाची सुरुवात असू शकते.

बुद्धिमत्तेचा त्रिविध सिद्धांत (Triarchic Theory of Intelligence)

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांनी मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात दिलेले सर्वात महत्त्वपूर्ण योगदान म्हणजे Triarchic Theory of Intelligence होय. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात बुद्धिमत्तेचे मोजमाप प्रामुख्याने IQ चाचण्यांवर आधारित होते. या चाचण्या विशेषतः स्मरणशक्ती, तर्कशक्ती, भाषिक क्षमता आणि गणितीय कौशल्ये मोजण्यावर भर देत होत्या. परंतु स्टर्नबर्ग यांनी असा महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला की, “जर IQ हेच बुद्धिमत्तेचे एकमेव मापदंड असेल, तर जीवनात अनेक यशस्वी व्यक्ती शैक्षणिकदृष्ट्या सरासरी किंवा कमकुवत असूनही इतक्या प्रभावी कशा ठरतात?” या प्रश्नातून त्यांनी बुद्धिमत्तेच्या व्यापक आणि वास्तववादी स्वरूपाचा अभ्यास सुरू केला (Sternberg, 1985).

स्टर्नबर्ग यांचे मत असे होते की पारंपरिक IQ चाचण्या मानवी क्षमतेचा अत्यंत मर्यादित भाग मोजतात. शालेय किंवा महाविद्यालयीन परीक्षेत चांगले गुण मिळवणे हे जीवनातील यशाचे निश्चित लक्षण नाही. वास्तविक जीवनात यशस्वी होण्यासाठी व्यक्तीला समस्यांचे विश्लेषण, नवीन परिस्थितींशी जुळवून घेणे, नवकल्पना निर्माण करणे, निर्णय घेणे, लोकांशी प्रभावी संवाद साधणे आणि व्यवहारकुशलता यांसारख्या अनेक कौशल्यांची आवश्यकता असते. म्हणूनच त्यांनी बुद्धिमत्तेचा एक बहुआयामी सिद्धांत मांडला ज्यामध्ये बुद्धिमत्तेचे तीन महत्त्वपूर्ण घटक म्हणजे विश्लेषणात्मक, सर्जनशील, आणि व्यावहारिक बुद्धिमत्ता समाविष्ट केले गेले (Sternberg, 1985; Sternberg, 1997).

1. विश्लेषणात्मक बुद्धिमत्ता (Analytical Intelligence)

स्टर्नबर्ग यांच्या सिद्धांतातील पहिला घटक म्हणजे विश्लेषणात्मक बुद्धिमत्ता, ज्याला त्यांनी “componential intelligence” असेही संबोधले आहे. ही बुद्धिमत्ता मुख्यतः माहितीचे विश्लेषण करणे, तार्किक विचार करणे, तुलना करणे, समस्यांचे निराकरण करणे आणि निर्णय घेण्यासाठी पुराव्यांचे मूल्यमापन करणे यांच्याशी संबंधित आहे. शाळा, महाविद्यालये, प्रवेश परीक्षा आणि पारंपरिक IQ चाचण्या प्रामुख्याने याच प्रकारच्या बुद्धिमत्तेचे मोजमाप करतात (Sternberg, 1985).

उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितातील गुंतागुंतीच्या समस्यांचे समाधान करता येते, वैज्ञानिक संकल्पनांचे तर्कशुद्ध विश्लेषण करता येते किंवा भाषिक प्रश्नांची योग्य उत्तरे देता येतात, तर त्या विद्यार्थ्याकडे उच्च विश्लेषणात्मक बुद्धिमत्ता असल्याचे मानले जाते. ही बुद्धिमत्ता शैक्षणिक क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. तथापि, स्टर्नबर्ग यांच्या मते, केवळ विश्लेषणात्मक बुद्धिमत्ता असणे पुरेसे नाही; कारण अनेकदा उच्च गुण मिळवणाऱ्या व्यक्तींनाही वास्तविक जीवनातील समस्यांमध्ये अडचणी येऊ शकतात. म्हणजेच “पुस्तकी हुशारी” आणि “जीवनातील यश” यांच्यात थेट संबंध असतोच असे नाही (Sternberg & Grigorenko, 2000).

2. सर्जनशील बुद्धिमत्ता (Creative Intelligence)

त्रिविध सिद्धांताचा दुसरा घटक म्हणजे सर्जनशील बुद्धिमत्ता, ज्याला स्टर्नबर्ग यांनी “experiential intelligence” असे संबोधले आहे. ही बुद्धिमत्ता व्यक्तीच्या नवीन परिस्थितींशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेशी आणि नव्या कल्पना निर्माण करण्याच्या क्षमतेशी संबंधित असते. सर्जनशील बुद्धिमत्ता असलेल्या व्यक्ती पारंपरिक चौकटीबाहेर विचार करतात, वेगळ्या दृष्टिकोनातून समस्या पाहतात आणि नवकल्पना मांडतात (Sternberg, 1988).

उदाहरणार्थ, वैज्ञानिक नवीन संशोधन पद्धती शोधतात, कलाकार कल्पकतेने कला निर्माण करतात, लेखक नवीन कथा व साहित्य निर्माण करतात किंवा उद्योजक नव्या व्यावसायिक कल्पना साकार करतात. या सर्व प्रक्रियांमध्ये सर्जनशील बुद्धिमत्ता कार्यरत असते. स्टर्नबर्ग यांच्या मते, केवळ पुस्तकातील माहिती पाठ करणे ही बुद्धिमत्तेची सर्वोच्च पातळी नाही; तर नवीन कल्पना निर्माण करणे, अपरिचित परिस्थितींना वेगळ्या पद्धतीने हाताळणे आणि बदलत्या परिस्थितीत स्वतःला अनुकूल करणे हीदेखील बुद्धिमत्तेचीच लक्षणे आहेत (Sternberg, 1997).

आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेवर टीका करताना स्टर्नबर्ग यांनी असे नमूद केले की अनेक शाळा विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशील क्षमतेकडे दुर्लक्ष करतात. परीक्षेतील “योग्य उत्तर” शोधण्यावर अधिक भर दिला जातो, परंतु “नवीन उत्तर” किंवा “वेगळा विचार” याला पुरेसे प्रोत्साहन दिले जात नाही. परिणामी, सर्जनशील विद्यार्थी अनेकदा “सामान्य” किंवा “कमकुवत” समजले जातात, जरी त्यांच्यात नावीन्यपूर्ण विचार करण्याची क्षमता प्रचंड असू शकते (Sternberg, 2003).

3. व्यावहारिक बुद्धिमत्ता (Practical Intelligence)

त्रिविध सिद्धांतातील तिसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे व्यावहारिक बुद्धिमत्ता, ज्याला “contextual intelligence” असेही म्हटले जाते. ही बुद्धिमत्ता म्हणजे व्यक्तीची वास्तविक जीवनातील परिस्थितींमध्ये प्रभावीपणे कार्य करण्याची क्षमता. यामध्ये निर्णयक्षमता, सामाजिक समायोजन, व्यवहारकौशल्य, लोकांशी संवाद, समस्यांशी जुळवून घेणे आणि परिस्थितीचे व्यवस्थापन यांचा समावेश होतो (Sternberg, 1985).

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती शैक्षणिकदृष्ट्या अत्यंत प्रगत नसली तरी ती व्यवसाय उत्तम प्रकारे चालवू शकते, लोकांशी प्रभावी संवाद साधू शकते किंवा जीवनातील कठीण प्रसंगांमध्ये योग्य निर्णय घेऊ शकते. अशा व्यक्तीकडे व्यावहारिक बुद्धिमत्ता अधिक असल्याचे म्हणता येते. स्टर्नबर्ग यांनी याला “street smartness” असेही संबोधले आहे, म्हणजेच जीवनातील प्रत्यक्ष अनुभवातून विकसित होणारी बुद्धिमत्ता (Sternberg et al., 2000).

अनेकदा समाजात असे दिसून येते की काही लोक शालेय शिक्षणात फारसे यशस्वी नसतात, परंतु व्यवसाय, राजकारण, नेतृत्व किंवा सामाजिक जीवनात ते अत्यंत प्रभावी ठरतात. याचे स्पष्टीकरण स्टर्नबर्ग यांच्या व्यावहारिक बुद्धिमत्तेच्या संकल्पनेत आढळते.

खरे यश : तिन्ही बुद्धिमत्तांचा समतोल

स्टर्नबर्ग यांच्या मते, खरे यश हे केवळ एका प्रकारच्या बुद्धिमत्तेवर अवलंबून नसते; तर विश्लेषणात्मक, सर्जनशील आणि व्यावहारिक बुद्धिमत्तांच्या संतुलित वापरातून प्राप्त होते. त्यांनी याला पुढे “Successful Intelligence” असे संबोधले. म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या ताकदी ओळखून, कमतरतांवर काम करून आणि परिस्थितीनुसार योग्य बुद्धिमत्तेचा वापर करून जीवनात यश मिळवावे (Sternberg, 1997).

उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात कमी गुण मिळाले म्हणून तो जीवनात अपयशी ठरेलच असे नाही. कदाचित त्याच्याकडे उत्कृष्ट सर्जनशीलता असेल, तो उत्तम लेखक, कलाकार, उद्योजक किंवा नेता बनू शकतो. त्याचप्रमाणे, एखादा विद्यार्थी पुस्तकातील ज्ञानात उत्कृष्ट असला तरी लोकांशी संवाद साधण्यात किंवा व्यवहारात कमी पडू शकतो. त्यामुळे बुद्धिमत्तेचे मूल्यांकन केवळ गुणपत्रिकेवरून करणे चुकीचे ठरते.

ही विचारसरणी विशेषतः अशा विद्यार्थ्यांसाठी आशेचा किरण ठरली ज्यांना शैक्षणिक परीक्षांमध्ये अपेक्षित यश मिळत नाही. स्टर्नबर्ग यांनी लाखो विद्यार्थ्यांना हे समजावून सांगितले की “तुमच्या एका परीक्षेतील गुणांवरून तुमच्या संपूर्ण क्षमतेचा निर्णय होऊ शकत नाही.”

“हुशार” असण्याची नवीन व्याख्या

स्टर्नबर्ग यांनी समाजातील “हुशार विद्यार्थी” या पारंपरिक संकल्पनेलाच मूलभूत आव्हान दिले. पारंपरिक दृष्टिकोनानुसार जो विद्यार्थी परीक्षेत जास्त गुण मिळवतो, तोच “हुशार” मानला जातो. परंतु स्टर्नबर्ग यांच्या मते ही व्याख्या अत्यंत मर्यादित आणि अन्यायकारक आहे. शिक्षणपद्धती अनेकदा विश्लेषणात्मक बुद्धिमत्तेला प्राधान्य देते, तर सर्जनशील आणि व्यावहारिक कौशल्यांकडे दुर्लक्ष करते (Sternberg, 2003).

त्यांच्या मते, अनेक विद्यार्थी वेगळ्या प्रकारे शिकतात किंवा विचार करतात. काही विद्यार्थी चित्र, अनुभव किंवा संवादातून चांगले शिकतात; काहींमध्ये नेतृत्वकौशल्य उत्कृष्ट असते; काहींमध्ये कल्पकता असामान्य असते. परंतु अशा विद्यार्थ्यांना अनेकदा “कमकुवत” किंवा “सरासरी” समजले जाते. ही गोष्ट त्यांच्या आत्मविश्वासावर आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकते.

आजच्या स्पर्धात्मक शिक्षणव्यवस्थेत परीक्षा, तुलना, रँकिंग आणि अपयश यांमुळे अनेक विद्यार्थी मानसिक तणाव, चिंता आणि न्यूनगंडाचा अनुभव घेतात. अशा परिस्थितीत स्टर्नबर्ग यांचे विचार अत्यंत उपयुक्त ठरतात. ते आपल्याला सांगतात की प्रत्येक व्यक्तीची बुद्धिमत्ता वेगळी असते; कमी गुण म्हणजे कमी क्षमता नव्हे; सर्जनशीलता, सामाजिक कौशल्ये आणि जीवनकौशल्येही तितकीच महत्त्वाची आहेत; आणि अपयश हे जीवनाचा शेवट नसून पुढील प्रगतीची सुरुवात असू शकते.

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांचा प्रेमाचा त्रिकोणी सिद्धांत (Triangular Theory of Love)

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांनी मानवी बुद्धिमत्तेप्रमाणेच प्रेम या मानवी अनुभवाचाही सखोल मानसशास्त्रीय अभ्यास केला. प्रेम ही केवळ भावनिक किंवा काव्यात्मक संकल्पना नसून ती एक मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे, जी विशिष्ट घटकांच्या परस्परसंवादातून तयार होते, असा त्यांचा मूलभूत दृष्टिकोन होता. 1986 मध्ये त्यांनी प्रेमाचा त्रिकोणी सिद्धांत मांडला. या सिद्धांताने प्रेमाला वैज्ञानिक, विश्लेषणात्मक आणि मानसशास्त्रीय चौकटीत समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. स्टर्नबर्ग यांच्या मते, प्रेम ही एक एकसंध भावना नसून ती जवळीक (Intimacy), आकर्षण किंवा उत्कटता (Passion), आणि बांधिलकी (Commitment) या तीन मूलभूत घटकांच्या मिश्रणातून तयार होणारी एक गतिशील रचना आहे (Sternberg, 1986).

स्टर्नबर्ग यांनी प्रेमाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी “त्रिकोण” ही उपमा वापरली. या त्रिकोणाच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर प्रेमाचा एक घटक असतो. कोणत्याही व्यक्तीच्या किंवा नात्याच्या प्रेमाचे स्वरूप या तिन्ही घटकांच्या प्रमाणावर अवलंबून असते. काही नात्यांमध्ये भावनिक जवळीक अधिक असते पण शारीरिक आकर्षण कमी असते; काही नात्यांमध्ये उत्कटता प्रखर असते पण स्थिरता किंवा बांधिलकी नसते; तर काही नात्यांमध्ये तिन्ही घटक संतुलित स्वरूपात अस्तित्वात असतात. त्यामुळे प्रेम एक स्थिर अनुभव नसून बदलत्या परिस्थितीनुसार विकसित होणारी प्रक्रिया आहे (Sternberg, 1988).

1. जवळीकता (Intimacy): भावनिक सान्निध्याची भावना

स्टर्नबर्ग यांच्या सिद्धांतातील पहिला घटक म्हणजे जवळीक. जवळीकता म्हणजे दोन व्यक्तींमध्ये निर्माण होणारे भावनिक निकटत्व, विश्वास, आत्मीयता आणि परस्पर समज. यात प्रेमातील उबदारपणा, सुरक्षितता, भावनिक आधार, संवादातील मोकळेपणा आणि परस्पर काळजी या घटकांचा समावेश होतो. एखाद्या व्यक्तीसोबत आपण आपले विचार, भावना, भीती, दुःख किंवा स्वप्ने मुक्तपणे शेअर करू शकतो, तेव्हा भावनिक जवळीकता निर्माण होते.

जवळीकता ही केवळ रोमँटिक नात्यांमध्येच नसते, तर ती मैत्री, कौटुंबिक नाती आणि दीर्घकालीन संबंधांमध्येही दिसते. उदाहरणार्थ, दीर्घकाळ एकत्र राहणाऱ्या जोडप्यांमध्ये शारीरिक आकर्षणाची तीव्रता काही प्रमाणात कमी झाली तरी भावनिक जवळीक टिकून राहू शकते. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर जवळीक ही भावनिक बंध आणि सुरक्षित संलग्नता यांच्याशी संबंधित असते (Sternberg, 1986).

संशोधन असे दर्शवते की उच्च भावनिक जवळीकता असलेल्या नात्यांमध्ये मानसिक आरोग्य अधिक चांगले असते, तणावाचे प्रमाण कमी असते आणि जीवनातील समाधान अधिक असते. कारण व्यक्तीला भावनिक आधार मिळाल्यामुळे तिच्या मानसिक स्थैर्यावर सकारात्मक परिणाम होतो (Baumeister & Leary, 1995).

2. आकर्षण / उत्कटता (Passion): रोमँटिक आणि शारीरिक ऊर्जा

दुसरा घटक म्हणजे आकर्षण किंवा उत्कटता. हा घटक प्रेमातील शारीरिक आकर्षण, लैंगिक इच्छा, रोमँटिक ऊर्जा आणि तीव्र भावनिक उत्तेजना यांच्याशी संबंधित आहे. एखाद्या व्यक्तीकडे तीव्र आकर्षण वाटणे, तिच्याविषयी सतत विचार येणे, तिच्यासोबत राहण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होणे हे सर्व उत्कटतेची लक्षणे आहेत.

स्टर्नबर्ग यांच्या मते, उत्कटता विशेषतः प्रेमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात तीव्र असते. सुरुवातीला प्रेमामध्ये “उत्साह” आणि “उन्माद” अधिक असतो. मेंदूमध्ये डोपामाइन, ऑक्सिटोसिन आणि नॉरएपिनेफ्रिन सारख्या न्यूरोकेमिकल्सच्या प्रभावामुळे प्रेमात पडलेली व्यक्ती अत्यंत उत्साही किंवा भावनिक वाटू शकते (Fisher, 2004).

तथापि, उत्कटता अनेकदा काळानुसार कमी होऊ शकते. जर नात्यात भावनिक जवळीकता आणि बांधिलकी विकसित झाली नाही, तर केवळ उत्कटतेवर आधारित नाते अस्थिर ठरू शकते. म्हणूनच स्टर्नबर्ग यांनी प्रेमाच्या टिकावासाठी इतर घटकांचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

3. बांधिलकी (Commitment): नात्याच्या टिकावाचा निर्णय

तिसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे बांधिलकी. बांधिलकी म्हणजे एखाद्या व्यक्तीसोबत नाते टिकवून ठेवण्याचा जाणीवपूर्वक घेतलेला निर्णय आणि दीर्घकालीन जबाबदारी स्वीकारण्याची तयारी. यात प्रेम टिकवण्यासाठी केलेले प्रयत्न, परस्पर निष्ठा, जबाबदारी आणि भविष्यातील नियोजन यांचा समावेश होतो.

स्टर्नबर्ग यांच्या मते, बांधिलकीचे दोन पैलू आहेत पहिला म्हणजे “मी या व्यक्तीवर प्रेम करतो/करते” हा अल्पकालीन निर्णय, आणि दुसरा म्हणजे “हे नाते दीर्घकाळ टिकवायचे आहे” हा दीर्घकालीन निर्धार. विवाह, दीर्घकालीन सहजीवन किंवा संकटाच्या काळात नाते टिकवण्याची तयारी या बांधिलकीचे उदाहरण मानले जाऊ शकते (Sternberg, 1988).

समुपदेशनाच्या क्षेत्रात असे आढळून आले आहे की, अनेक जोडपी भावनिक आणि शारीरिक आकर्षणापेक्षा बांधिलकीच्या बळावर संकटांवर मात करतात. विशेषतः वैवाहिक समुपदेशनात बांधिलकी हा घटक नात्याच्या टिकावासाठी महत्त्वाचा मानला जातो (Gottman, 1999).

प्रेमाचे विविध प्रकार: तिन्ही घटकांच्या मिश्रणातून निर्माण होणारी नाती

स्टर्नबर्ग यांच्या सिद्धांताचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी प्रेमाला “एकच प्रकार” म्हणून न पाहता, विविध स्वरूपांत समजावून सांगितले. जवळीकता, उत्कटता आणि बांधिलकी या तिन्ही घटकांच्या वेगवेगळ्या संयोगांमधून प्रेमाचे विविध प्रकार निर्माण होतात.

उदाहरणार्थ, फक्त जवळीकता असेल तर ते Liking (मैत्रीपूर्ण प्रेम) म्हणता येईल. येथे भावनिक जिव्हाळा असतो, पण रोमँटिक उत्कटता नसते. फक्त उत्कटता असेल तर ते Infatuation (आंधळे आकर्षण) असते जिथे व्यक्ती तीव्र आकर्षण अनुभवते, पण स्थैर्य नसते. फक्त बांधिलकी असेल तर Empty Love (रिकामे प्रेम) तयार होते, जिथे नाते सामाजिक किंवा औपचारिक कारणांनी टिकते, पण भावनिक आणि रोमँटिक ऊब कमी असते.

जर जवळीकता + उत्कटता असेल तर Romantic Love निर्माण होते. जवळीक + बांधिलकी असेल तर Companionate Love (सहचर्यात्मक प्रेम) तयार होते, जे अनेक दीर्घकालीन विवाहांमध्ये दिसते. उत्कटता + बांधिलकी असेल तर Fatuous Love (घाईघाईने निर्माण झालेले प्रेम) तयार होऊ शकते. आणि जेव्हा तिन्ही घटक संतुलित स्वरूपात उपस्थित असतात, तेव्हा त्याला Consummate Love (पूर्ण प्रेम) म्हणतात जे स्टर्नबर्ग यांच्या मते आदर्श प्रेमाचे स्वरूप आहे (Sternberg, 1986).

प्रेम ही भावना नव्हे तर समजण्याजोगी प्रक्रिया

स्टर्नबर्ग यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी प्रेमाला केवळ एक रहस्यमय किंवा अनियंत्रित भावना म्हणून न पाहता, एक समजण्याजोगी, अभ्यासण्याजोगी आणि बदलणारी मानसशास्त्रीय प्रक्रिया म्हणून मांडले. त्यांच्या मते, नाती बदलतात कारण प्रेमाचे घटक काळानुसार बदलतात. सुरुवातीला उत्कटता प्रबळ असू शकते, पण पुढे जवळीक आणि बांधिलकी वाढू शकते.

यामुळे समुपदेशनाच्या क्षेत्रात मोठा बदल झाला. मानसशास्त्रज्ञ आणि विवाह समुपदेशकांनी जोडप्यांच्या समस्यांचे विश्लेषण करताना विचार करायला सुरुवात केली की, “या नात्यात कोणता घटक कमी आहे?” भावनिक जवळीकता? शारीरिक उत्कटता? की बांधिलकी? या चौकटीमुळे नातेसंबंधांचे विश्लेषण अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करता येऊ लागले (Sternberg & Weis, 2006).

सिद्धांताचे महत्त्व आणि टीका

हा सिद्धांत नातेसंबंध समजून घेण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानला जात असला, तरी काही संशोधकांनी त्यावर टीकाही केली आहे. काहींच्या मते, प्रेम हे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि वैयक्तिक अनुभवांवर अवलंबून असल्यामुळे ते केवळ तीन घटकांमध्ये मर्यादित करता येत नाही. विविध संस्कृतींमध्ये प्रेमाची व्याख्या भिन्न असू शकते (Fehr, 1996). तरीही, मानसशास्त्रीय संशोधन आणि समुपदेशनात स्टर्नबर्ग यांचा सिद्धांत आजही सर्वाधिक प्रभावी मॉडेलपैकी एक मानला जातो.

समारोप:

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग यांच्या जीवनातील सर्वात प्रेरणादायी गोष्ट म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या कमजोरीला सामर्थ्यात बदलले. परीक्षेची भीती, कमी गुण आणि आत्मविश्वासाचा अभाव या सगळ्यांनी त्यांना थांबवले नाही. उलट त्यांनी त्यातूनच संशोधनाची दिशा शोधली. आज अनेक विद्यार्थी स्वतःची तुलना इतरांशी करतात. काही जण कमी गुणांमुळे स्वतःला अपयशी समजतात. पण स्टर्नबर्ग यांचे जीवन सांगते की “तुमच्या एका परीक्षेचा निकाल तुमच्या संपूर्ण क्षमतेचा निर्णय करू शकत नाही.” यश म्हणजे फक्त गुणपत्रिका नसते; यश म्हणजे स्वतःची क्षमता ओळखणे आणि ती विकसित करणे.

संदर्भ:

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). “The Need to Belong.” Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.

Fehr, B. (1996). The Psychology of Love. Sage Publications.

Fisher, H. (2004). Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Henry Holt.

Gottman, J. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown Publishers.

Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence. Cambridge University Press.

Sternberg, R. J. (1986). A Triangular Theory of Love. Psychological Review, 93(2), 119–135.

Sternberg, R. J. (1988). The Triangle of Love: Intimacy, Passion, Commitment. Basic Books.

Sternberg, R. J. (1988). The Triarchic Mind: A New Theory of Human Intelligence. Viking Press.

Sternberg, R. J. (1997). Successful Intelligence. Plume.

Sternberg, R. J. (2003). Wisdom, Intelligence, and Creativity Synthesized. Cambridge University Press.

Sternberg, R. J., & Grigorenko, E. L. (2000). Teaching for Successful Intelligence. Corwin Press.

Sternberg, R. J., & Weis, K. (2006). The New Psychology of Love. Yale University Press.