पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

 

पॅरिडोलिया प्रभाव (Pareidolia Effect)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मेंदू हा अर्थ शोधणारा आणि नमुने ओळखणारा अवयव आहे. जगातील अनेक घटनांमध्ये मनुष्य केवळ वास्तव पाहत नाही, तर त्या वास्तवाला अर्थही देतो. म्हणूनच काहीवेळा ढगांमध्ये, झाडांच्या खोडांमध्ये, खडकांमध्ये, भिंतींवरील डागांमध्ये किंवा अन्नपदार्थांमध्येही लोकांना देवतांची आकृती, धार्मिक चिन्हे किंवा संतांचे चेहरे दिसतात. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला पॅरिडोलिया असे म्हणतात. पॅरिडोलिया म्हणजे अशी मानसशास्त्रीय व बोधात्मक प्रक्रिया ज्यामध्ये व्यक्ती एखाद्या अस्पष्ट, अनियमित किंवा अर्थहीन दृश्य, आवाज किंवा उद्दिपकामध्ये अर्थपूर्ण प्रतिमा, चेहरा, आकृती किंवा परिचित नमुना पाहते किंवा अनुभवते. साध्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, जिथे प्रत्यक्षात काही विशिष्ट नसते तिथे मानवी मेंदू स्वतः अर्थ निर्माण करतो किंवा त्यास परिचित गोष्ट “दिसते.”

“पॅरिडोलिया” हा शब्द ग्रीक भाषेतील दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे para (चुकीचा, बाजूला किंवा विकृत) आणि eidolon (प्रतिमा, आकार किंवा रूप). त्यामुळे या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ “वास्तवात नसलेल्या ठिकाणी प्रतिमा दिसणे” किंवा “अस्पष्ट गोष्टींमध्ये अर्थपूर्ण रूप पाहणे” असा होतो. मानसशास्त्रीय दृष्टीने, हा एखादा मानसिक आजार किंवा विभ्रम नसून, मानवी मेंदूच्या नमुने शोधण्याच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीचा परिणाम आहे. मेंदू सतत आपल्या वातावरणात अर्थ, रचना आणि परिचितता शोधण्याचा प्रयत्न करत असतो. म्हणूनच अगदी काही बिंदू आणि रेषांमध्येही माणूस चेहरा ओळखू शकतो.

विशेषतः, मानवी मेंदू “चेहरे” ओळखण्यात अत्यंत संवेदनशील असतो. उत्क्रांतीच्या दृष्टीने हे महत्त्वाचे होते, कारण दुसऱ्या व्यक्तीचा चेहरा, भावना, धोका किंवा सामाजिक संकेत पटकन ओळखणे जगण्यासाठी आवश्यक होते. म्हणूनच कधी कधी कारच्या हेडलाईट्स आणि ग्रिलमध्ये “हसरा चेहरा” दिसतो किंवा विद्युत सॉकेटमध्ये “आश्चर्यचकित चेहरा” दिसतो. हा मेंदूचा face-detection bias मानला जातो.

पॅरिडोलिया केवळ दृश्य स्वरूपातच मर्यादित नसते; ती श्राव्य स्वरूपातही आढळू शकते. उदाहरणार्थ, काही लोकांना उलट पद्धतीने वाजवलेल्या गाण्यांमध्ये अर्थपूर्ण शब्द ऐकू येतात किंवा यादृच्छिक आवाजांमध्ये देवाचे नाव किंवा संदेश ऐकू आल्याचा अनुभव होतो. याला auditory pareidolia असे म्हणतात.

पॅरिडोलिया प्रभावाचा इतिहास व संकल्पनेचा विकास

बोधनिक मानसशास्त्र आणि संवेदन विषयक अभ्यास विकसित होण्यापूर्वीही पॅरिडोलियासारखे अनुभव मानवजातीला परिचित होते. प्राचीन काळापासून लोक ढगांमध्ये देवदेवतांचे आकार, तारकासमूहांमध्ये प्राणी किंवा पौराणिक पात्रे आणि नैसर्गिक वस्तूंमध्ये धार्मिक संकेत पाहत आले आहेत. अनेक संस्कृतींमध्ये अशा अनुभवांना दैवी संदेश, शुभ-अशुभ संकेत किंवा आध्यात्मिक अनुभव मानले जात असे. उदाहरणार्थ, काही समाजांमध्ये झाडाच्या खोडात किंवा दगडात देवतेचे रूप दिसल्यास त्या ठिकाणाला धार्मिक महत्त्व दिले जाते.

वैज्ञानिकदृष्ट्या या प्रक्रियेचा गंभीर अभ्यास विसाव्या शतकात सुरू झाला. विशेषतः संवेदन आणि बोधन यांवरील संशोधन वाढल्यानंतर मानसशास्त्रज्ञांनी हे लक्षात घेतले की मानवी मेंदू अस्पष्ट माहितीमधूनही अर्थपूर्ण आकृती तयार करण्याची क्षमता ठेवतो. गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या अभ्यासकांनी असे मांडले की मानवी मन विखुरलेल्या घटकांना एकत्र करून अर्थपूर्ण “पूर्णता” निर्माण करते. म्हणजेच, मनाला अव्यवस्थित माहितीपेक्षा संघटित रचना अधिक सहज समजते.

1950–1970 च्या दशकात मेंदूच्या माहिती-प्रक्रिया मॉडेल्स विकसित झाल्यानंतर पॅरिडोलियाकडे बोधात्मक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहिले जाऊ लागले. संशोधकांनी हे स्पष्ट केले की मानवी मेंदू सतत “pattern recognition” म्हणजे नमुने ओळखण्याचे कार्य करत असतो. उत्क्रांतीवादी मानसशास्त्रानुसार, चुकीने एखाद्या सावलीत “धोका” पाहणे हे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने फायदेशीर होते; कारण धोका नसताना धोका समजणे कमी हानिकारक असते, पण प्रत्यक्ष धोका ओळखण्यात अपयश गंभीर ठरू शकते. या कारणामुळे मेंदूने “अर्थ शोधण्याची” अतिसंवेदनशील प्रवृत्ती विकसित केली.

21व्या शतकात पॅरिडोलियाचा अभ्यास केवळ मानसशास्त्रापुरता मर्यादित राहिला नाही; तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), न्यूरोसायन्स, धार्मिक अभ्यास, माध्यमशास्त्र आणि डिजिटल संस्कृतीमध्येही त्याचे महत्त्व वाढले. सोशल मीडियावर एखाद्या फळात, भिंतीवर किंवा पर्वतामध्ये देवतेची प्रतिमा दिसल्याच्या घटना मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होतात. संशोधक याचा अभ्यास misinformation, belief formation आणि collective perception च्या संदर्भात करत आहेत. अशा प्रकारे, पॅरिडोलिया ही केवळ “भ्रमात्मक” गोष्ट नसून मानवी मेंदूच्या अर्थनिर्मिती, संवेदन, उत्क्रांती आणि सामाजिक विश्वास व्यवस्थेशी संबंधित एक महत्त्वपूर्ण मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे.

मेंदूची नमुने (Patterns) ओळखण्याची प्रवृत्ती

मानवी मेंदू हा मूलतः “pattern-seeking organ” म्हणजेच नमुने शोधणारी जैविक प्रणाली मानला जातो. आपल्या सभोवतालच्या जगात असंख्य दृश्ये, आवाज, संकेत आणि माहिती अस्तित्वात असतात. या अफाट माहितीमध्ये अर्थपूर्ण गोष्टी ओळखण्यासाठी मेंदू सतत नमुने शोधत असतो. ही प्रवृत्ती उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेत विकसित झाली आहे, कारण पर्यावरणातील धोके, अन्न, सामाजिक संबंध किंवा शत्रू यांची त्वरित ओळख जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक होती. उदाहरणार्थ, जंगलात पानांची सळसळ ही वाऱ्यामुळे आहे की एखादा शिकारी प्राणी दबा धरून बसला आहे, हे पटकन समजणे जगण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्यामुळे मेंदूने “संकेतांमधून अर्थ” निर्माण करण्याची क्षमता विकसित केली.

मानसशास्त्रात याला Pattern Recognition किंवा काही प्रसंगी Patternicity असे म्हटले जाते. Patternicity म्हणजे जिथे प्रत्यक्षात कोणताही अर्थपूर्ण नमुना नसतो तिथेही नमुना शोधण्याची मानवी प्रवृत्ती. उदाहरणार्थ, ढगांमध्ये प्राण्यांचे आकार दिसणे, चंद्रावर चेहरा दिसणे किंवा भिंतीवरील डागांमध्ये मानवी आकृती दिसणे ही याची सामान्य उदाहरणे आहेत. पॅरिडोलिया ही याच प्रवृत्तीची एक विशिष्ट अभिव्यक्ती आहे, ज्यामध्ये अस्पष्ट किंवा अनिश्चित दृश्य माहितीमध्ये अर्थपूर्ण प्रतिमा विशेषतः चेहरे दिसू लागतात.

मेंदू नमुने शोधण्यासाठी Top-down Processing आणि Bottom-up Processing या दोन्ही बोधात्मक प्रक्रियांचा वापर करतो. Bottom-up processing मध्ये बाह्य संवेदनांवर आधारित माहिती थेट ग्रहण केली जाते; तर top-down processing मध्ये पूर्वानुभव, अपेक्षा, स्मृती आणि सांस्कृतिक अनुभव यांच्या आधारे मेंदू माहितीचे अर्थनिर्माण करतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या व्यक्तीला धार्मिक प्रतिमांविषयी खोल श्रद्धा असेल, तर तिला झाडाच्या खोडात किंवा दगडामध्ये एखाद्या देवतेचे रूप दिसण्याची शक्यता वाढते. कारण तिच्या मेंदूतील पूर्वानुभव आणि श्रद्धा अस्पष्ट दृश्याला अर्थपूर्ण रूप देतात.

पॅरिडोलिया समजून घेण्यासाठी गेस्टाल्ट मानसशास्त्र महत्त्वाची ठरते. गेस्टाल्ट मानसशास्त्रानुसार, मानवी मेंदू तुटक माहिती एकत्र करून “एकूण अर्थपूर्ण आकृती” तयार करतो. “The whole is greater than the sum of its parts” हे गेस्टाल्टचे मूलभूत तत्त्व येथे लागू होते. उदाहरणार्थ, दोन ठिपके आणि खाली वक्र रेषा दिसली की आपल्याला लगेच “हसरा चेहरा” दिसतो. प्रत्यक्षात ते फक्त काही रेषा असतात, परंतु मेंदू त्यातून एक ओळखीचा नमुना तयार करतो.  

उत्क्रांतीच्या दृष्टीने पाहता, मेंदूने “चुकीचा सकारात्मक निष्कर्ष” (false positive) काढणे हे “धोका ओळखण्यात अपयशी ठरण्या” पेक्षा अधिक सुरक्षित होते. उदाहरणार्थ, झुडपात काहीतरी हालचाल दिसल्यावर “कदाचित वाघ असेल” असा चुकीचा निष्कर्ष काढणे जीव वाचवू शकते; पण “तो फक्त वारा असेल” असे समजून दुर्लक्ष केल्यास धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे मानवी मेंदू अस्पष्ट गोष्टींमध्येही अर्थपूर्ण नमुने शोधण्यास प्रवृत्त झाला. पॅरिडोलिया ही या उत्क्रांतीवादी अनुकूलनाची एक उपज मानली जाते.

चेहरा ओळख प्रणाली आणि न्यूरोसायन्स

मानवी मेंदू चेहरा ओळखण्यात विलक्षण प्रवीण आहे. जन्मानंतर काही दिवसांच्या अर्भकालाही चेहऱ्यासारख्या नमुन्यांकडे अधिक आकर्षण असते, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. यावरून असे दिसते की चेहरा ओळखण्याची क्षमता जैविक पातळीवर पूर्वनियोजित असते.

न्यूरोसायन्सच्या दृष्टीने चेहरा ओळखण्यामध्ये मेंदूचा एक विशिष्ट भाग अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो त्याला Fusiform Face Area (FFA) म्हणतात. हा भाग मेंदूच्या टेम्पोरल लोबमध्ये, विशेषतः fusiform gyrus मध्ये आढळतो. FFA चे मुख्य कार्य म्हणजे चेहऱ्यांची जलद ओळख आणि त्यातील सूक्ष्म फरक समजणे. म्हणूनच आपण हजारो चेहऱ्यांमध्ये एखाद्या परिचित व्यक्तीला पटकन ओळखू शकतो.

पॅरिडोलिया अनुभवताना FFA हा भाग वास्तविक चेहरा नसतानाही सक्रिय होतो, हे न्यूरोइमेजिंग संशोधनातून दिसून आले आहे. म्हणजेच, टोस्टवर, ढगात किंवा विजेच्या प्लगमध्ये चेहऱ्यासारखा नमुना दिसला तरी मेंदू त्यावर “हा चेहरा आहे” अशी प्रतिक्रिया देऊ शकतो. यामुळे पॅरिडोलिया हा फक्त कल्पनारम्य अनुभव नसून त्यामागे वास्तविक न्यूरल प्रक्रिया कार्यरत असतात.

याशिवाय, Occipital Face Area (OFA) आणि Superior Temporal Sulcus (STS) हे भागही चेहरा प्रक्रिया (face processing) मध्ये सहभागी असतात. OFA चे मुख्य कार्य चेहऱ्याच्या मूलभूत रचनांची (डोळे, नाक, तोंड) ओळख करणे असते, तर STS चेहरा पाहून भावना, नजर (gaze direction), आणि सामाजिक संकेत समजून घेण्यात मदत करतो. म्हणूनच एखादा साधा इमोजी सुद्धा आपल्याला आनंदी चेहरा वाटतो.

न्यूरोसायंटिस्ट्सच्या मते, चेहरा ओळखण्याची ही प्रणाली अतिशय संवेदनशील आहे. उत्क्रांतीमध्ये सामाजिक सहकार्य, भावनिक संप्रेषण आणि शत्रू-मित्र ओळखण्यासाठी चेहरा समजणे अत्यावश्यक होते. त्यामुळे मेंदूने “कदाचित चेहरा आहे” असे लवकर ओळखण्याकडे कल विकसित केला. परिणामी, जिथे प्रत्यक्ष चेहरा नसतो तिथेही चेहरा दिसण्याची शक्यता निर्माण होते हीच पॅरिडोलियाची न्यूरोलॉजिकल पायाभूत रचना आहे.

काही संशोधनांमध्ये असेही आढळले आहे की तणाव, चिंता किंवा अनिश्चिततेच्या काळात लोक अधिक प्रमाणात पॅरिडोलिया अनुभवू शकतात. कारण अशा अवस्थांमध्ये मेंदू अस्पष्ट माहितीमध्येही अधिक अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करतो. याचा संबंध Predictive Coding Theory शी जोडला जातो. या सिद्धांतानुसार, मेंदू सतत “काय दिसेल?” याचे भाकीत करत असतो. अस्पष्ट दृश्य मिळाल्यावर मेंदू पूर्वानुभवाच्या आधारे त्याचा अर्थ लावतो. जर माहिती अस्पष्ट असेल तर मेंदू “चेहरा” किंवा “परिचित आकृती” अशी शक्यता निवडू शकतो.

विशेष म्हणजे, पॅरिडोलिया आणि मानसिक विभ्रम यात फरक आहे. पॅरिडोलियामध्ये एखादी वास्तविक दृश्य वस्तू (उदा. ढग, डाग, सावली) अस्तित्वात असते, परंतु तिचा अर्थ चुकीने चेहरा किंवा आकृती म्हणून लावला जातो. विभ्रमामध्ये मात्र बाह्य वस्तू नसतानाही अनुभव होतो. त्यामुळे पॅरिडोलिया ही सामान्य आणि बहुतांश वेळा निरुपद्रवी बोधात्मक प्रक्रिया मानली जाते.

धार्मिक प्रतिमा दिसण्याची उदाहरणे

जगभरात अशा अनेक घटना नोंदवल्या गेल्या आहेत ज्यामध्ये लोकांनी दैनंदिन वस्तूंमध्ये धार्मिक आकृत्या पाहिल्या. काही प्रसिद्ध उदाहरणांमध्ये टोस्टवर किंवा सँडविचवर दिसणारी येशू ख्रिस्तांची प्रतिमा, भिंतीवरील डागांमध्ये माता मरियम यांचे स्वरूप, झाडांच्या खोडांमध्ये हिंदू देवतांचे दर्शन, ढगांमध्ये धार्मिक प्रतीके किंवा मंदिरांच्या परिसरात आकृत्या दिसल्याच्या घटना समाविष्ट होतात.

भारतीय संदर्भात, झाडांवर गणपतीची आकृती दिसणे, खडकांमध्ये शिवलिंगासारखे स्वरूप दिसणे किंवा ओलसर भिंतीवर देवीचा चेहरा दिसल्याचे दावे अधूनमधून सामाजिक माध्यमांवर व्हायरल होतात. अशा वेळी अनेक लोक त्या जागी दर्शनासाठी जातात, पूजा-अर्चा सुरू होते आणि काही वेळा ती जागा धार्मिक स्थळ म्हणून विकसितही होते. धार्मिक संदर्भात दिसणाऱ्या अनेक घटनांना “चमत्कार” असे संबोधले जाते. मात्र मानसशास्त्र असे सुचवते की यापैकी अनेक अनुभव पॅरिडोलियाचे उदाहरण असू शकतात. मानसशास्त्र आणि अध्यात्म हे नेहमी परस्परविरोधी नसतात; अनेकदा ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात. अध्यात्म “या अनुभवाचा अर्थ काय?” असा प्रश्न विचारते, तर मानसशास्त्र “हा अनुभव कसा निर्माण झाला?” याचा शोध घेते.

समारोप:

धर्म, अध्यात्म आणि चमत्कारांमधील पॅरिडोलिया ही केवळ दृश्य भ्रमाची घटना नाही; ती मानवी श्रद्धा, संस्कृती, मेंदूचे कार्य आणि अर्थनिर्मिती यांचा संगम आहे. अस्पष्ट दृश्यांमध्ये देवता किंवा धार्मिक प्रतिमा दिसणे ही मानवी संवेदनाची नैसर्गिक प्रवृत्ती असू शकते, परंतु त्या अनुभवांना व्यक्ती धार्मिक किंवा आध्यात्मिक अर्थ देऊ शकते. मानसशास्त्र या अनुभवांचे न्यूरोलॉजिकल आणि बोधात्मक स्पष्टीकरण देते, तर धर्म त्यांना आध्यात्मिक मूल्य प्रदान करतो. त्यामुळे पॅरिडोलियाचा अभ्यास केवळ भ्रम समजून घेण्यासाठी नाही, तर मानवी श्रद्धा आणि अनुभवांना कसा अर्थ देतो हे समजण्यासाठीही महत्त्वाचा ठरतो.

संदर्भ

Barrett, J. L. (2004). Why Would Anyone Believe in God? AltaMira Press.

Brugger, P. (2001). From haunted brain to haunted science: A cognitive neuroscience view of paranormal and pseudoscientific thought. In Hauntings and Poltergeists.

Kanwisher, N. (2000). Domain specificity in face perception. Nature Neuroscience, 3(8), 759–763.

Liu, J., Li, J., Feng, L., Li, L., Tian, J., & Lee, K. (2014). Neural and behavioural correlates of face pareidolia. Cortex, 53, 60–77.

Palmer, S. E. (1999). Vision science: Photons to phenomenology. MIT Press.

Ward, J. (2019). The student’s guide to cognitive neuroscience (4th ed.). Routledge.