बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

 

बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्र म्हणजे मानवी वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रीय अभ्यास. मात्र मानसशास्त्राच्या विकासाच्या इतिहासात “मानसिक प्रक्रिया” या संकल्पनेला नेहमीच समान महत्त्व मिळाले नाही. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्रावर वर्तनवादाचा मोठा प्रभाव होता. वर्तनवाद्यांच्या मते मानसशास्त्राने निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाचा शास्त्रीय अभ्यास करावा. मनातील विचार, भावना, स्मृती, कल्पना किंवा चेतना यांचा थेट निरीक्षण करता येत नसल्याने त्यांचा अभ्यास वैज्ञानिक मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी नसावा, अशी भूमिका प्रबळ होती.

परंतु 1950च्या दशकात मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, संगणकशास्त्र, माहिती सिद्धांत, न्यूरोसायन्स आणि तत्त्वज्ञान या विविध क्षेत्रांतील संशोधनाने मानवी मनाचा वैज्ञानिक अभ्यास पुन्हा केंद्रस्थानी आणला. या परिवर्तनाला “बोधनिक क्रांती” असे म्हटले जाते. बोधनिक क्रांती म्हणजे केवळ मानसशास्त्रातील एका नवीन शाखेचा जन्म नव्हे; तर मानव विचार करतो, माहिती ग्रहण करतो, तिचे अर्थ लावतो, स्मृतीत साठवतो, आवश्यक वेळी पुनर्प्राप्त करतो, समस्या सोडवतो आणि निर्णय घेतो या संपूर्ण मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा बदलणारी ऐतिहासिक चळवळ होय.

अ. बोधनिक क्रांती म्हणजे काय?

“Cognition” हा शब्द लॅटिन cognoscere या मूळ शब्दाशी संबंधित असून त्याचा व्यापक अर्थ जाणणे, समजून घेणे, ओळखणे आणि ज्ञानाचा वापर करणे असा होतो. आधुनिक मानसशास्त्रात cognition म्हणजे व्यक्ती माहिती कशी ग्रहण करते, तिच्याकडे लक्ष कसे देते, तिचा अर्थ कसा लावते, ती माहिती कशी साठवते आणि आवश्यकतेनुसार कशी आठवते, तसेच त्यावर आधारित विचार, समस्या-परिहार आणि निर्णयप्रक्रिया कशी चालते, या मानसिक प्रक्रियांचा समूह होय. त्यामुळे cognition मध्ये अवधान, संवेदन, अध्ययन, स्मृती, भाषा, विचार, अनुमान, समस्या-परिहार, निर्णयप्रक्रिया आणि ज्ञानाचे सादरीकरण यांसारख्या प्रक्रियांचा समावेश होतो.

मराठीत cognition साठी बोधन किंवा ज्ञानात्मक प्रक्रिया असे शब्द वापरले जातात. “बोधनिक” हा शब्द cognition शी संबंधित मानसिक प्रक्रियांचे विशेषण म्हणून वापरता येतो. त्यामुळे बोधनिक मानसशास्त्र म्हणजे व्यक्तीच्या मानसिक किंवा बोधनिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणारे मानसशास्त्राचे क्षेत्र होय.

बोधनिक क्रांती म्हणजे विसाव्या शतकाच्या मध्यावर मानसशास्त्रात घडलेले असे महत्त्वपूर्ण बौद्धिक परिवर्तन की ज्यामध्ये केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या बाह्य वर्तनाच्या अभ्यासावर असलेला भर कमी होऊन अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास पुन्हा मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी आला. या परिवर्तनामुळे “व्यक्ती काय करते?” या प्रश्नाबरोबरच “व्यक्तीला माहिती कशी समजते?”, “ती काय आठवते?”, “ती कशी विचार करते?”, “समस्या कशी सोडवते?” आणि “निर्णय घेताना तिच्या मनात कोणत्या प्रक्रिया घडतात?” हे प्रश्न मानसशास्त्रीय संशोधनाचे केंद्र बनले. अमेरिकन मानसशास्त्रीय असोसिएशनच्या (APA) ऐतिहासिक आढाव्यानुसार 1950 ते 1970च्या दशकात मानवी माहिती-प्रक्रियेच्या अभ्यासात झालेल्या पुनरुज्जीवनाला अनेकदा “बोधनिक क्रांती” म्हटले जाते; काही इतिहासकार त्याला अधिक विशिष्टपणे “माहिती-प्रक्रिया क्रांती” असेही संबोधतात.

बोधनिक दृष्टिकोनानुसार मानवी व्यक्ती ही बाह्य उद्दीपनांना केवळ यांत्रिक पद्धतीने प्रतिसाद देणारी प्रणाली नाही. व्यक्तीला बाह्य जगातून माहिती मिळते; ती माहिती निवडते, संघटित करते, पूर्वज्ञानाशी जोडते, तिचा अर्थ लावते, स्मृतीत साठवते आणि त्यावर आधारित प्रतिक्रिया किंवा कृती निवडते. उदाहरणार्थ, शिक्षकाने विद्यार्थ्याला एखादा प्रश्न विचारला तर विद्यार्थी केवळ आवाजाला प्रतिसाद देत नाही. तो प्रश्न ऐकतो, त्याचा अर्थ समजून घेतो, पूर्वी शिकलेली माहिती स्मृतीतून शोधतो, संभाव्य उत्तरांचा विचार करतो, योग्य उत्तर निवडतो आणि शेवटी उत्तर देतो. या संपूर्ण प्रक्रियेत अनेक बोधनिक प्रक्रिया कार्यरत असतात.

यामुळे बोधनिक मानसशास्त्राने “Stimulus → Response” या साध्या चौकटीऐवजी “Stimulus → Cognitive Processing → Response” अशी अधिक विस्तृत चौकट विकसित केली. अर्थात, आजचे बोधनिक मानसशास्त्र या प्रक्रियेला इतक्या सरळ रेषेत समजत नाही; अवधान, स्मृती, भावना, पूर्वज्ञान, संदर्भ आणि सामाजिक परिस्थिती यांचा परस्परसंवादही महत्त्वाचा मानला जातो.

बोधनिक क्रांतीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे मनाचा वैज्ञानिक अभ्यास शक्य आहे, ही धारणा. “मन” हे थेट दिसत नसले तरी त्याच्या प्रक्रियांचा अभ्यास प्रयोग, वर्तन निर्देशांक, प्रतिक्रिया काळ, अचूकता, स्मरणातील कामगिरी, भाषिक प्रतिसाद आणि नंतरच्या काळात मेंदू-प्रतिमा तंत्रांच्या साहाय्याने करता येतो, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले. त्यामुळे “मनाचा अभ्यास म्हणजे अवैज्ञानिक अंतर्दर्शन” अशी जुनी कल्पना बदलून मानसिक प्रक्रियांना प्रयोगात्मक मानसशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याचा मार्ग खुला झाला.

ब. बोधनिक क्रांतीची कारणे

बोधनिक क्रांती ही कोणत्याही एका मानसशास्त्रज्ञाच्या कार्यामुळे घडलेली घटना नव्हती. उलट मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, माहिती सिद्धांत, संगणकशास्त्र, न्यूरोसायन्स, तत्त्वज्ञान आणि गणितीय मॉडेलिंग या विविध क्षेत्रांमध्ये झालेल्या प्रगतीच्या परस्परसंवादातून तिचा उदय झाला. APA च्या ऐतिहासिक आढाव्यातही या परिवर्तनाला अनेक पूर्वसूरी आणि 1950च्या दशकातील विविध वैज्ञानिक प्रवाहांची परिणती म्हणून पाहिले जाते.

1. वर्तनवादाच्या मर्यादा

बोधनिक क्रांतीच्या उदयामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे वर्तनवादी दृष्टिकोनाच्या स्पष्टीकरणात्मक मर्यादा. वर्तनवादाने अध्ययन आणि निरीक्षणक्षम वर्तन यांचा प्रभावी अभ्यास केला; परंतु व्यक्ती माहितीचे मानसिक प्रतिनिधित्व कसे करते, ती भाषा कशी समजते, समस्या सोडवताना कोणती रणनीती वापरते आणि पूर्वज्ञानाचा वर्तमान निर्णयावर कसा परिणाम होतो, या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी अधिक व्यापक चौकट आवश्यक होती.

विशेषतः मानवी भाषा ही एक मोठे आव्हान होते. मनुष्य मर्यादित शब्दसंग्रह आणि नियमांच्या आधारे असंख्य नवीन वाक्ये तयार करू शकतो. त्यामुळे भाषा ही केवळ प्रबलानाद्वारे शिकलेल्या प्रतिक्रियांची मालिका आहे, असे स्पष्टीकरण अपुरे वाटू लागले. नॉम चॉम्स्की यांच्या भाषाविषयक कार्याने या चर्चेला मोठी चालना दिली आणि भाषा, नियम, संरचना आणि मानवी मानसिक क्षमतेच्या संबंधावर नव्याने विचार करण्यास भाग पाडले. APA च्या ऐतिहासिक लेखानुसार मिलर, चॉम्स्की आणि इतर संशोधकांच्या कार्याने 1950च्या दशकात बोधनिक विज्ञानाच्या उदयाला महत्त्वपूर्ण चालना दिली.

याचप्रमाणे समस्या-निराकरणाचा अभ्यासही महत्त्वाचा होता. व्यक्ती नवीन समस्या समोर आल्यावर केवळ आधी शिकलेल्या प्रतिक्रियांची पुनरावृत्ती करत नाही; ती समस्या प्रतिनिधित्वित करते, तिचे घटक समजून घेते, विविध पर्यायांची तुलना करते आणि काही वेळा पूर्वी न शिकलेली रणनीती वापरते. यामुळे “मनात माहितीवर कोणती प्रक्रिया चालते?” हा प्रश्न अपरिहार्य झाला.

2. माहिती सिद्धांताचा प्रभाव

द्वितीय महायुद्धानंतर माहिती सिद्धांत आणि संप्रेषण विज्ञानामध्ये मोठी प्रगती झाली. क्लॉड शॅनन यांच्या माहिती सिद्धांताने माहितीचे मापन, हस्तातंरण आणि संप्रेषण यांचा गणितीय अभ्यास करण्यासाठी प्रभावी चौकट उपलब्ध करून दिली.

      याचा मानसशास्त्रावर महत्त्वपूर्ण परिणाम झाला. जॉर्ज मिलर यांच्या 1956च्या प्रसिद्ध लेखातून हे स्पष्ट होते की मानसशास्त्रज्ञांनी मानवी संवेदन आणि स्मृतीच्या अभ्यासात माहिती सिद्धांतातील संकल्पना वापरण्यास सुरुवात केली होती. मिलर यांनी मानवी क्षमतेचा अभ्यास “माहिती प्रक्रिया” या चौकटीत केला आणि निरपेक्ष निर्णय, अवधान आणि तात्कालिक स्मृती यांसारख्या प्रक्रियांशी माहितीच्या संकल्पनांचा संबंध जोडला.

मिलर यांच्या लेखातील एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे मानवी मानसिक क्षमता समजून घेण्यासाठी “तुकडे” आणि “समूह” यांसारख्या माहिती-संबंधित संकल्पनांचा वापर करता येतो. त्यांनी तात्कालिक स्मृतीच्या संदर्भात साधारणपणे “सात धन किंवा ऋण दोन” ही प्रसिद्ध मर्यादा चर्चिली; मात्र स्वतः मिलर यांनी या “सात” आकड्याच्या विविध प्रयोगांतील साम्याचा अतिविस्तार करू नये, असा इशाराही दिला. त्यांच्या मूळ लेखात निरपेक्ष निर्णय आणि तात्कालिक स्मृती यांच्या मर्यादा एकसारख्या नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

म्हणून “7 ± 2” ही केवळ स्मृतीची सार्वत्रिक आणि अपरिवर्तनीय क्षमता आहे, असा अर्थ मिलर यांच्या लेखातून काढणे अचूक नाही. त्यांचा मोठा ऐतिहासिक प्रभाव हा मानवी मनाचा माहिती-प्रक्रिया करणाऱ्या प्रणालीच्या दृष्टीने अभ्यास करण्याच्या दिशेला चालना देण्यात होता.

3. संगणकशास्त्राचा विकास

1950च्या दशकात संगणकशास्त्राचा वेगाने विकास होत होता. संगणक माहिती स्वीकारू शकतो, तिच्यावर प्रक्रिया करू शकतो, ती साठवू शकतो आणि परिणाम निर्माण करू शकतो. यामुळे वैज्ञानिकांच्या मनात एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण झाला—

“मानवी मन माहितीवर प्रक्रिया करते का? आणि जर करते, तर ती प्रक्रिया कोणत्या नियमांनुसार होते?” या प्रश्नामुळे माहिती प्रक्रिया दृष्टीकोनाला बळ मिळाले.

मानवी बोधनिक प्रक्रिया: माहिती ग्रहण → लक्ष → अर्थनिर्मिती → मानसिक प्रक्रिया → स्मृती → निर्णय → प्रतिसाद आणि संगणकीय प्रक्रिया: Input → Processing → Storage → Output यांची साधारण तुलना या प्रकारे करता येते. ही तुलना मानवी मेंदू आणि संगणक पूर्णपणे समान आहेत असा दावा करत नाही. ती मुख्यतः माहितीवर प्रक्रिया करण्याची संकल्पनात्मक समानता दाखवते.

1950च्या दशकात ॲलन न्यूवेल आणि हर्बर्ट सायमन यांनी संगणकीय प्रणालींच्या माध्यमातून मानवी समस्या-निराकरणाचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. APA च्या ऐतिहासिक नोंदीनुसार न्यूवेल आणि सायमन यांनी 1955 मध्ये समस्या-परिहाराचे अनुकरण करणारा प्रारंभिक संगणक कार्यक्रम विकसित केला होता. या कार्यामुळे “मानवी विचारांची संगणकीय मॉडेल्स तयार करता येतील का?” हा प्रश्न गंभीर वैज्ञानिक संशोधनाचा विषय बनला. MIT मध्ये 1950च्या दशकात माहिती प्रक्रिया, सायबरनेटीक्स, भाषाशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि चेताविज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांचा परस्परसंवाद होत होता. या वातावरणाने मन, मेंदू आणि यंत्रांमधील बुद्धिमत्तेचा अभ्यास करणाऱ्या नव्या आंतरशाखीय परंपरेला चालना दिली.

4. भाषाविज्ञानाचा प्रभाव

बोधनिक क्रांतीमध्ये नॉम चॉम्स्की यांच्या भाषावैज्ञानिक कार्याचे विशेष महत्त्व आहे. भाषा ही केवळ शिकलेल्या प्रतिक्रियांची किंवा अनुकरणाची मालिका नसून तिच्यामागे नियमबद्ध संरचना आणि मानवी भाषिक क्षमता आहे, या विचारामुळे मानसशास्त्रज्ञांना भाषा आणि मानसिक प्रक्रियांचा नव्याने विचार करावा लागला. भाषेच्या संदर्भात महत्त्वाचा प्रश्न असा होता की “मानवाला न ऐकलेली आणि पूर्वी न वापरलेली वाक्ये समजतात आणि तो स्वतः तयार करू शकतो; हे कसे शक्य होते?”

या प्रश्नाने मानसिक प्रतिनिधित्व, नियम, वाक्यरचना आणि भाषा प्रक्रिया यांसारख्या संकल्पनांकडे लक्ष वेधले. यामुळे भाषा ही बोधन प्रक्रियेचा एक मूलभूत घटक म्हणून बोधनिक मानसशास्त्र आणि बोधनिक विज्ञानामध्ये समाविष्ट झाली.

5. न्यूरोसायन्स आणि मेंदूविषयक संशोधन

बोधनिक क्रांतीचा विकास केवळ मानसशास्त्र आणि संगणकशास्त्रापुरता मर्यादित नव्हता. मेंदूतील विविध संरचना आणि त्यांच्या कार्याविषयी वाढत असलेले ज्ञानही महत्त्वाचे होते.

डोनाल्ड हेब्ब यांसारख्या संशोधकांनी मेंदूतील सक्रियता आणि मानसिक प्रक्रिया यांच्यातील संबंधांवर विचार मांडला. त्यामुळे “मानसिक प्रक्रिया” या संकल्पनेला मेंदूतील जैविक प्रक्रियांशी जोडण्याचा प्रयत्न वाढला. पुढे याच परंपरेतून बोधनिक चेताविज्ञान विकसित झाले ज्यात संवेदन, अवधान, स्मृती, भाषा, भावना आणि निर्णय प्रक्रिया यांसारख्या बोधनिक प्रक्रियांचा चेताविषयक आधार शोधला जातो.

6. आंतरशाखीय दृष्टिकोनाचा उदय

बोधनिक क्रांतीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ मानसशास्त्रातील अंतर्गत बदल नव्हती. विविध क्षेत्रांतील संशोधक समान प्रश्नांकडे वेगवेगळ्या पद्धतींनी पाहत होते.

• मानसशास्त्र: मानव कसा विचार करतो?
• भाषाविज्ञान: मानव भाषा कशी समजतो आणि निर्माण करतो?
• संगणकशास्त्र: माहिती प्रक्रिया करणारी बुद्धिमान प्रणाली कशी तयार करता येईल?
• न्यूरोसायन्स: मेंदू या प्रक्रिया कशा पार पाडतो?
• तत्त्वज्ञान: मन, ज्ञान आणि चेतनेचे स्वरूप काय आहे?

या प्रश्नांचा संगम पुढे बोधनिक विज्ञान या स्वतंत्र आंतरशाखीय क्षेत्राच्या निर्मितीत झाला. APA च्या ऐतिहासिक आढाव्यानुसार 1956 मधील MIT मधील चर्चांनी संगणकशास्त्रज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि इतर क्षेत्रांतील संशोधकांना मानवी विचाराच्या समान प्रश्नांवर एकत्र आणण्यास मदत केली.

समारोप:

बोधनिक क्रांती ही मानसशास्त्राच्या इतिहासातील एक मूलभूत बौद्धिक परिवर्तन आहे. तिने मानसशास्त्राला केवळ “वर्तनाचा अभ्यास” करणाऱ्या शास्त्रातून “वर्तनामागील मानसिक प्रक्रिया समजून घेणारे शास्त्र” बनविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. 11 सप्टेंबर 1956 हा दिवस या परिवर्तनाचा प्रतीकात्मक टप्पा मानला जातो. जॉर्ज मिलर, नॉम चॉम्स्की, ॲलन न्यूवेल, हर्बर्ट सायमन आणि त्यांच्या समकालीन संशोधकांच्या कार्यामुळे मानवी मन, भाषा, स्मृती आणि माहिती प्रक्रियेचा वैज्ञानिक अभ्यास वेगाने विकसित झाला. बोधनिक क्रांतीचा खरा संदेश असा आहे की “मानवी वर्तन समजून घ्यायचे असेल, तर केवळ व्यक्ती काय करते हे पाहणे पुरेसे नाही; व्यक्ती माहिती कशी ग्रहण करते, तिचा अर्थ कसा लावते, काय आठवते, कसा विचार करते आणि निर्णय कसा घेते हेही समजून घ्यावे लागते.”

संदर्भ:

Chomsky, N. (1956). Three Models for the Description of Language. Proceedings associated with the Second Symposium on Information Theory.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. The Hague: Mouton.

Chomsky, N. (1959). A review of B. F. Skinner's Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Cowan, N. (2015). George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science. Psychological Review, 122(3), 536–541.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63, 81–97.

Miller, G. A. (1979). A very personal history. In W. E. Norman & D. E. Rumelhart (Eds.), Perspectives on Cognitive Science.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

Miller, G. A., Galanter, E., & Pribram, K. H. (1960). Plans and the Structure of Behavior. New York: Holt, Rinehart and Winston.

Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.

Newell, A., & Simon, H. A. (1956). Work on the Logic Theorist, presented at the Second Symposium on Information Theory, MIT.

Newell, A., & Simon, H. A. (1972). Human Problem Solving. Prentice-Hall.

Price, M. (2011). The little-known roots of the cognitive revolution. Monitor on Psychology, 42(8). American Psychological Association.