बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

 

बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्र म्हणजे मानवी वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रीय अभ्यास. मात्र मानसशास्त्राच्या विकासाच्या इतिहासात “मानसिक प्रक्रिया” या संकल्पनेला नेहमीच समान महत्त्व मिळाले नाही. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्रावर वर्तनवादाचा मोठा प्रभाव होता. वर्तनवाद्यांच्या मते मानसशास्त्राने निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाचा शास्त्रीय अभ्यास करावा. मनातील विचार, भावना, स्मृती, कल्पना किंवा चेतना यांचा थेट निरीक्षण करता येत नसल्याने त्यांचा अभ्यास वैज्ञानिक मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी नसावा, अशी भूमिका प्रबळ होती.

परंतु 1950च्या दशकात मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, संगणकशास्त्र, माहिती सिद्धांत, न्यूरोसायन्स आणि तत्त्वज्ञान या विविध क्षेत्रांतील संशोधनाने मानवी मनाचा वैज्ञानिक अभ्यास पुन्हा केंद्रस्थानी आणला. या परिवर्तनाला “बोधनिक क्रांती” असे म्हटले जाते. बोधनिक क्रांती म्हणजे केवळ मानसशास्त्रातील एका नवीन शाखेचा जन्म नव्हे; तर मानव विचार करतो, माहिती ग्रहण करतो, तिचे अर्थ लावतो, स्मृतीत साठवतो, आवश्यक वेळी पुनर्प्राप्त करतो, समस्या सोडवतो आणि निर्णय घेतो या संपूर्ण मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा बदलणारी ऐतिहासिक चळवळ होय.