मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

 

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे आहेत ज्यांनी अत्यल्प आयुष्यातही ज्ञानाच्या एखाद्या संपूर्ण क्षेत्राला नवे वळण दिले. अशा व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे Lev Vygotsky. व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा आधुनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि भाषाविकास यांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावशाली मानला जातो. त्यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास ही केवळ जैविक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संरचना यांच्या माध्यमातून घडणारी प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राच्या अभ्यासात “समाज” आणि “संस्कृती” या घटकांना नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या विचारांनी शिक्षणशास्त्राच्या क्षेत्रातही मोठे परिवर्तन घडवले. त्यांच्या सिद्धांतानुसार मुलांचा बौद्धिक विकास हा स्वतंत्रपणे न होता इतर व्यक्तींसोबतच्या संवादातून आणि सहकार्यात्मक शिक्षणातून घडतो. शिक्षक, पालक, सहाध्यायी आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्वांचा मुलांच्या ज्ञाननिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग असतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे विचार आधुनिक constructivist education, collaborative learning, आणि scaffolding या शिक्षणपद्धतींच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट झाले आहेत (Daniels, 2001; Moll, 2014).

त्यांचे आयुष्य केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे शास्त्रीय जीवन नसून ते बौद्धिक जिज्ञासा, सामाजिक बांधिलकी आणि ज्ञानाच्या शोधासाठीच्या संघर्षाची प्रेरणादायी कथा आहे. केवळ 37 वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिमाण दिले.

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी विचार करण्याच्या पद्धतीलाच नवे वळण दिले. अशा संशोधकांमध्ये लिओन फेस्टिंगर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ‘Cognitive Dissonance’ (बोधनिक विसंगती) या सिद्धांतामुळे त्यांनी सामाजिक मानसशास्त्रात बौद्धिक क्रांती घडवली. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी तर्क, श्रद्धा, निर्णयप्रक्रिया आणि वर्तनातील विसंगती यांचा शास्त्रीय अभ्यास शक्य झाला.

बालपण आणि शिक्षण

लिओन फेस्टिंगर यांचा जन्म 8 मे 1919 रोजी न्यूयॉर्क शहरात एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या साधे असले तरी बौद्धिकदृष्ट्या समृद्ध होते. लहानपणापासूनच त्यांना गणित, विज्ञान आणि तर्कशास्त्र यांत विशेष रुची होती. ही विश्लेषणात्मक वृत्ती पुढे त्यांच्या संशोधनात स्पष्ट दिसून येते.

कर्ट लेविन (Kurt Lewin): आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

कर्ट लेविन (Kurt Lewin): आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

कर्ट लेविन हे आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे पायाभूत शिल्पकार मानले जातात. त्यांनी मानसशास्त्राला प्रयोगशाळेच्या चौकटीतून बाहेर काढून ते समाजातील जिवंत, गतिमान आणि परिवर्तनशील प्रक्रियांशी जोडले. त्यांचे सुप्रसिद्ध सूत्र B = f(P, E) Behavior is a function of the Person and the Environment हे वर्तन समजून घेण्यासाठी एक मूलभूत चौकट ठरली (Lewin, 1936). या सूत्रामध्ये त्यांनी स्पष्ट केले की व्यक्तीचे वर्तन हे केवळ तिच्या अंतर्गत गुणांवर अवलंबून नसून तिच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि भौतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधावरही अवलंबून असते.

लेविन यांच्या कार्यामुळे सामाजिक मानसशास्त्र हे स्वतंत्र, प्रायोगिक आणि सामाजिकदृष्ट्या उपयुक्त असे शास्त्र म्हणून विकसित झाले (Cartwright, 1951). त्यांचे जीवन हे संघर्ष, स्थलांतर, वैज्ञानिक जिज्ञासा आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

मानवी मेंदूतील युद्ध (Brain War) : अंतर्मनातील संघर्ष

 

मानवी मेंदूतील युद्ध : अंतर्मनातील संघर्ष

मानवी जीवनातील सर्वात गुंतागुंतीचा संघर्ष बाह्य जगात नसून अंतर्मनात घडतो. “माझ्या मनात द्वंद्व चालू आहे”, “करावे की करू नये?”, “राग येतोय पण आवरतोय” ही वाक्ये केवळ भाषिक रूपके नसून न्यूरोसायन्सच्या दृष्टीने मेंदूतील विविध जैविक प्रणालींमधील प्रत्यक्ष संघर्षाचे द्योतक आहेत. आधुनिक न्यूरोसायन्स, बोधनिक आणि सामाजिक मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांतील संशोधन दर्शवते की मानवी वर्तन हे भावनिक मेंदू आणि विचारशील मेंदू यांच्यातील सततच्या संवाद, स्पर्धा आणि संतुलनाचा परिणाम आहे (Sapolsky, 2017; Goleman, 1995).

या संदर्भात “मेंदूतील युद्ध” ही संकल्पना रूपकात्मक असली तरी तिचा जैविक पाया अत्यंत ठोस आहे. विशेषतः लिम्बिक प्रणाली आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स यांच्यातील कार्यात्मक ताण हे या अंतर्गत संघर्षाचे केंद्रस्थान मानले जाते.

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

 

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनातील “मी कोण आहे?” हा प्रश्न तत्त्वज्ञान, धर्म, साहित्य आणि मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांत मध्यवर्ती राहिला आहे. परंतु या प्रश्नाला वैज्ञानिक चौकटीत मांडून त्याला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ दिले ते एरिक एरिक्सन यांनी. एरिक्सन यांनी मानवी विकासाला केवळ जैविक किंवा लैंगिक प्रवृत्तींच्या चौकटीत न पाहता, सामाजिक अनुभव, संस्कृती, ऐतिहासिक परिस्थिती आणि वैयक्तिक आत्मशोध यांच्या परस्परसंवादातून समजावले (Erikson, 1950).

त्यांच्या मते, व्यक्तीची ओळख ही एक स्थिर गोष्ट नसून ती सातत्यपूर्ण जडणघडण असते. “Identity” ही संकल्पना त्यांनी मानसशास्त्रीय भाषेत लोकप्रिय केली. त्यांनी “identity crisis” हा शब्दप्रयोग वापरून किशोरावस्थेतील गोंधळाला केवळ समस्यात्मक नव्हे तर विकासात्मक टप्पा म्हणून मांडले (Erikson, 1968). त्यामुळे त्यांचे कार्य वैकासिक मानसशास्त्रात क्रांतिकारक ठरले. एरिक्सन यांचे जीवन स्वतःच त्यांच्या सिद्धांताचे उदाहरण आहे, स्वतःच्या अस्मितेचा शोध घेताना त्यांनी संपूर्ण मानवजातीसाठी ओळखीच्या प्रक्रियेचा नकाशा तयार केला.