लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी विचार करण्याच्या पद्धतीलाच नवे वळण दिले. अशा संशोधकांमध्ये लिओन फेस्टिंगर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ‘Cognitive Dissonance’ (बोधनिक विसंगती) या सिद्धांतामुळे त्यांनी सामाजिक मानसशास्त्रात बौद्धिक क्रांती घडवली. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी तर्क, श्रद्धा, निर्णयप्रक्रिया आणि वर्तनातील विसंगती यांचा शास्त्रीय अभ्यास शक्य झाला.

बालपण आणि शिक्षण

लिओन फेस्टिंगर यांचा जन्म 8 मे 1919 रोजी न्यूयॉर्क शहरात एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या साधे असले तरी बौद्धिकदृष्ट्या समृद्ध होते. लहानपणापासूनच त्यांना गणित, विज्ञान आणि तर्कशास्त्र यांत विशेष रुची होती. ही विश्लेषणात्मक वृत्ती पुढे त्यांच्या संशोधनात स्पष्ट दिसून येते.

त्यांनी पदवी शिक्षण City College of New York येथे पूर्ण केले. त्या काळात हे महाविद्यालय आर्थिकदृष्ट्या मर्यादित पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांसाठी संधीचे दार मानले जात होते. पुढे त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी University of Iowa येथे प्रवेश घेतला आणि 1942 मध्ये त्यांनी पीएच.डी. पदवी संपादन केली.

याच काळात त्यांना सुप्रसिद्ध सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ Kurt Lewin यांचे मार्गदर्शन लाभले. लेविन हे “Field Theory” साठी ओळखले जातात. त्यांच्या मते मानवी वर्तन (Behavior) हे व्यक्ती (Person) आणि पर्यावरण (Environment) यांच्या परस्परसंवादाचे फलित असते, हे सूत्ररूपात B = f (P, E) असे  मांडले (Lewin, 1936).

ही संकल्पना फेस्टिंगर यांच्या विचारांवर खोलवर परिणाम करणारी ठरली. लेविन यांनी संशोधनात प्रायोगिक पद्धती, समूह गतिशीलता आणि प्रत्यक्ष जीवनातील समस्यांवर आधारित प्रयोग यांना महत्त्व दिले. फेस्टिंगर यांनीही हाच दृष्टिकोन स्वीकारला. त्यांनी सामाजिक वर्तनातील सूक्ष्म मानसिक प्रक्रियांचा प्रयोगशाळेतील नियंत्रित परिस्थितीत अभ्यास केला.

लेविन यांच्या प्रभावामुळे फेस्टिंगर यांना मानवी वर्तनातील “सुसंगततेची गरज” (Need for Consistency) ही संकल्पना महत्त्वाची वाटू लागली. व्यक्ती आपल्या विचारांमध्ये आणि कृतींमध्ये सुसंगती राखण्याचा प्रयत्न करते, ही कल्पना पुढे “Cognitive Dissonance Theory” च्या रूपाने विकसित झाली (Festinger, 1957).

बौद्धिक वातावरण आणि संशोधन संस्कृती

University of Iowa मध्ये त्या काळात प्रयोगात्मक सामाजिक मानसशास्त्राचा जोर वाढत होता. लेविन यांच्या नेतृत्वाखाली संशोधन हे केवळ सैद्धांतिक न राहता प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडले गेले. द्वितीय महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर सामाजिक प्रभाव, प्रचार (propaganda), गट-निर्णय प्रक्रिया आणि सामाजिक बदल यांवर संशोधन होत होते (Cartwright, 1979).

फेस्टिंगर यांनी या बौद्धिक वातावरणात विकसित होत असताना, मानवी श्रद्धा आणि सामाजिक प्रभाव यांच्यातील संबंधांचा विचार केला. त्यांच्या प्रारंभीच्या संशोधनात गटामधील संप्रेषण, सामाजिक दडपण आणि मतपरिवर्तन यांचा अभ्यास दिसून येतो. हीच पार्श्वभूमी पुढे त्यांच्या सामाजिक तुलना सिद्धांत (1954) आणि बोधनिक विसंगती सिद्धांत (1957) यांच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरली.

लिओन फेस्टिंगर यांच्या जीवनातील हा प्रारंभीचा प्रवास आपल्याला काही महत्त्वाचे संदेश देतो. आर्थिक मर्यादा असूनही गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळवणे, योग्य मार्गदर्शक मिळवणे आणि बौद्धिक प्रामाणिकता जपणे या गोष्टी त्यांच्या यशामागे होत्या. त्यांनी प्रस्थापित कल्पनांवर प्रश्न उपस्थित करण्याची हिंमत दाखवली. संशोधन हे केवळ करिअर नसून सत्यशोधाची प्रक्रिया आहे, हा दृष्टिकोन त्यांनी जपला. त्यांच्या जीवनातील सुरुवातीचा हा टप्पा दाखवून देतो की महान सिद्धांत अचानक निर्माण होत नाहीत; ते दीर्घ अभ्यास, बौद्धिक संघर्ष आणि योग्य मार्गदर्शन यांचे फलित असतात.

सामाजिक तुलना सिद्धांत (Social Comparison Theory)

1954 मध्ये लिओन फेस्टिंगर यांनी प्रकाशित केलेल्या “A Theory of Social Comparison Processes” (Human Relations, 1954) या महत्त्वपूर्ण संशोधनलेखामध्ये सामाजिक तुलना सिद्धांत मांडला. या सिद्धांताचा मूलभूत गाभा असा आहे की मानवाला स्वतःच्या मतांची आणि क्षमतांची अचूकता तपासण्याची अंतर्गत प्रेरणा असते, आणि जेव्हा वस्तुनिष्ठ निकष उपलब्ध नसतात तेव्हा तो इतर व्यक्तींशी तुलना करून स्वतःचे मूल्यांकन करतो (Festinger, 1954).

फेस्टिंगर यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये “self-evaluation drive” म्हणजेच स्वतःचे मूल्यांकन करण्याची मूलभूत प्रेरणा असते. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी आपली बुद्धिमत्ता किती आहे हे जाणून घेऊ इच्छितो; परंतु त्यासाठी स्पष्ट, सार्वत्रिक मोजमाप नसल्यास तो आपल्या वर्गातील इतर विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीशी तुलना करतो. याच प्रकारे व्यक्ती आपले मत, राजकीय भूमिका किंवा नैतिक मूल्ये यांची खात्री करण्यासाठीही समान विचारांच्या लोकांशी तुलना करते. जर इतर बहुसंख्य लोक त्याच मताचे असतील, तर व्यक्तीला आपल्या मताबद्दल अधिक आत्मविश्वास वाटतो; परंतु मतभेद असल्यास अस्वस्थता निर्माण होऊ शकते (Festinger, 1954).

या सिद्धांतात दोन महत्त्वाचे प्रकार स्पष्ट केले गेले आहेत:

(1) Upward Comparison – स्वतःपेक्षा अधिक सक्षम, यशस्वी किंवा आकर्षक व्यक्तींशी तुलना करणे. यामुळे प्रेरणा मिळू शकते; परंतु कधी कधी ही तुलना हीनत्वभावनाही निर्माण करू शकते.

(2) Downward Comparison – स्वतःपेक्षा कमी यशस्वी किंवा कमी सक्षम व्यक्तींशी तुलना करणे. यामुळे आत्मसंतोष आणि स्व-आदर वाढू शकतो (Wills, 1981).

नंतरच्या संशोधनांनी दाखवून दिले की सामाजिक तुलना ही केवळ क्षमतांपुरती मर्यादित नसून स्व-आदर, शरीरप्रतिमा (body image), सामाजिक स्थान आणि मानसिक आरोग्याशी निगडित आहे (Wood, 1989). उदाहरणार्थ, सौंदर्याच्या आदर्श निकषांशी सतत तुलना करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये असमाधान आणि नैराश्याचे प्रमाण वाढू शकते.

आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात हा सिद्धांत अधिकच सुसंगत ठरतो. Instagram, Facebook आणि TikTok यांसारख्या माध्यमांवर लोक आपल्या जीवनातील ‘highlight moments’ प्रदर्शित करतात. परिणामी, वापरकर्ते इतरांच्या संपन्न, आकर्षक आणि यशस्वी प्रतिमांशी स्वतःची तुलना करतात. Vogel et al. (2014) यांच्या संशोधनानुसार, सोशल मीडियावरील वारंवार सामाजिक तुलना ही कमी स्व-आदर आणि वाढत्या नैराश्याशी संबंधित आढळते. तसेच Fardouly et al. (2015) यांनी दाखवले की सोशल मीडियावरील आकर्षक प्रतिमांशी तुलना केल्याने विशेषतः तरुणांमध्ये शरीराविषयी असमाधान वाढते.

फेस्टिंगर यांनी मांडलेला आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे similarity principle,  व्यक्ती सामान्यतः स्वतःसारख्या लोकांशीच तुलना करण्यास प्राधान्य देते, कारण अशी तुलना अधिक अर्थपूर्ण आणि विश्वासार्ह वाटते (Festinger, 1954). उदाहरणार्थ, एखादा ग्रामीण पार्श्वभूमीतील विद्यार्थी आपली तुलना त्याच सामाजिक-आर्थिक पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांशी करतो; कारण ती तुलना अधिक वास्तववादी असते.

सामाजिक तुलना सिद्धांताचा उपयोग शिक्षण, संघटनात्मक मानसशास्त्र, मार्केटिंग, क्रीडा मानसशास्त्र आणि मानसिक आरोग्य या सर्व क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होतो. कार्यस्थळी कर्मचार्‍यांचे समाधान हे त्यांच्या वेतनाच्या वस्तुनिष्ठ रकमेपेक्षा सहकाऱ्यांच्या वेतनाशी तुलना करून ठरते. शैक्षणिक क्षेत्रात विद्यार्थ्यांचे आत्ममूल्यांकन वर्गातील स्थानावर अवलंबून असते. या सर्व प्रक्रियांना फेस्टिंगर यांच्या सिद्धांताने सैद्धांतिक चौकट दिली.

एकंदरीत, सामाजिक तुलना सिद्धांत आपल्याला हे समजावतो की “स्वतःला समजून घेण्याची प्रक्रिया ही इतरांच्या संदर्भातच घडते.” मानवी स्व-आदर, प्रेरणा आणि मानसिक आरोग्य यांचे आकलन करण्यासाठी हा सिद्धांत आजही अत्यंत उपयुक्त आहे. आधुनिक डिजिटल संस्कृतीत, जिथे तुलना सतत आणि अटळ झाली आहे, तिथे फेस्टिंगर यांचे विचार अधिकच महत्त्वपूर्ण ठरतात.

Cognitive Dissonance: विसंगतीतून निर्माण होणारी अस्वस्थता

सामाजिक मानसशास्त्राच्या इतिहासात 1957 हे वर्ष विशेष ठरते, कारण याच वर्षी फेस्टिंगर यांनी A Theory of Cognitive Dissonance हे पुस्तक प्रकाशित केले. या ग्रंथामुळे मानवी विचारप्रक्रियेच्या समजुतीत मूलभूत बदल घडून आला. फेस्टिंगर यांनी मांडले की मानव नेहमी तर्कशुद्ध नसतो; उलट तो आपल्या विश्वास, विचार आणि वर्तन यामधील सुसंगती टिकवून ठेवण्यासाठी प्रयत्नशील असतो (Festinger, 1957).

फेस्टिंगर यांच्या मते cognition म्हणजे कोणतीही माहिती, विश्वास, मत किंवा स्वतःविषयीची जाणीव. जेव्हा दोन cognitions परस्परविरोधी असतात उदा., “मी आरोग्याची काळजी घेतो” आणि “मी दररोज धूम्रपान करतो” तेव्हा त्या स्थितीला cognitive dissonance असे म्हणतात. ही विसंगती मनात मानसिक तणाव, अस्वस्थता किंवा अंतर्गत संघर्ष निर्माण करते. हा तणाव कमी करण्यासाठी व्यक्ती (१) वर्तन बदलणे, (२) विश्वास बदलणे, (३) नवीन तर्क किंवा कारणे निर्माण करणे, (४) विसंगतीचे महत्त्व कमी लेखणे यापैकी एखादा मार्ग स्वीकारते.

धूम्रपानाचे उदाहरण या सिद्धांताचे क्लासिक स्पष्टीकरण देते. एखाद्या व्यक्तीस माहित असते की धूम्रपान आरोग्यास हानिकारक आहे (पहिली cognition), पण तो धूम्रपान करतो (दुसरी cognition). या दोन गोष्टींमध्ये विसंगती निर्माण होते. ही अस्वस्थता कमी करण्यासाठी तो म्हणू शकतो, “माझे आजोबा धूम्रपान करत होते आणि ते 90 वर्षे जगले,” किंवा “ताण कमी करण्यासाठी धूम्रपान गरजेचे आहे.” येथे तो वैज्ञानिक सत्य नाकारत नाही, पण त्याचे महत्त्व कमी करून स्वतःला मानसिक आराम देतो (Aronson, 1969).

फेस्टिंगर यांच्या सिद्धांताला प्रयोगात्मक आधारही मिळाला. 1959 मध्ये फेस्टिंगर आणि जेम्स कार्लस्मिथ यांनी एक प्रसिद्ध प्रयोग केला. या प्रयोगात सहभागी विद्यार्थ्यांना अत्यंत कंटाळवाणे काम दिले गेले आणि नंतर त्यांना इतरांना ते “रोचक” असल्याचे सांगण्यास सांगितले. काहींना $1 आणि काहींना $20 दिले गेले. आश्चर्य म्हणजे $1 मिळालेल्या विद्यार्थ्यांनीच त्या कामाला खरोखरच अधिक रोचक मानले. कारण कमी मोबदला असल्याने त्यांनी स्वतःची फसवणूक (self-justification) करून आपले मत बदलले, जेणेकरून विसंगती कमी होईल (Festinger & Carlsmith, 1959).

यातून एक महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय निष्कर्ष समोर येतो की मानव सत्याच्या शोधापेक्षा आंतरिक सुसंगती आणि मानसिक संतुलनाला अधिक प्राधान्य देतो. Elliot Aronson (1969) यांनी या सिद्धांताला पुढे विकसित करताना दाखवले की विसंगती विशेषतः तेव्हाच तीव्र होते, जेव्हा व्यक्तीची स्व-संकल्पना धोक्यात येते. म्हणजेच, “मी चांगला आणि तर्कशुद्ध माणूस आहे” या विश्वासाशी विसंगत वर्तन झाल्यास व्यक्ती अधिक तीव्रपणे स्वतःचे समर्थन करते.

आधुनिक संशोधनातही या सिद्धांताचा प्रभाव दिसून येतो. राजकीय ध्रुवीकरण, धार्मिक कट्टरता, ग्राहक वर्तन, सोशल मीडियावरील माहितीचे निवडक स्वीकार या सर्व क्षेत्रांमध्ये बोधनिक विसंवाद सक्रिय असते (Harmon-Jones & Mills, 2019). उदाहरणार्थ, एखाद्या राजकीय पक्षाचे समर्थन करणारी व्यक्ती त्या पक्षाच्या चुकीच्या निर्णयांविषयी माहिती मिळाल्यावर ती माहिती नाकारते किंवा कमी लेखते, कारण ती तिच्या पूर्वीच्या विश्वासाशी विसंगत असते.

यावरून असे स्पष्ट होते की बोधनिक विसंवाद ही केवळ एक संकल्पना नसून मानवी मनाच्या कार्यपद्धतीचा मूलाधार आहे. “मानव सत्यापेक्षा मानसिक आरामाला अधिक महत्त्व देतो” ही उक्ती या सिद्धांताच्या केंद्रस्थानी आहे. तथापि, ही अस्वस्थता नकारात्मकच असते असे नाही; अनेकदा तीच अस्वस्थता व्यक्तीला आत्मपरीक्षण आणि सकारात्मक बदलाकडेही प्रवृत्त करते. त्यामुळे बोधनिक विसंवाद ही केवळ स्व-समर्थनाची प्रक्रिया नसून विकासाची संधी देखील ठरू शकते.

When Prophecy Fails: श्रद्धा आणि वास्तवाचा संघर्ष

1956  साली प्रकाशित झालेल्या When Prophecy Fails या ग्रंथात Leon Festinger, Henry W. Riecken आणि Stanley Schachter यांनी एक अत्यंत धाडसी आणि नाविन्यपूर्ण क्षेत्रीय अभ्यास सादर केला. हा अभ्यास अमेरिकेतील एका लहान धार्मिक गटावर आधारित होता. या गटाची नेत्री “Marian Keech” (छद्मनाव; वास्तविक नाव Dorothy Martin) हिने दावा केला होता की तिला परग्रहवासीयांकडून संदेश प्राप्त होतात आणि ठराविक दिवशी प्रचंड पूर येऊन जगाचा अंत होईल; मात्र तिच्या अनुयायांना एका अंतराळयानाद्वारे वाचवले जाईल (Festinger, Riecken & Schachter, 1956).

या भविष्यवाणीमुळे गटातील सदस्यांनी आपल्या दैनंदिन जीवनात आमूलाग्र बदल केले. काहींनी नोकऱ्या सोडल्या, संपत्ती विकली, कौटुंबिक नात्यांपासून दूर गेले आणि संपूर्ण विश्वासाने त्या “तारणाच्या” क्षणाची प्रतीक्षा करू लागले. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, ही गुंतवणूक  अत्यंत खोलवरची होती केवळ बौद्धिक नव्हे तर भावनिक, सामाजिक आणि आर्थिकही.

1. भविष्यवाणी अपयशी ठरली तेव्हा…

ठरलेली तारीख आली; मध्यरात्र उलटली; परंतु कोणताही पूर आला नाही आणि कोणतेही अंतराळयान प्रकट झाले नाही. वस्तुनिष्ठ वास्तवाने गटाच्या मुख्य श्रद्धेलाच खोटे ठरवले. या टप्प्यावर अपेक्षित परिणाम असा असू शकला असता की सदस्यांनी आपली श्रद्धा सोडावी किंवा गट विसर्जित व्हावा. परंतु घडले याच्या नेमके उलट. काही तासांच्या संभ्रम आणि भावनिक तणावानंतर गटाने असा निष्कर्ष काढला की त्यांच्या दृढ श्रद्धेमुळेच देवाने पृथ्वीचा विनाश टाळला. म्हणजेच, भविष्यवाणी चुकीची ठरली नसून “त्यांच्या विश्वासामुळे संकट टळले” अशी नव्याने व्याख्या करण्यात आली (Festinger et al., 1956).

याच घटनेवरून फेस्टिंगर यांनी “बोधनिक विसंगती” या संकल्पनेचा गाभा स्पष्ट केला. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या दृढ विश्वासाला प्रत्यक्ष वास्तव आव्हान देते, तेव्हा मनात तीव्र मानसिक अस्वस्थता निर्माण होते. ही अस्वस्थता कमी करण्यासाठी व्यक्ती पुढील पर्याय निवडू शकते:

• आपला विश्वास बदलणे,
• नवीन स्पष्टीकरण देऊन वास्तवाची नव्याने मांडणी करणे,
• आपल्या श्रद्धेला अधिकच दृढ करणे आणि इतरांना पटवण्याचा प्रयत्न करणे.

या अभ्यासात तिसरा पर्याय प्रकर्षाने दिसून आला. भविष्यवाणी अपयशी ठरल्यानंतर गटाने अधिक सक्रियपणे प्रचार सुरू केला. म्हणजेच, श्रद्धेचे सामाजिक प्रसारण (proselytizing) हे विसंगती कमी करण्याचे साधन बनले. जर अधिक लोकांनी त्यांच्या विश्वासाला मान्यता दिली, तर त्यांच्या स्वतःच्या श्रद्धेला वैधता मिळेल अशी मानसशास्त्रीय यंत्रणा येथे कार्यरत होती.

2. सैद्धांतिक महत्त्व

When Prophecy Fails हा केवळ एका पंथाचा वृत्तांत नाही; तो मानवी मनाच्या संरक्षणात्मक यंत्रणांचा अभ्यास आहे. फेस्टिंगर यांनी असे प्रतिपादन केले की, एखाद्या विश्वासात व्यक्तीची गुंतवणूक जितकी जास्त असेल, तितकी विसंगती निर्माण झाल्यावर तो विश्वास सोडणे अधिक कठीण होते. यासाठी पाच अटी त्यांनी अधोरेखित केल्या (Festinger et al., 1956):

• विश्वास दृढ आणि स्पष्ट असावा,
• व्यक्तीने त्या विश्वासासाठी सार्वजनिक बांधिलकी दिलेली असावी,
• विश्वासाला ठोस पुराव्याने खोटे ठरवता येण्यासारखे असावे,
• खोटेपणा स्पष्टपणे अनुभवल्यानंतरही सामाजिक पाठबळ उपलब्ध असावे,
• विसंगती कमी करण्यासाठी गटात परस्पर पुष्टी असावी.

या अटी पूर्ण झाल्यास, भविष्यवाणी अपयशी ठरली तरी श्रद्धा अधिक दृढ होण्याची शक्यता वाढते हा त्यांचा निष्कर्ष होता.

3. आधुनिक संदर्भातील लागूत्त्व

आजच्या राजकीय, धार्मिक आणि सामाजिक ध्रुवीकरणाच्या काळात हा सिद्धांत अत्यंत समर्पक ठरतो. एखादा राजकीय नेता, धार्मिक गुरु किंवा विचारसरणी स्पष्टपणे चुकीची ठरली, तरी अनुयायी ती सोडत नाहीत; उलट अधिक कट्टरपणे तिचे समर्थन करतात. सोशल मीडियावरील “echo chambers” आणि “confirmation bias” ही यंत्रणा याच बोधनिक विसंगतीच्या प्रक्रियेला बळ देतात (Aronson, 1969; Harmon-Jones & Mills, 1999).

“जेव्हा वास्तव आपल्या विश्वासाला आव्हान देते, तेव्हा आपण वास्तव नाकारतो तो विश्वास नव्हे,” हा संदेश या पुस्तकातून ठळकपणे समोर येतो. मानसशास्त्रीय दृष्ट्या, मानव तर्कशुद्धतेपेक्षा सुसंगततेचा अधिक शोध घेतो. आपल्या स्व-संकल्पनेला धक्का बसू नये म्हणून आपण वास्तवाची पुनर्रचन करतो.

When Prophecy Fails हा सामाजिक मानसशास्त्रातील एक मैलाचा दगड आहे. या अभ्यासाने केवळ बोधनिक विसंगती सिद्धांताला अनुभवाधारित आधार दिला नाही, तर श्रद्धा, ओळख आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा गुंतागुंतीचा परस्परसंबंधही उलगडला. आजच्या माहिती-युगात, जिथे सत्य आणि मत यांच्यातील सीमा धूसर होत आहेत, तेथे हा ग्रंथ आपल्याला बौद्धिक प्रामाणिकतेचे आणि आत्मपरीक्षणाचे महत्त्व पुन्हा स्मरवतो.

संशोधनातील धाडस आणि प्रामाणिकपणा

फेस्टिंगर हे केवळ सैद्धांतिक मानसशास्त्रज्ञ नव्हते, तर प्रयोगशाळेत प्रत्यक्ष मानवी वर्तन तपासणारे धाडसी संशोधक होते. त्यांच्या संशोधनाची वैशिष्ट्ये म्हणजे नियंत्रित प्रयोग, अनुभवजन्य पद्धती, आणि स्वतःच्या गृहितकांनाही आव्हान देण्याची तयारी. 1950–60 च्या दशकात सामाजिक मानसशास्त्रात प्रयोगात्मक पद्धतीचा वापर वाढत असताना फेस्टिंगर यांनी मानवी विश्वास, वृत्ती आणि वर्तन यांच्यातील विसंगतीचा प्रत्यक्ष प्रयोगांद्वारे अभ्यास केला (Festinger, 1957).

त्यांच्या सर्वात प्रसिद्ध प्रयोगांपैकी एक म्हणजे 1959 साली James Carlsmith यांच्यासह केलेला प्रयोग (Festinger & Carlsmith, 1959). या प्रयोगात सहभागींना अतिशय कंटाळवाणे काम करायला लावण्यात आले आणि नंतर इतरांना ते काम “रंजक” असल्याचे सांगण्यास सांगितले. काहींना 1 डॉलर आणि काहींना 20 डॉलर देण्यात आले. आश्चर्यकारकपणे, 1 डॉलर मिळालेल्या व्यक्तींनी नंतर खरोखरच त्या कामाला अधिक “रंजक” मानले. कारण कमी बक्षीसामुळे निर्माण झालेली अंतर्गत विसंगती (मी खोटे बोललो, पण त्यासाठी फारसे कारण नाही) कमी करण्यासाठी त्यांनी आपली वृत्ती बदलली. हा प्रयोग स्पष्ट करतो की अस्वस्थता टाळण्यासाठी आपण स्वतःलाच फसवतो कारण आपण वर्तन बदलण्यापेक्षा विश्वास बदलणे सोपे समजतो.

फेस्टिंगर यांनी त्यांच्या मूलभूत ग्रंथात A Theory of Cognitive Dissonance असे स्पष्ट केले की मानवी मन तर्कशुद्धतेपेक्षा सुसंगततेला प्राधान्य देते (Festinger, 1957). जेव्हा आपल्या विचार आणि कृतीत विसंगती निर्माण होते, तेव्हा निर्माण होणारी मानसिक अस्वस्थता कमी करण्यासाठी आपण स्पष्टीकरणे शोधतो, तर्क तयार करतो किंवा माहिती नाकारतो. म्हणूनच सत्य स्वीकारणे कठीण असते, विशेषतः जेव्हा ते आपल्या पूर्वग्रहांना आव्हान देते.

याच विचाराचा विस्तार When Prophecy Fails (Festinger, Riecken & Schachter, 1956) या ग्रंथात दिसतो. एका प्रलयाची भविष्यवाणी करणाऱ्या धार्मिक गटाचा अभ्यास करताना त्यांनी दाखवून दिले की भविष्यवाणी खोटी ठरल्यावरही सदस्यांनी आपली श्रद्धा सोडली नाही; उलट त्यांनी अधिक जोमाने तिचे समर्थन केले. हा अभ्यास दाखवतो की मानवी मन वस्तुनिष्ठ वास्तवापेक्षा आत्मसुसंगती टिकवण्याचा अधिक प्रयत्न करते. संशोधनातील हे धाडस म्हणजे सामाजिक श्रद्धांवर प्रत्यक्ष मैदानी अभ्यास करून वैज्ञानिक निष्कर्ष मांडण्याची तयारी हीच फेस्टिंगर यांची बौद्धिक प्रामाणिकता होती.

प्रेरणादायी पैलू : आपण काय शिकू शकतो?

लिओन फेस्टिंगर यांच्या जीवनातून आणि संशोधनातून काही मूलभूत प्रेरणा मिळतात. पहिली म्हणजे प्रश्न विचारण्याची हिंमत ठेवा. फेस्टिंगर यांनी प्रस्थापित मतांना गृहित धरले नाही; त्यांनी “माणूस तर्कशुद्ध असतो” या पारंपरिक समजुतीला आव्हान दिले. विज्ञानात श्रद्धेपेक्षा संशयाला स्थान असते, आणि ही वृत्ती त्यांनी कृतीतून दाखवून दिली (Harmon-Jones & Mills, 1999).

दुसरी महत्त्वाची शिकवण म्हणजे अस्वस्थतेला घाबरू नका. ‘Cognitive Dissonance’ ही केवळ मानसिक अस्वस्थता नसून ती वैचारिक प्रगतीची सुरुवात आहे. जेव्हा आपल्या विचारांमध्ये संघर्ष निर्माण होतो, तेव्हा दोन पर्याय असतात: (१) वास्तव नाकारणे, किंवा (२) स्वतःला बदलणे. प्रगल्भ व्यक्ती दुसरा मार्ग निवडते. मानसशास्त्रज्ञ Elliot Aronson यांनी नोंदवले आहे की विसंगतीची जाणीव ही आत्मपरिवर्तनासाठी महत्त्वाची प्रेरक शक्ती ठरू शकते (Aronson, 1969).

तिसरी प्रेरणा म्हणजे सत्याचा शोध हा सततचा प्रवास आहे. फेस्टिंगर यांनी आयुष्याच्या उत्तरार्धात सामाजिक मानसशास्त्रातील मुख्य प्रवाहापासून दूर जाऊन इतिहास आणि पुरातत्त्वशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला. त्यांनी मानवी संस्कृतीच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करताना ज्ञानाच्या मर्यादा विस्तारल्या. हा बदल दाखवतो की खरा संशोधक एखाद्या क्षेत्रात अडकून राहत नाही; तो जिज्ञासेच्या आधारे पुढे जात राहतो. ज्ञानाची सीमा आखणे म्हणजे स्वतःच्या बौद्धिक विकासाला मर्यादा घालणे — हे त्यांनी कधीच केले नाही.

उत्तरार्ध आणि वारसा

फेस्टिंगर यांचे निधन 11 फेब्रुवारी 1989 रोजी झाले. तथापि, त्यांचे सिद्धांत आजही मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी आहेत. Cognitive Dissonance Theory ही आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्रातील सर्वाधिक प्रभावी सिद्धांतांपैकी एक मानली जाते. राजकीय ध्रुवीकरण, फेक न्यूज, ग्राहकांचे वर्तन, ब्रँड निष्ठा, शैक्षणिक निर्णयप्रक्रिया, तसेच सोशल मीडिया वर्तन समजून घेण्यासाठी हा सिद्धांत व्यापकपणे वापरला जातो (Cooper, 2007).

मार्केटिंगमध्ये ग्राहकांनी एखादी वस्तू खरेदी केल्यानंतर निर्माण होणारी “buyer’s dissonance” ही संकल्पना थेट फेस्टिंगर यांच्या सिद्धांतावर आधारित आहे. राजकारणात मतदार आपल्या आधीच्या मतांशी सुसंगत माहितीच स्वीकारतात याला “confirmation bias” आणि विसंगती कमी करण्याची प्रक्रिया कारणीभूत ठरते. शिक्षणक्षेत्रात विद्यार्थ्यांच्या पूर्वग्रहांमध्ये बदल घडवण्यासाठी विसंगती निर्माण करणाऱ्या अध्यापन पद्धती वापरल्या जातात.

त्यांचा वारसा आपल्याला सांगतो की मानवी मनाचे खरे स्वरूप समजून घेण्यासाठी केवळ निरीक्षण नव्हे, तर प्रयोग, प्रामाणिकपणा आणि बौद्धिक धैर्य आवश्यक असते. फेस्टिंगर यांनी दाखवून दिले की मानव तर्कशुद्ध असण्याचा दावा करतो, पण प्रत्यक्षात तो सुसंगत राहण्याचा प्रयत्न करणारा प्राणी आहे. आणि हीच जाणीव मानवी वर्तन समजून घेण्याचा किल्ली आहे.

समारोप:

लिओन फेस्टिंगर हे विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारे मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी आपल्याला शिकवले की मानसिक अस्वस्थता टाळण्यापेक्षा तिचा सामना करा; कारण त्या अस्वस्थतेतच विचारांची परिपक्वता आणि व्यक्तिमत्त्वाची वाढ दडलेली असते. त्यांचा वारसा केवळ मानसशास्त्राच्या ग्रंथांत नाही, तर प्रत्येक विचारशील व्यक्तीच्या आत्मपरीक्षणात जिवंत आहे.

संदर्भ:

Aronson, E. (1969). The theory of cognitive dissonance: A current perspective. Advances in Experimental Social Psychology, 4, 1–34.

Aronson, E. (1991). Leon Festinger and the art of asking questions. American Psychologist, 46(4), 176–178.

Cartwright, D. (1979). Kurt Lewin and the field theory of social psychology. American Psychologist, 34(7), 523–530.

Cooper, J. (2007). Cognitive Dissonance: Fifty Years of a Classic Theory. Sage Publications.

Fardouly, J., Diedrichs, P. C., Vartanian, L. R., & Halliwell, E. (2015). Social comparisons on social media: The impact on body image. Body Image, 13, 38–45.

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7, 117–140.

Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.

Festinger, L., & Carlsmith, J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. Journal of Abnormal and Social Psychology, 58, 203–210.

Festinger, L., Riecken, H., & Schachter, S. (1956). When Prophecy Fails. University of Minnesota Press.

Harmon-Jones, E., & Mills, J. (1999). Cognitive Dissonance: Progress on a Pivotal Theory in Social Psychology. American Psychological Association.

Harmon-Jones, E., & Mills, J. (2019). Cognitive Dissonance: Re-examining a Pivotal Theory in Psychology (2nd ed.). American Psychological Association.

Lewin, K. (1936). Principles of Topological Psychology. McGraw-Hill.

Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.

Wills, T. A. (1981). Downward comparison principles in social psychology. Psychological Bulletin, 90(2), 245–271.

Wood, J. V. (1989). Theory and research concerning social comparisons of personal attributes. Psychological Bulletin, 106(2), 231–248.