जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी मेंदू माहिती कशी ग्रहण करतो, ती कशी साठवतो आणि त्यावर प्रक्रिया कशी करतो याविषयी एक नवीन वैज्ञानिक चौकट निर्माण केली. त्यांच्या कार्यामुळे मनाला केवळ प्रतिक्रियात्मक प्रणाली म्हणून पाहण्याऐवजी माहिती प्रक्रिया करणारी सक्रिय प्रणाली म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण झाली. विशेषतः मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादांवर त्यांनी केलेल्या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात “7 ± 2” ही संकल्पना अत्यंत प्रसिद्ध झाली. या संकल्पनेनुसार अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी मर्यादित प्रमाणात माहिती धारण करू शकते. या निष्कर्षामुळे शिक्षणशास्त्र, संगणक विज्ञान, माहिती तंत्रज्ञान आणि बोधनिक विज्ञान या अनेक क्षेत्रांमध्ये संशोधनाला नवी दिशा मिळाली (Miller, 1956; Anderson, 2015).

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

जॉर्ज मिलर यांचा जन्म 3 फेब्रुवारी 1920 रोजी अमेरिकेतील Charleston, West Virginia येथे झाला. त्यांच्या बालपणातच ज्ञानाबद्दल तीव्र जिज्ञासा दिसून येत होती. विशेषतः भाषा, संगीत आणि मानवी विचार प्रक्रियेबद्दल त्यांना मोठे आकर्षण होते. बालपणी त्यांनी संगीताचे प्रशिक्षणही घेतले आणि काही काळ ते व्यावसायिक पातळीवर संगीत क्षेत्रात जाण्याचाही विचार करत होते. परंतु पुढे त्यांची बौद्धिक उत्सुकता मानवी विचार आणि भाषा यांच्याकडे अधिक वळली. याच जिज्ञासेमुळे त्यांनी पुढे मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात प्रवेश केला (Hunt, 2007).

     उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी University of Alabama येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी सुरुवातीला इतिहास आणि भाषाविज्ञान (linguistics) यांचा अभ्यास केला. भाषेची रचना, शब्दांचा अर्थ आणि भाषेचा मानवी विचारांवर होणारा प्रभाव या विषयांनी त्यांना विशेष आकर्षित केले. भाषाविज्ञानाच्या अभ्यासातून त्यांना हे जाणवले की भाषा आणि विचार यांचा परस्पर संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे. हीच जाणीव पुढे त्यांच्या बोधनिक मानसशास्त्रातील संशोधनाचा आधार ठरली.

पुढे त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी Harvard University येथे प्रवेश घेतला आणि मानसशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. हार्वर्डमध्ये त्यांना त्या काळातील अनेक प्रतिष्ठित मानसशास्त्रज्ञ आणि संशोधकांचा प्रभाव लाभला. येथे त्यांनी मानवी संवेदन, भाषा आणि स्मरणशक्ती या विषयांवर संशोधन सुरू केले. हार्वर्डमधील संशोधन वातावरणामुळे त्यांची विचारसरणी अधिक वैज्ञानिक आणि विश्लेषणात्मक बनली (Miller, 2003).

दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव आणि संशोधन

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात अनेक अमेरिकन संशोधकांप्रमाणेच मिलर यांनाही युद्धाशी संबंधित संशोधन प्रकल्पांमध्ये सहभागी व्हावे लागले. त्या काळात त्यांनी मानवी संवाद प्रणाली आणि माहिती हस्तांतरण यावर संशोधन केले. युद्धकाळात सैन्य आणि तांत्रिक प्रणालींमध्ये संवाद अधिक कार्यक्षम कसा बनवता येईल हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न होता. या संदर्भात मिलर यांनी मानवी ग्रहण क्षमता, माहिती प्रक्रिया आणि संकेत यांचा अभ्यास केला.

या संशोधनादरम्यान त्यांचा परिचय Information Theory या महत्त्वपूर्ण सिद्धांताशी झाला. हा सिद्धांत मुख्यतः गणितज्ञ आणि अभियंता Claude Shannon यांनी विकसित केला होता. माहिती सिद्धांतानुसार कोणत्याही संवाद प्रणालीमध्ये माहितीचे मोजमाप, हस्तांतरण आणि प्रक्रिया यांचे गणितीय विश्लेषण करता येते. मिलर यांनी या सिद्धांताचा उपयोग करून मानवी मेंदू माहिती कशी प्रक्रिया करतो याचा अभ्यास सुरू केला.

याच काळात त्यांनी मानवी माहिती प्रक्रिया या संकल्पनेचा पाया घातला. मानवी मेंदूला त्यांनी एक प्रकारच्या माहिती प्रक्रिया प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न केला. ही कल्पना पुढे बोधनिक मानसशास्त्राच्या विकासात अत्यंत महत्त्वाची ठरली. यामुळे मानसशास्त्रात संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि गणित यांचा समन्वय सुरू झाला आणि आंतरशाखीय संशोधनाला चालना मिळाली (Gardner, 1985; Anderson, 2015).

बोधनिक क्रांतीतील योगदान (Cognitive Revolution)

1950 च्या दशकात मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात वर्तनवाद या दृष्टिकोनाचे वर्चस्व होते. या दृष्टिकोनानुसार मानसशास्त्र हे केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या अभ्यास करणारे विज्ञान असावे, अशी धारणा होती. त्यामुळे मानवी मनातील विचार, स्मरणशक्ती, कल्पनाशक्ती किंवा भाषा यांसारख्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांना संशोधनातून जवळजवळ वगळले गेले होते.

परंतु 1950 च्या दशकात काही संशोधकांनी या दृष्टिकोनावर प्रश्न उपस्थित केले. त्यापैकी सर्वात प्रभावी संशोधक म्हणजे मिलर. मिलर यांनी मांडले की मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी केवळ बाह्य प्रतिक्रिया पाहणे पुरेसे नाही; त्यामागील मानसिक प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे. या विचारांमुळे मानसशास्त्रात एक महत्त्वपूर्ण बदल घडून आला, ज्याला बोधनिक क्रांती असे म्हटले जाते.

या क्रांतीमुळे मानसशास्त्राचा दृष्टिकोन मूलभूतपणे बदलला. मानवी मनाला एक माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि न्यूरोसायन्स यांसारख्या क्षेत्रांशी मानसशास्त्राचे नवे संबंध निर्माण झाले. या नव्या दृष्टिकोनातून मानवी मन माहिती कशी ग्रहण करते, ती कशी साठवते, तिचे विश्लेषण कसे करते आणि निर्णय कसे घेते याचा अभ्यास सुरू झाला (Gardner, 1985; Miller, 2003).

या बौद्धिक परिवर्तनात मिलर यांनी अनेक विद्वानांसोबत सहकार्य केले. विशेषतः Noam Chomsky आणि Jerome Bruner या संशोधकांचा प्रभाव अत्यंत महत्त्वाचा होता. चॉम्स्की यांनी भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात मानवी भाषेची जन्मजात रचना असल्याचे प्रतिपादन केले. त्यांनी 1959 मध्ये वर्तनवादी मानसशास्त्रावर तीव्र टीका करताना सांगितले की भाषा शिकणे हे केवळ उद्दीपक-प्रतिसाद प्रक्रियेद्वारे समजावून सांगता येत नाही (Chomsky, 1959). या टीकेमुळे वर्तनवादाच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या आणि मानसिक प्रक्रियांवरील संशोधनाला चालना मिळाली.

त्याचप्रमाणे, जेरोम ब्रुनर यांनी मानवी ज्ञाननिर्मिती आणि बोधात्मक विकास यावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. ब्रुनर आणि मिलर यांनी मिळून 1960 मध्ये Center for Cognitive Studies (Harvard University) ची स्थापना केली. या केंद्राने मानसशास्त्रातील बोधनिक दृष्टिकोनाला संस्थात्मक आधार दिला आणि बोधनिक मानसशास्त्राचा विकास वेगाने घडवून आणला (Bruner, 1990).

या सर्व संशोधकांच्या संयुक्त कार्यामुळे मानसशास्त्रात मानवी मनाला संगणकासारखी माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याची संकल्पना विकसित झाली. या दृष्टिकोनामुळे स्मरणशक्ती, भाषा, समस्या-निराकरण, निर्णय-प्रक्रिया आणि अवधान यांसारख्या विषयांवर विस्तृत संशोधन सुरू झाले. त्यामुळे बोधनिक मानसशास्त्र हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक प्रमुख शाखा म्हणून विकसित झाले (Neisser, 1967).

“The Magical Number Seven”

1956 मध्ये जॉर्ज मिलर यांनी प्रकाशित केलेला The Magical Number Seven, Plus or Minus Two हा संशोधन निबंध मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अत्यंत प्रभावशाली लेखांपैकी एक मानला जातो. हा लेख Psychological Review या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला होता. या संशोधनात मिलर यांनी मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती (Short-Term Memory) ची मर्यादा तपासली आणि एक महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडला.

मिलर यांच्या निरीक्षणानुसार, मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी साधारणतः 5 ते 9 माहिती घटक लक्षात ठेवू शकते. या मर्यादेला त्यांनी “7 ± 2 Rule” असे संबोधले. म्हणजेच, बहुतांश लोक एकावेळी सुमारे सात घटक (plus or minus two) स्मरणात ठेवू शकतात (Miller, 1956).

उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला 1234567 या अंकांची मालिका दिली तर ती सहज लक्षात ठेवता येते, कारण या मालिकेत फक्त सात घटक आहेत. परंतु जर अंकांची मालिका मोठी आणि अनियमित असेल, जसे की 394857162 तर ती लक्षात ठेवणे कठीण होते, कारण अल्पकालीन स्मरणशक्तीची मर्यादा ओलांडली जाते. या समस्येचे स्पष्टीकरण करताना मिलर यांनी Chunking ही संकल्पना मांडली. Chunking म्हणजे मोठ्या माहितीला लहान-लहान अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागणे.

उदाहरणार्थ: 194719501999 ही मालिका लक्षात ठेवणे अवघड वाटू शकते. परंतु जर ती अशा प्रकारे विभागली: 1947 – 1950 – 1999

तर ती तीन अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागली जाते आणि सहज लक्षात राहते. म्हणजेच, स्मरणशक्तीची मर्यादा केवळ घटकांच्या संख्येवर नसून त्या घटकांच्या अर्थपूर्ण संरचनेवर देखील अवलंबून असते (Baddeley, 2012).

मिलर यांच्या या संशोधनाचा प्रभाव मानसशास्त्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. शिक्षणशास्त्रात विद्यार्थ्यांना माहिती सुलभ पद्धतीने शिकवण्यासाठी chunking तत्त्वाचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, पाठ्यपुस्तकातील माहिती लहान उपविभागांमध्ये मांडणे, महत्त्वाचे मुद्दे बुलेट्समध्ये देणे किंवा संकल्पनात्मक नकाशे तयार करणे.

संगणक विज्ञान आणि User Interface (UI) Design मध्येही या तत्त्वाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. उदाहरणार्थ, फोन नंबर साधारणतः 3-3-4 अशा गटांमध्ये लिहिले जातात (उदा. 987-654-3210), कारण ते स्मरणात ठेवणे सोपे होते. जाहिरात क्षेत्रातही ब्रँड संदेश लहान आणि लक्षात राहतील अशा घटकांमध्ये मांडले जातात (Norman, 2013).

यामुळे मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादा आणि तिच्या कार्यपद्धतीबद्दल वैज्ञानिक समज निर्माण केली. आजही बोधनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मानव-संगणक संवाद या क्षेत्रांमध्ये या संकल्पनेचा व्यापक उपयोग केला जातो.

भाषा आणि मन यावरील संशोधन

मानवी भाषा आणि विचार प्रक्रियेतील संबंध हा आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा संशोधनविषय आहे. या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये मिलर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. मिलर यांनी भाषेला केवळ संवादाचे साधन म्हणून न पाहता ती मानवी विचारप्रक्रियेची मूलभूत रचना घडविणारी प्रणाली आहे असे प्रतिपादन केले. त्यांच्या मते भाषा, स्मरणशक्ती आणि संज्ञान या तीनही प्रक्रिया परस्परावलंबी आहेत. मनुष्य विचार करताना अनेकदा भाषिक प्रतीकांचा उपयोग करतो; म्हणूनच भाषा ही मानवी मानसिक प्रतिनिधित्वांची संरचना घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते (Miller, 1956; Miller, 2003).

1950–60 च्या दशकात मानसशास्त्रात वर्तनवादाचा प्रभाव प्रबळ होता. त्या काळात मानसिक प्रक्रिया थेट अभ्यासण्याऐवजी फक्त बाह्य वर्तनावर भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी भाषेच्या अभ्यासातून दाखवून दिले की मानवी मन समजून घेण्यासाठी अंतर्गत बोधनिक प्रक्रिया समजणे अत्यावश्यक आहे. भाषेचे आकलन, वाक्यरचना, अर्थनिर्मिती आणि स्मरणशक्ती यांचा अभ्यास केल्याशिवाय मानवी विचार प्रणाली समजणे अशक्य आहे. या दृष्टिकोनामुळे बोधनिक मानसशास्त्रात मोठी क्रांती झाली, ज्याला पुढे बोधनिक क्रांती असे संबोधले गेले (Gardner, 1985).

Princeton University मधील संशोधन

Princeton University येथे प्राध्यापक म्हणून कार्य करताना मिलर यांनी भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि मानसशास्त्र या तीन क्षेत्रांना एकत्र आणणारे आंतरशाखीय संशोधन सुरू केले. त्यांच्या संशोधनाचा मुख्य उद्देश असा होता की मानवी मन माहिती कशी संरचित करते आणि भाषिक प्रणाली त्या प्रक्रियेत कशी मदत करते.

या काळात त्यांनी भाषा समजण्याच्या प्रक्रियेचे मॉडेल विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की भाषा समजणे ही फक्त शब्द ओळखण्याची प्रक्रिया नसून ती बोधात्मक प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये स्मरणशक्ती, अर्थनिर्मिती आणि संदर्भ या घटकांचा सक्रिय सहभाग असतो (Miller, 1978).

मिलर यांनी भाषाशास्त्रज्ञ Noam Chomsky यांच्या जनरेटिव्ह व्याकरण सिद्धांताचा प्रभाव स्वीकारला आणि भाषेच्या मानसिक संरचनेचा अभ्यास मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे भाषेचा अभ्यास फक्त व्याकरणाच्या नियमांपुरता मर्यादित न राहता तो मानवी बोधनाच्या व्यापक चौकटीत समाविष्ट झाला (Chomsky, 1957; Miller, 2003).

WordNet प्रकल्पाची निर्मिती

मानवी भाषेच्या अर्थरचनेचा (semantic structure) अभ्यास करण्यासाठी मिलर यांनी पुढे एक अत्यंत महत्त्वाचा संशोधन प्रकल्प सुरू केला, ज्याचे नाव आहे WordNet. हा प्रकल्प 1980 च्या दशकात Princeton University मध्ये सुरू करण्यात आला.

WordNet हा एक semantic lexical database आहे जो इंग्रजी भाषेतील शब्दांचे अर्थ, त्यांचे परस्परसंबंध आणि संकल्पनात्मक वर्गीकरण दाखवतो. पारंपरिक शब्दकोशांमध्ये शब्दांचे अर्थ स्वतंत्रपणे दिलेले असतात; परंतु WordNet मध्ये शब्दांचे अर्थ एका संकल्पनात्मक नेटवर्कमध्ये (semantic network) जोडलेले असतात. या नेटवर्कमध्ये शब्दांना “synsets” (synonym sets) मध्ये गटबद्ध केले जाते, म्हणजे समान अर्थ असलेल्या शब्दांचा समूह तयार केला जातो (Miller, 1995).

उदाहरणार्थ, WordNet मध्ये शब्दांमधील विविध संबंध दाखवले जातात जसे Synonymy (समानार्थी शब्द), Antonymy (विरुद्धार्थी शब्द), Hypernymy (सामान्य श्रेणी), Hyponymy (उपश्रेणी), आणि Meronymy (भाग–संपूर्ण संबंध).

या संरचनेमुळे शब्दांच्या अर्थसंबंधांचा अभ्यास अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करता येतो. WordNet हा केवळ भाषाशास्त्रातील साधन नसून तो आज संगणक विज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातही अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे.

WordNet आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

आजच्या डिजिटल युगात WordNet चा वापर अनेक आधुनिक तंत्रज्ञानांमध्ये केला जातो. विशेषतः खालील क्षेत्रांमध्ये त्याचे महत्त्व मोठे आहे:

• Natural Language Processing (NLP) – संगणकाला मानवी भाषा समजून घेण्यासाठी WordNet मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
• Artificial Intelligence (AI) – अर्थसंबंध ओळखण्यासाठी WordNet चा उपयोग केला जातो.
• Search Engines – शोध प्रणालींना शब्दांचे पर्यायी अर्थ समजण्यासाठी WordNet मदत करते.
• Machine Translation – भाषांतर प्रणालींमध्ये शब्दांच्या अर्थसंदर्भाचे विश्लेषण करण्यासाठी WordNet उपयुक्त ठरते.

या प्रकल्पामुळे मानवी भाषा आणि संगणकीय प्रणाली यांच्यातील दुवा निर्माण झाला. त्यामुळे WordNet ला आधुनिक Computational Linguistics मधील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते (Fellbaum, 1998).

पुरस्कार आणि सन्मान

मिलर यांच्या संशोधनामुळे मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र आणि संगणक विज्ञान या सर्व क्षेत्रांवर खोलवर परिणाम झाला. त्यामुळे त्यांच्या कार्याचा जागतिक स्तरावर गौरव करण्यात आला. 1991 साली त्यांना अमेरिकेतील विज्ञान क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्कार असलेला National Medal of Science प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार अमेरिकेच्या सरकारकडून विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात असामान्य योगदान देणाऱ्या संशोधकांना दिला जातो. मिलर यांना हा पुरस्कार बोधनिक मानसशास्त्र आणि भाषेच्या वैज्ञानिक अभ्यासातील त्यांच्या योगदानासाठी देण्यात आला (National Science Foundation, 1991).

तसेच ते American Psychological Association या जगातील सर्वात मोठ्या मानसशास्त्रीय संघटनेचे अध्यक्ष (President) म्हणूनही कार्यरत होते. या पदावर असताना त्यांनी मानसशास्त्रात आंतरशाखीय संशोधनाला प्रोत्साहन दिले.

व्यक्तिमत्त्व आणि संशोधन दृष्टिकोन

मिलर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही विशेष गुणांमुळे ते महान संशोधक म्हणून ओळखले जातात. त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे कुतूहल. मानवी मन कसे कार्य करते याविषयी त्यांना बालपणापासूनच प्रचंड जिज्ञासा होती.

त्यांचा दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे आंतरविद्याशाखीय विचार. मिलर यांच्या मते मानसशास्त्र एकट्याने मानवी मनाचे पूर्ण स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही. म्हणून त्यांनी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे ज्ञान एकत्रित करून संशोधन केले. हा दृष्टिकोन पुढे बोधनिक विज्ञान या नव्या क्षेत्राच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरला (Gardner, 1985).

तिसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे गुंतागुंतीच्या संकल्पना अत्यंत साध्या भाषेत समजावून सांगण्याची क्षमता. त्यांचा प्रसिद्ध संशोधन निबंध “The Magical Number Seven, Plus or Minus Two” हा याचाच उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

मिलर यांचा विश्वास होता की: “मानवी मन समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे एकत्रित अध्ययन आवश्यक आहे.” हा दृष्टिकोन आजच्या बोधनिक विज्ञानाच्या मूलभूत तत्त्वांपैकी एक मानला जातो.

समारोप:

मिलर यांचे निधन 22 जुलै 2012 रोजी झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांनी निर्माण केलेल्या संकल्पना आणि सिद्धांत आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात. विशेषतः स्मरणशक्तीवरील संशोधन, भाषा आणि संज्ञान यावरील सिद्धांत, आणि WordNet प्रकल्प या त्यांच्या कार्यामुळे आधुनिक Cognitive Science च्या विकासाला मोठी चालना मिळाली. त्यामुळेच अनेक संशोधक मिलर यांना “बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार” असे संबोधतात.

संदर्भ

Anderson, J. R. (2015). Cognitive Psychology and Its Implications. New York: Worth Publishers.

Baars, B. J. (1986). The Cognitive Revolution in Psychology. New York: Guilford Press.

Baddeley, A. (2012). Working Memory: Theories, Models, and Controversies. Annual Review of Psychology.

Bruner, J. (1990). Acts of Meaning. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. The Hague: Mouton.

Chomsky, N. (1959). Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Fellbaum, C. (Ed.). (1998). WordNet: An Electronic Lexical Database. Cambridge, MA: MIT Press.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Hunt, M. (2007). The Story of Psychology. New York: Anchor Books.

Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81–97.

Miller, G. A. (1995). WordNet: A lexical database for English. Communications of the ACM, 38(11), 39–41.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

National Science Foundation. (1991). National Medal of Science Recipients.

Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.

Norman, D. (2013). The Design of Everyday Things. Basic Books.