जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).

त्यांचे जीवन हे केवळ एका प्रख्यात मानसशास्त्रज्ञाचे चरित्र नसून जिज्ञासा, प्रयोगशीलता, बौद्धिक धाडस आणि सामाजिक जाणिवेचा प्रवास आहे. त्यांनी आयुष्यभर एकाच क्षेत्रात काम केले नाही; उलट त्यांनी बोधनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, भाषा, संस्कृती आणि मानवी अर्थनिर्मिती या विविध क्षेत्रांमध्ये संशोधन करून बहुआयामी योगदान दिले (Bruner, 1990).

प्रारंभिक जीवन : अडचणींवर मात करणारा प्रवास

जेरोम ब्रुनर यांचा जन्म 1 ऑक्टोबर 1915 रोजी अमेरिकेतील New York City येथे एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील हरमन ब्रुनर हे घड्याळे बनवण्याचा व्यवसाय करीत होते आणि कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या स्थिर होते. परंतु त्यांच्या जन्मावेळीच एक गंभीर अडचण होती, ब्रुनर जन्मतःच जवळजवळ अंध होते. त्यांच्या डोळ्यांमध्ये जन्मजात दोष असल्यामुळे त्यांना बाहेरचे जग व्यवस्थित दिसत नव्हते (Gardner, 1985).

लहानपणी त्यांच्या डोळ्यांवर दोन शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या आणि त्यानंतर त्यांची दृष्टी काही प्रमाणात सुधारली. तथापि, या अनुभवाने त्यांच्या बालपणावर खोल परिणाम केला. लहान वयातच त्यांना अनुभव, संवेदन आणि वास्तव यातील संबंध याबद्दल कुतूहल निर्माण झाले. अनेक मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, त्यांच्या नंतरच्या संशोधनात दिसणारी मानवी संवेदन प्रक्रिया आणि अर्थनिर्मिती यावरील जिज्ञासा या बालपणीच्या अनुभवांमुळेच विकसित झाली (Bruner, 1983; Schunk, 2012).

शिक्षणाच्या बाबतीत ब्रुनर अत्यंत बुद्धिमान आणि जिज्ञासू विद्यार्थी होते. त्यांनी आपले पदवी शिक्षण Duke University येथे मानसशास्त्र विषयात 1937 मध्ये पूर्ण केले. त्या काळात अमेरिकेत मानसशास्त्राचा अभ्यास मोठ्या प्रमाणावर वर्तनवाद या दृष्टिकोनाने प्रभावित होता. वर्तनवादानुसार मानवी वर्तन हे मुख्यतः उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्या संबंधातून समजले जाऊ शकते (Watson, 1913; Skinner, 1953).

पदवी शिक्षणानंतर ब्रुनर यांनी पुढील शिक्षणासाठी Harvard University येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी 1941 मध्ये मानसशास्त्रात पीएच.डी. प्राप्त केली. हार्वर्डमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांना त्या काळातील प्रमुख मानसशास्त्रीय प्रवाहांचा जवळून अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. तथापि, ब्रुनर यांना लवकरच जाणवले की वर्तनवाद मानवी मनातील जटिल बोधात्मक प्रक्रिया जसे की विचार, कल्पना, अर्थनिर्मिती आणि समस्या सोडवणे यांचे समाधानकारक स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही (Gardner, 1985).

याच कारणामुळे त्यांनी मानसशास्त्रातील पारंपरिक चौकटींना आव्हान देण्यास सुरुवात केली. त्यांनी मानवी मनाला केवळ उद्दीपकांना प्रतिसाद देणारी यंत्रणा न मानता अर्थ शोधणारी, अनुभवांचे वर्गीकरण करणारी आणि ज्ञानाची रचना करणारी सक्रिय प्रणाली म्हणून पाहिले. त्यांच्या संशोधनामुळे पुढे मानसशास्त्रात बोधनिक क्रांती घडून आली आणि मानवी विचारप्रक्रियेच्या अभ्यासाला नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Miller, 2003; Bruner, 1990).

या प्रारंभिक प्रवासातून स्पष्ट होते की ब्रुनर यांचे आयुष्य केवळ शैक्षणिक यशाची कथा नाही. जन्मजात अडचणींवर मात करत त्यांनी जिज्ञासा, बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि सर्जनशील संशोधन यांच्या जोरावर मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्राच्या इतिहासात न पुसता येणारा ठसा उमटवला.

बोधनिक क्रांतीचे शिल्पकार (Cognitive Revolution)

1950 च्या दशकात मानसशास्त्राच्या इतिहासात एक महत्त्वपूर्ण बौद्धिक परिवर्तन घडले, ज्याला Cognitive Revolution असे म्हटले जाते. या क्रांतीमुळे मानसशास्त्रातील अभ्यासाचा केंद्रबिंदू मोठ्या प्रमाणावर बदलला. यापूर्वी जवळजवळ चार दशकांपर्यंत मानसशास्त्रावर वर्तनवाद या दृष्टिकोनाचे वर्चस्व होते. John B. Watson आणि B. F. Skinner यांसारख्या वर्तनवादी मानसशास्त्रज्ञांच्या मते मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण केवळ उद्दीपक आणि प्रतिसाद या संकल्पनांच्या आधारे करता येते. त्यांच्या मते मानवी मनातील अंतर्गत मानसिक प्रक्रिया जसे की विचार, स्मरण, अर्थनिर्मिती किंवा निर्णय या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी योग्य नाहीत, कारण त्या थेट निरीक्षण करता येत नाहीत.

परंतु 1950 च्या दशकात अनेक संशोधकांनी या दृष्टिकोनाला आव्हान दिले. त्यांना असे वाटत होते की मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया, संकल्पनांची निर्मिती, स्मरणशक्ती, भाषा आणि निर्णयप्रक्रिया यांचा अभ्यास करणे अत्यावश्यक आहे. या नव्या दृष्टिकोनाच्या उदयात Jerome S. Bruner, George A. Miller, आणि Noam Chomsky यांसारख्या विचारवंतांनी निर्णायक भूमिका बजावली. या संशोधकांनी मानवी मनाला माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यामुळे मानसशास्त्रात बोधनिक दृष्टिकोनाचा उदय झाला (Miller, 2003; Gardner, 1985).

या परिवर्तनामध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे योगदान विशेष उल्लेखनीय आहे. त्यांनी मानवी विचारप्रक्रियेचा अभ्यास करताना मानव माहितीचे वर्गीकरण (categorization), संकल्पनांची निर्मिती (concept formation) आणि अर्थनिर्मिती (meaning-making) कशी करतो यावर संशोधन केले. ब्रुनर यांच्या मते, मानवी मेंदू बाह्य जगातून मिळणारी माहिती निष्क्रियपणे स्वीकारत नाही; उलट तो त्या माहितीचे संघटन, वर्गीकरण आणि व्याख्या करून त्यातून अर्थ निर्माण करतो. त्यामुळे शिकणे ही केवळ माहिती जमा करण्याची प्रक्रिया नसून ज्ञानरचना करण्याची सक्रिय मानसिक प्रक्रिया आहे.

ब्रुनर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेल्या संशोधनाचा महत्त्वपूर्ण परिणाम म्हणजे A Study of Thinking (1956) हे पुस्तक. हे पुस्तक Jerome S. Bruner, Jacqueline J. Goodnow, आणि George A. Austin यांनी संयुक्तपणे लिहिले. या ग्रंथात मानवी मन संकल्पना कशा तयार करते आणि वस्तू किंवा अनुभवांचे वर्गीकरण कसे करते याचा सखोल प्रयोगात्मक अभ्यास सादर करण्यात आला. संशोधनात असे दिसून आले की व्यक्ती माहितीचे वर्गीकरण करताना विशिष्ट वैशिष्ट्ये (attributes) ओळखतात, त्यावर आधारित नियम तयार करतात आणि त्या नियमांच्या आधारे संकल्पना तयार करतात. या प्रक्रियेमुळे मानवी विचारप्रक्रिया ही अत्यंत सक्रिय, सर्जनशील आणि नियमाधारित असल्याचे स्पष्ट झाले (Bruner, Goodnow & Austin, 1956).

या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात एक मूलभूत बदल घडला. पूर्वीच्या वर्तनवादी दृष्टिकोनात मानवी वर्तन हे बाह्य उत्तेजनांना दिलेला साधा प्रतिसाद मानला जात होता. परंतु ब्रुनर यांच्या संशोधनामुळे असे स्पष्ट झाले की मानवी मन उत्तेजन आणि प्रतिसाद यांच्या दरम्यान जटिल मानसिक प्रक्रिया वापरते. त्यामुळे मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी विचार, स्मरण, भाषा, कल्पना आणि अर्थनिर्मिती यांचा अभ्यास करणे अत्यावश्यक आहे.

याच संदर्भात ब्रुनर यांनी मानवी स्वभावाबद्दल एक महत्त्वपूर्ण विचार मांडला. त्यांच्या मते, मनुष्य हा फक्त बाह्य परिस्थितींना प्रतिसाद देणारा जीव नाही. उलट तो जगातील अनुभवांना अर्थ देणारा, संकल्पना तयार करणारा आणि ज्ञान निर्माण करणारा सक्रिय प्राणी आहे. म्हणजेच मानव हा माहितीचा निष्क्रिय ग्राहक नसून अर्थनिर्मितीचा सक्रिय निर्माता आहे. हा दृष्टिकोन पुढे संज्ञानात्मक मानसशास्त्र, शैक्षणिक मानसशास्त्र आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये अत्यंत प्रभावी ठरला (Bruner, 1990).

या प्रकारे 1950 च्या दशकात घडलेली बोधनिक क्रांती ही केवळ एका नवीन सिद्धांताची सुरुवात नव्हती, तर मानसशास्त्राच्या संपूर्ण अभ्यासपद्धतीत झालेला एक मूलभूत बदल होता. या क्रांतीमुळे मानसशास्त्रात मानवी मन, विचारप्रक्रिया आणि अर्थनिर्मिती यांचा सखोल अभ्यास सुरू झाला. या परिवर्तनात जेरोम ब्रुनर यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते, कारण त्यांनी मानसशास्त्राला मानवी विचारांच्या सर्जनशील आणि अर्थनिर्मिती करणाऱ्या स्वभावाकडे वळवले.

शिक्षणशास्त्रातील क्रांतिकारी विचार

अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ ब्रुनर यांनी शिक्षणशास्त्राला दिलेले योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळात शिक्षणपद्धती प्रामुख्याने पाठांतर, शिक्षककेंद्रित अध्यापन आणि माहितीच्या सरळ प्रसारणावर आधारित होती. त्या काळात ब्रुनर यांनी शिक्षणाच्या स्वरूपाकडे मूलभूत दृष्टिकोनातून पाहिले आणि असा युक्तिवाद केला की विद्यार्थी हे निष्क्रिय ज्ञानग्राही नसून सक्रिय अर्थनिर्माते असतात.

त्यांच्या मते शिकणे ही केवळ माहिती ग्रहण करण्याची प्रक्रिया नसून ती अनुभव, शोध, विचार आणि अर्थनिर्मिती यांची सक्रिय प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनातून त्यांनी काही महत्त्वाच्या शैक्षणिक संकल्पना मांडल्या ज्यात Discovery Learning, Spiral Curriculum, आणि Modes of Representation या तीन संकल्पना विशेष प्रभावी ठरल्या. या संकल्पनांनी आधुनिक शिक्षणशास्त्रात “constructivist learning” च्या विचारांना बळ दिले आणि शिक्षणाच्या प्रक्रियेला अधिक सक्रिय, अनुभवाधारित आणि सर्जनशील स्वरूप दिले (Bruner, 1960; Bruner, 1966).

1. Discovery Learning (शोधाधारित अध्ययन)

ब्रुनर यांच्या शैक्षणिक तत्त्वज्ञानातील सर्वात महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे Discovery Learning. या पद्धतीनुसार विद्यार्थ्यांना सर्व माहिती तयार स्वरूपात देण्याऐवजी त्यांना स्वतः निरीक्षण, प्रयोग, प्रश्न विचारणे आणि निष्कर्ष काढणे यासाठी प्रोत्साहित केले पाहिजे.

पारंपरिक शिक्षणपद्धतीत शिक्षक हा ज्ञानाचा मुख्य स्रोत मानला जातो आणि विद्यार्थी हे केवळ माहिती स्वीकारणारे असतात. परंतु ब्रुनर यांच्या मते अशा प्रकारचे शिक्षण दीर्घकालीन समज निर्माण करत नाही. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की विद्यार्थी स्वतः एखादी संकल्पना शोधून काढतात तेव्हा त्या ज्ञानाची समज अधिक सखोल आणि टिकाऊ होते (Bruner, 1961).

Discovery Learning मध्ये शिक्षकाची भूमिका पूर्णपणे बदलते. शिक्षक हा माहिती देणारा नसून मार्गदर्शक म्हणून काम करतो. तो विद्यार्थ्यांना योग्य प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करतो, विविध परिस्थिती किंवा समस्या समोर ठेवतो आणि विद्यार्थ्यांना त्या समस्यांचे समाधान शोधण्यास मदत करतो. उदाहरणार्थ, विज्ञानाच्या वर्गात गुरुत्वाकर्षणाचा नियम सरळ सांगण्याऐवजी विद्यार्थ्यांना वस्तू खाली का पडतात यावर प्रयोग करायला लावणे हे discovery learning चे उदाहरण आहे.

या पद्धतीचे काही महत्त्वाचे फायदे आहेत. प्रथम, ती समस्या सोडवण्याची क्षमता वाढवते. दुसरे म्हणजे विद्यार्थ्यांमध्ये सर्जनशीलता आणि विश्लेषणात्मक विचार विकसित होतो. तिसरे म्हणजे शिकण्यामध्ये स्वतंत्रता आणि आत्मविश्वास वाढतो. म्हणूनच आधुनिक शिक्षणतज्ज्ञ discovery learning ला inquiry-based learning आणि constructivist education चा महत्त्वाचा आधार मानतात (Ormrod, 2016; Woolfolk, 2019).

2. Spiral Curriculum (स्पायरल अभ्यासक्रम)

ब्रुनर यांनी मांडलेली दुसरी महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे Spiral Curriculum. त्यांनी आपल्या प्रसिद्ध पुस्तक The Process of Education मध्ये असा विचार मांडला की कोणताही विषय मुलांना योग्य पद्धतीने सादर केला तर तो कोणत्याही वयात शिकवता येतो (Bruner, 1960).

Spiral Curriculum या संकल्पनेचा मूलभूत अर्थ असा आहे की एखादा विषय एकदाच शिकवून संपवण्याऐवजी तो वेगवेगळ्या टप्प्यांवर पुन्हा पुन्हा शिकवला जातो, परंतु प्रत्येक वेळी त्या विषयाची गुंतागुंत आणि सखोलता वाढवली जाते. त्यामुळे ज्ञानाची रचना एका “स्पायरल” पद्धतीने विकसित होत जाते.

उदाहरणार्थ, गणितातील “संख्या” ही संकल्पना प्राथमिक वर्गात साध्या मोजणीच्या रूपात शिकवली जाते. पुढील वर्गात ती संकल्पना बेरीज-वजाबाकीमध्ये विस्तारते, त्यानंतर बीजगणित आणि पुढे गणितीय सिद्धांतांपर्यंत पोहोचते. अशा प्रकारे विद्यार्थ्यांचे ज्ञान हळूहळू अधिक सखोल आणि गुंतागुंतीचे होत जाते.

Spiral Curriculum चे महत्त्व असे आहे की ते विद्यार्थ्यांच्या बोधात्मक विकासाशी सुसंगत असते. विद्यार्थ्यांची समज वाढत जाते तशीच विषयाची जटिलता वाढवली जाते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना आधीच्या ज्ञानाशी नवीन माहिती जोडता येते आणि अर्थपूर्ण अध्ययन घडते (Bruner, 1960; Schunk, 2012). आज अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अभ्यासक्रम रचनांमध्ये विशेषतः विज्ञान आणि गणिताच्या शिक्षणात स्पायरल अभ्यासक्रमाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

3. ज्ञानाचे तीन प्रतिनिधित्व प्रकार (Modes of Representation)

ब्रुनर यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी Modes of Representation ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते ज्ञान समजून घेण्यासाठी आणि साठवण्यासाठी मानवी मन तीन प्रमुख पद्धती वापरते: Enactive, Iconic आणि Symbolic representation (Bruner, 1966).

Enactive Representation हा सर्वात प्रारंभिक टप्पा आहे. या टप्प्यात शिकणे मुख्यतः कृतीद्वारे (learning by doing) घडते. लहान मुले एखादी वस्तू हाताळून, हलवून किंवा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन शिकतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाला सायकल चालवायला शिकताना तो सैद्धांतिक माहितीपेक्षा प्रत्यक्ष सरावातून शिकतो.

यानंतर Iconic Representation हा टप्पा येतो. या टप्प्यात ज्ञान प्रतिमा, आकृती, चित्रे किंवा दृश्यात्मक संकेतांच्या माध्यमातून समजले जाते. उदाहरणार्थ, भूगोलातील नकाशे, विज्ञानातील आकृत्या किंवा गणितातील ग्राफ हे iconic representation चे उदाहरण आहेत.

तिसरा आणि सर्वात प्रगत टप्पा म्हणजे Symbolic Representation. या टप्प्यात ज्ञान भाषा, चिन्हे आणि अमूर्त संकल्पनांच्या माध्यमातून व्यक्त केले जाते. गणितातील चिन्हे, वैज्ञानिक सूत्रे, किंवा भाषेतील शब्द यांचा वापर symbolic representation मध्ये होतो.

ब्रुनर यांच्या मते हे तीन टप्पे एकमेकांना पूर्णपणे बदलून टाकत नाहीत; उलट ते एकमेकांवर आधारित असतात आणि आयुष्यभर वापरले जातात. उदाहरणार्थ, एखादा वैज्ञानिक जटिल समीकरणे (symbolic) वापरत असताना त्याच्या मनात दृश्यात्मक मॉडेल्स (iconic) आणि प्रयोगात्मक क्रिया (enactive) यांचेही महत्त्व असते.

ही संकल्पना शिक्षणशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाची ठरली कारण ती शिक्षकांना शिकवण्याच्या विविध पद्धती वापरण्याची प्रेरणा देते. विद्यार्थ्यांना केवळ शब्दांद्वारे शिकवण्याऐवजी उपक्रम, दृश्ये आणि प्रतीकात्मक भाषा यांचा एकत्रित वापर केल्यास शिकणे अधिक प्रभावी होते (Schunk, 2012; Woolfolk, 2019).

प्रमुख ग्रंथ (Major Works of Jerome Bruner)

मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये ब्रुनर यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले. त्यांच्या लेखनातून बोधनिक मानसशास्त्र, अनुदेशन सिद्धांत आणि नंतर सांस्कृतिक मानसशास्त्र यांची सखोल मांडणी दिसून येते. या ग्रंथांनी केवळ शैक्षणिक संशोधनावर प्रभाव टाकला नाही, तर जगभरातील शिक्षणव्यवस्थेतील अभ्यासक्रम, अध्यापनपद्धती आणि विद्यार्थीकेंद्रित शिक्षणाच्या संकल्पनांना नवीन दिशा दिली (Bruner, 1960; Bruner, 1966).

1. The Process of Education (1960)

The Process of Education हा ब्रुनर यांचा सर्वात प्रभावी आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो. 1959 मध्ये अमेरिकेतील National Academy of Sciences यांच्या पुढाकाराने आयोजित केलेल्या Woods Hole Conference या शिक्षणविषयक परिषदेतून या पुस्तकाची संकल्पना विकसित झाली. या परिषदेत वैज्ञानिक, मानसशास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञांनी आधुनिक विज्ञान आणि शिक्षण यांचे संबंध यावर चर्चा केली. या चर्चेच्या आधारावर ब्रुनर यांनी शिक्षणाचे मूलभूत तत्त्वज्ञान स्पष्ट केले (Bruner, 1960).

या पुस्तकात ब्रुनर यांनी Spiral Curriculum ही अत्यंत महत्त्वपूर्ण संकल्पना मांडली. या ग्रंथाचा शिक्षणव्यवस्थेवर अत्यंत मोठा प्रभाव पडला. विशेषतः विद्यार्थीकेंद्रित शिक्षण, शोधाधारित अध्ययन आणि संकल्पनाधारित अभ्यासक्रम या कल्पना जगभरातील शैक्षणिक धोरणांमध्ये समाविष्ट होऊ लागल्या (Ormrod, 2016).

2. Toward a Theory of Instruction (1966)

Toward a Theory of Instruction या ग्रंथात ब्रुनर यांनी शिक्षण कसे आयोजित करावे, अध्यापनाची रचना कशी असावी आणि विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेला कसे प्रोत्साहन द्यावे याचे सैद्धांतिक विश्लेषण केले. या पुस्तकात त्यांनी अध्यापन सिद्धांताचे चार मूलभूत घटक सांगितले आहेत:

• शिकण्याची प्रेरणा (Predisposition toward learning)
• ज्ञानाची संरचना (Structure of knowledge)
• अध्यापनाचा क्रम (Sequence of instruction)
• बक्षीस व अभिप्राय (Reinforcement and feedback) (Bruner, 1966).

या ग्रंथात ब्रुनर यांनी Discovery Learning या संकल्पनेवर विशेष भर दिला. त्यांच्या मते, विद्यार्थ्यांनी स्वतः समस्यांचे निराकरण करून, निरीक्षण करून आणि प्रयोग करून ज्ञान मिळवले पाहिजे. अशा प्रकारे मिळालेले ज्ञान अधिक टिकाऊ आणि सखोल असते. त्यांनी शिक्षणाला एक सक्रिय बौद्धिक प्रक्रिया म्हणून पाहिले, ज्यामध्ये विद्यार्थी केवळ माहिती ग्रहण करणारा नसून ज्ञाननिर्मिती करणारा सहभागी असतो (Woolfolk, 2019).

3. Actual Minds, Possible Worlds (1986)

Actual Minds, Possible Worlds या ग्रंथात ब्रुनर यांनी मानवी विचारप्रक्रियेतील दोन वेगवेगळ्या पद्धती स्पष्ट केल्या—

• Paradigmatic thinking (वैज्ञानिक किंवा तार्किक विचार)
• Narrative thinking (कथनात्मक विचार) (Bruner, 1986).

त्यांच्या मते मानवी मन केवळ तार्किक आणि वैज्ञानिक पद्धतीनेच विचार करत नाही; कथा, अनुभव, संस्कृती आणि सामाजिक अर्थ यांच्याद्वारेही जग समजून घेतो. उदाहरणार्थ, वैज्ञानिक विचारात नियम, सिद्धांत आणि विश्लेषण महत्त्वाचे असते, तर कथनात्मक विचारात मानवी अनुभव, भावना आणि सामाजिक अर्थ महत्त्वाचे असतात.

या ग्रंथामुळे मानसशास्त्र आणि मानव्यशास्त्र यांच्यातील संबंध अधिक स्पष्ट झाले. मानवी ज्ञान समजून घेण्यासाठी कथा, मिथक, साहित्य आणि सांस्कृतिक अनुभव यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे, ही संकल्पना ब्रुनर यांनी ठळकपणे मांडली (Bruner, 1986; Harré & Gillet, 1994).

4. Acts of Meaning (1990)

Acts of Meaning हा ब्रुनर यांच्या विचारांचा सांस्कृतिक मानसशास्त्राकडे झालेला स्पष्ट संक्रमण दर्शवणारा ग्रंथ आहे. या पुस्तकात त्यांनी पारंपरिक संज्ञानात्मक मानसशास्त्रावर टीका करत सांगितले की मानवी मन समजण्यासाठी केवळ माहिती प्रक्रिया मॉडेल पुरेसे नाही.

ब्रुनर यांच्या मते मानवी वर्तन समजण्यासाठी संस्कृती, भाषा, सामाजिक परंपरा आणि अर्थनिर्मितीच्या प्रक्रियेचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यांनी मानसशास्त्राला पुन्हा “अर्थाचे विज्ञान” परत नेण्याची गरज अधोरेखित केली (Bruner, 1990).

या पुस्तकाने मानसशास्त्रात Cultural Psychology या क्षेत्राच्या विकासाला महत्त्वाची चालना दिली. त्यानंतर अनेक संशोधकांनी मानवी विचारप्रक्रिया आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा परस्परसंबंध अभ्यासण्यास सुरुवात केली (Shweder, 1991).

सांस्कृतिक मानसशास्त्राकडे वळलेला प्रवास

आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात ब्रुनर यांनी मानसशास्त्राच्या पारंपरिक बोधनिक दृष्टिकोनापलीकडे जाऊन Cultural Psychology या क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित केले. सुरुवातीला त्यांनी मानवी विचारप्रक्रियेचा अभ्यास माहिती प्रक्रिया आणि बोधात्मक संरचना यांच्या आधारे केला होता; परंतु पुढे त्यांनी लक्षात आणून दिले की मानवी मन समजून घेण्यासाठी केवळ जैविक किंवा मानसिक प्रक्रियांचा अभ्यास पुरेसा नाही (Bruner, 1990).

ब्रुनर यांच्या मते मानवी विचारप्रक्रिया ही नेहमीच संस्कृती, भाषा आणि सामाजिक अनुभवांच्या संदर्भात घडते. समाजातील कथा, परंपरा, प्रतीक, धार्मिक कल्पना आणि सांस्कृतिक मूल्ये यांमुळे लोक जगाचा अर्थ लावतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या घटनेचे स्पष्टीकरण किंवा अर्थ वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे मानसशास्त्राने मानवी अनुभव समजून घेण्यासाठी सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे (Cole, 1996).

या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्र अधिक मानवकेंद्री आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या संवेदनशील बनले. शिक्षण, भाषा, ओळख, कथा आणि सामाजिक अनुभव यांच्या माध्यमातून मानवी मन कसे विकसित होते याचा अभ्यास करण्याची नवीन दिशा या विचारांनी निर्माण केली.

ब्रुनर यांच्या जीवनातून मिळणारे प्रेरणादायी धडे

1. जिज्ञासा हीच ज्ञानाची खरी सुरुवात:

ब्रुनर यांच्या संपूर्ण बौद्धिक प्रवासात एक महत्त्वाचा गुण दिसून येतो—अखंड जिज्ञासा. त्यांनी कोणत्याही प्रस्थापित सिद्धांताला अंतिम सत्य मानले नाही. मानसशास्त्रातील वर्तनवाद प्रचलित असताना त्यांनी त्यावर प्रश्न उपस्थित केले आणि मानवी विचारप्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी नवीन पद्धती सुचवल्या. वैज्ञानिक संशोधनाची खरी सुरुवात प्रश्न विचारण्यापासून होते, हा धडा त्यांच्या जीवनातून स्पष्ट दिसतो (Bruner, 1960).

2. शिक्षण म्हणजे शोध: ब्रुनर यांच्या मते शिक्षण म्हणजे केवळ माहिती जमा करणे किंवा पाठांतर करणे नव्हे. ते एक अन्वेषणाची प्रक्रिया आहे. जेव्हा विद्यार्थी स्वतः निरीक्षण करतात, प्रश्न विचारतात आणि समस्यांचे निराकरण करतात, तेव्हा त्यांना ज्ञानाची सखोल समज विकसित होते. म्हणूनच त्यांनी Discovery Learning या पद्धतीवर भर दिला. आज आधुनिक शिक्षणशास्त्रात प्रकल्पाधारित शिक्षण, समस्या-आधारित शिक्षण आणि संशोधनाधारित शिक्षण या पद्धतींमध्ये ब्रुनर यांच्या विचारांचा स्पष्ट प्रभाव दिसतो (Woolfolk, 2019).

3. ज्ञान हे सामाजिक असते: ब्रुनर यांनी सांगितले की ज्ञानाची निर्मिती ही पूर्णपणे वैयक्तिक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असते. भाषा, संवाद, सांस्कृतिक प्रतीक आणि सामाजिक अनुभव यांच्या माध्यमातून लोक ज्ञान तयार करतात. त्यामुळे शिक्षणाची प्रक्रिया ही विद्यार्थ्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीशी जोडलेली असली पाहिजे (Bruner, 1990; Cole, 1996).

4. विचार करण्याची क्षमता ही मानवी शक्ती आहे: ब्रुनर यांच्या मते मानवी मनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे अर्थनिर्मितीची क्षमता. मनुष्य केवळ माहिती प्रक्रिया करत नाही; तो अनुभवांना अर्थ देतो, कथा तयार करतो आणि आपल्या जीवनाचा अर्थ शोधतो. त्यामुळे मानसशास्त्राने मानवी जीवनातील कथा, संस्कृती आणि सामाजिक अनुभव यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. हा दृष्टिकोन मानसशास्त्राला अधिक व्यापक आणि मानवी संदर्भात समजण्याची दिशा देतो (Bruner, 1986; Bruner, 1990).

समारोप:

जेरोम ब्रुनर हे केवळ मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी शिक्षणाला यांत्रिक पद्धतीतून बाहेर काढून सर्जनशील, अर्थपूर्ण आणि शोधात्मक प्रक्रिया म्हणून मांडले. त्यांचे कार्य आजही शिक्षणशास्त्र, बोधनिक मानसशास्त्र आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांसाठी मार्गदर्शक आहे. त्यांच्या विचारांचा सार एका वाक्यात मांडायचा झाला तर “शिकणे म्हणजे उत्तरं मिळवणे नव्हे; तर नवीन प्रश्न विचारण्याची क्षमता विकसित करणे होय.”

संदर्भ

Bruner, J. S. (1960). The Process of Education. Harvard University Press.

Bruner, J. S. (1961). The act of discovery. Harvard Educational Review, 31(1), 21–32.

Bruner, J. S. (1966). Toward a Theory of Instruction. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bruner, J. S. (1983). Child’s Talk: Learning to Use Language. Oxford University Press.

Bruner, J. S. (1986). Actual Minds, Possible Worlds. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bruner, J. S. (1990). Acts of Meaning. Harvard University Press.

Bruner, J. S., Goodnow, J. J., & Austin, G. A. (1956). A Study of Thinking. New York: Wiley.

Cole, M. (1996). Cultural Psychology: A Once and Future Discipline. Harvard University Press.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Harré, R., & Gillet, G. (1994). The Discursive Mind. Sage Publications.

Matlin, M. W. (2013). Cognition (8th ed.). Hoboken, NJ: Wiley.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

Ormrod, J. E. (2016). Human Learning. Pearson Education.

Schunk, D. H. (2012). Learning Theories: An Educational Perspective. Pearson Education.

Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Macmillan.

Solso, R. L., Maclin, O. H., & Maclin, M. K. (2008). Cognitive Psychology (8th ed.). Pearson.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Psychological Review, 20, 158–177.

Woolfolk, A. (2019). Educational Psychology. Pearson Education.