नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

या सिद्धांताचा प्रभाव केवळ भाषाविज्ञानापुरता मर्यादित राहिला नाही. मानसशास्त्रात त्या काळात प्रबळ असलेल्या Behaviorism या दृष्टिकोनाला त्यांनी बौद्धिक आव्हान दिले आणि त्यातूनच बोधनिक शास्त्राच्या नव्या युगाची सुरुवात झाली. या परिवर्तनाला मानसशास्त्राच्या इतिहासात बोधनिक क्रांती असे म्हटले जाते (Gardner, 1985).

चॉम्स्की यांचे महत्त्व केवळ शैक्षणिक क्षेत्रापुरते मर्यादित नाही. त्यांनी जागतिक राजकारण, माध्यमांची भूमिका आणि सत्ताकेंद्रित व्यवस्थेचे स्वरूप यावरही तीव्र व सखोल टीका केली आहे. त्यांच्या मते, आधुनिक लोकशाही समाजात माध्यमे, राजकीय सत्ता आणि आर्थिक संस्था यांच्या परस्पर संबंधांमुळे जनमताची निर्मिती नियंत्रित केली जाऊ शकते. ही कल्पना त्यांनी विशेषतः त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथ Manufacturing Consent मध्ये मांडली आहे (Herman & Chomsky, 1988). त्यामुळे अनेक विद्वानांच्या मते चॉम्स्की हे केवळ भाषाविज्ञानाचे संशोधक नसून आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावशाली सार्वजनिक बुद्धिजीवींपैकी एक आहेत.

बालपण आणि प्रारंभिक प्रेरणा

नॉम चॉम्स्की यांचा जन्म 7 डिसेंबर 1928 रोजी अमेरिकेतील Philadelphia येथे झाला. त्यांचे बालपण बौद्धिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या समृद्ध अशा वातावरणात गेले. त्यांच्या वडिलांचे नाव William Chomsky होते. ते हिब्रू भाषेचे प्रख्यात विद्वान आणि शिक्षक होते. त्यांनी ज्यू भाषिक परंपरेचा सखोल अभ्यास केला होता आणि हिब्रू भाषेच्या इतिहासावर महत्त्वपूर्ण संशोधन प्रकाशित केले होते. चॉम्स्की यांच्या आईचे नाव Elsie Chomsky होते आणि त्या देखील शिक्षणक्षेत्राशी संबंधित क्षेत्रात कार्यरत होत्या.

या कुटुंबातील बौद्धिक वातावरणाचा चॉम्स्की यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासावर अत्यंत खोल परिणाम झाला. त्यांच्या घरात साहित्य, इतिहास, भाषा, राजकारण आणि सामाजिक प्रश्नांवर नियमित चर्चा होत असे. त्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये बौद्धिक जिज्ञासा आणि विश्लेषणात्मक विचारसरणी विकसित झाली (Barsky, 1997).

चॉम्स्की यांनी नंतरच्या अनेक मुलाखतींमध्ये सांगितले आहे की त्यांच्या बालपणातील अनुभवांनी त्यांच्या राजकीय आणि सामाजिक जाणिवेला आकार दिला. विशेषतः 1930 च्या दशकातील आर्थिक मंदी, कामगार चळवळी आणि फॅसिझमच्या वाढत्या प्रभावामुळे त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती अत्यंत अस्थिर होती. या पार्श्वभूमीवर सामाजिक न्याय, राजकीय स्वातंत्र्य आणि लोकशाही या मूल्यांविषयी त्यांच्यामध्ये लवकरच जागरूकता निर्माण झाली (Chomsky, 2002).

त्यांच्या बालपणातील एक विशेष उल्लेखनीय घटना म्हणजे त्यांनी केवळ दहा वर्षांचे असताना स्पेनमधील राजकीय परिस्थितीवर एक लेख लिहिला. हा लेख Spanish Civil War या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर लिहिला होता. या युद्धात फॅसिस्ट शक्ती आणि लोकशाहीवादी गट यांच्यात संघर्ष सुरू होता. या घटनेने चॉम्स्की यांच्या मनावर खोल परिणाम केला आणि राजकीय घटनांचे विश्लेषण करण्याची त्यांची क्षमता लहान वयातच विकसित झाली (Barsky, 1997).

या अनुभवामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात सत्ताकेंद्रित व्यवस्थांवर प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांबद्दलची संवेदनशीलता असे दोन महत्त्वपूर्ण गुण विकसित झाले. याच गुणांमुळे पुढे ते केवळ एक प्रख्यात शास्त्रज्ञच नव्हे तर सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर निर्भीडपणे मत व्यक्त करणारे सार्वजनिक बुद्धिजीवी म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले.

शिक्षण आणि भाषाविज्ञानातील क्रांती

भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात चॉम्स्की यांनी घडवून आणलेली बौद्धिक क्रांती अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात अमेरिकेतील University of Pennsylvania येथे झाली. येथे त्यांनी तत्त्वज्ञान, गणित आणि भाषाशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या बौद्धिक विकासावर सर्वाधिक प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक म्हणजे भाषाशास्त्रज्ञ Zellig Harris. Harris हे त्या काळातील संरचनावादी (structuralist) भाषाशास्त्रातील अग्रगण्य विद्वान होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली चॉम्स्की यांनी भाषेची रचना, व्याकरण आणि भाषिक नमुने यांचा अभ्यास सुरू केला. तथापि, चॉम्स्की यांनी लवकरच पारंपरिक संरचनावादी भाषाशास्त्राच्या मर्यादा ओळखल्या. त्यांना असे वाटत होते की भाषेचे केवळ निरीक्षणात्मक वर्णन करून तिच्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांचे स्पष्टीकरण देता येत नाही (Newmeyer, 1986).

1957 मध्ये प्रकाशित झालेल्या Syntactic Structures या त्यांच्या प्रसिद्ध पुस्तकाने आधुनिक भाषाविज्ञानात आमूलाग्र परिवर्तन घडवले. या पुस्तकात चॉम्स्की यांनी Generative Grammar या सिद्धांताची मांडणी केली. पारंपरिक भाषाविज्ञान मुख्यतः भाषेच्या संरचनांचे वर्गीकरण करण्यावर भर देत होते; परंतु चॉम्स्की यांच्या मते भाषेचा अभ्यास फक्त पृष्ठभागावरील रचना (surface structure) समजून घेण्यासाठी पुरेसा नाही. त्याऐवजी भाषेच्या मागे कार्यरत असलेल्या मानसिक नियमांची प्रणाली समजून घेणे आवश्यक आहे. Generative Grammar चा मुख्य उद्देश म्हणजे मर्यादित नियमांच्या साहाय्याने अनंत वाक्ये कशी निर्माण होऊ शकतात हे स्पष्ट करणे. म्हणजेच मानवी मेंदू भाषिक संरचना निर्माण करण्यासाठी एक सर्जनशील प्रणाली वापरतो (Chomsky, 1957).

चॉम्स्की यांच्या मते भाषा शिकण्याची प्रक्रिया केवळ अनुकरण किंवा सवय यावर आधारित नसते. त्या काळात मानसशास्त्रात प्रभावी असलेल्या वर्तनवादी दृष्टिकोनानुसार भाषा ही वातावरणातील उद्दीपक-प्रतिसाद प्रक्रियेने शिकली जाते असे मानले जात होते. हा दृष्टिकोन विशेषतः B. F. Skinner यांच्या भाषाविषयक विचारांमध्ये दिसून येतो. परंतु चॉम्स्की यांनी याला तीव्र विरोध केला. त्यांच्या मते लहान मुले अत्यंत कमी भाषिक इनपुट असूनही अत्यंत गुंतागुंतीची व्याकरणीय रचना सहज शिकतात. याला त्यांनी “poverty of stimulus” ही संकल्पना जोडली. म्हणजेच उपलब्ध भाषिक माहिती इतकी मर्यादित असतानाही मुलांना भाषा आत्मसात करता येते, याचा अर्थ भाषेची काही मूलभूत रचना मानवी मेंदूत जन्मतः असते (Chomsky, 1965).

या विचारांवर आधारित त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली. Universal Grammar म्हणजे सर्व मानवी भाषांच्या पायाभूत रचनांमध्ये असलेली सार्वत्रिक नियमांची प्रणाली. चॉम्स्की यांच्या मते जगातील सर्व भाषांमध्ये बाह्यरूपाने फरक असला तरी त्यामागील मूलभूत व्याकरणीय तत्त्वे समान असतात. ही तत्त्वे मानवी मेंदूच्या जैविक रचनेचा भाग असतात. त्यामुळे भाषा शिकणे म्हणजे नवीन नियम तयार करणे नसून, मेंदूत आधीपासून असलेल्या सार्वत्रिक संरचनेचे विशिष्ट भाषेच्या स्वरूपात सक्रिय होणे होय (Cook & Newson, 2007).

चॉम्स्की यांच्या सिद्धांतामुळे भाषाविज्ञानाचा अभ्यास पूर्णपणे बदलला. यापूर्वी भाषाविज्ञान प्रामुख्याने वर्णनात्मक स्वरूपाचे होते; परंतु Generative Grammar मुळे भाषेचा अभ्यास मानवी मनाच्या संरचनेचा अभ्यास बनला. या बदलाचा मानसशास्त्रावरही मोठा परिणाम झाला. 20व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मानसशास्त्रात वर्तनवाद ही प्रमुख विचारसरणी होती. परंतु चॉम्स्की यांनी भाषेच्या मानसिक प्रक्रियांवर दिलेला भर यामुळे मानसशास्त्रात मानसिक प्रक्रिया, स्मरण, विचार आणि ज्ञानप्रक्रिया यांच्या अभ्यासाला नवे महत्त्व मिळाले. या व्यापक बौद्धिक परिवर्तनाला बोधनिक क्रांती असे संबोधले जाते.

बोधनिक क्रांतीमुळे मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, संगणकशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि न्यूरोसायन्स या क्षेत्रांमध्ये एक नवीन आंतरशाखीय संशोधनपरंपरा विकसित झाली. मानवी मन माहिती कशी प्रक्रिया करते, ज्ञानाची संरचना कशी तयार होते आणि भाषा विचारांशी कशी जोडलेली आहे या प्रश्नांचा वैज्ञानिक अभ्यास सुरू झाला. अनेक संशोधकांच्या मते चॉम्स्की यांच्या सिद्धांताने आधुनिक संबोधनिक शास्त्र या क्षेत्राच्या निर्मितीत निर्णायक भूमिका बजावली (Gardner, 1985).

त्यामुळेच आज चॉम्स्की यांना केवळ भाषावैज्ञानिक म्हणून नव्हे तर मानवी मनाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला नवे वळण देणारे विचारवंत म्हणूनही ओळखले जाते. त्यांच्या शिक्षणातून आणि संशोधनातून सिद्ध झाले की भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून मानवी मेंदूच्या सर्जनशील आणि संरचनात्मक क्षमतेचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतिबिंब आहे.

एमआयटीमधील कारकीर्द (Career at MIT)

चॉम्स्की यांनी आपले बहुतेक शैक्षणिक जीवन Massachusetts Institute of Technology येथे व्यतीत केले. 1955 साली त्यांनी MIT मध्ये संशोधक (Research Associate) म्हणून काम सुरू केले आणि पुढे 1961 मध्ये ते पूर्णवेळ प्राध्यापक झाले. MIT मध्ये त्यांनी सुमारे सहा दशकांपेक्षा अधिक काळ अध्यापन व संशोधन केले आणि 2002 मध्ये ते Institute Professor Emeritus झाले. या काळात त्यांनी भाषाविज्ञान या शास्त्राच्या स्वरूपात मूलभूत बदल घडवून आणले.

चॉम्स्की यांनी MIT मध्ये विकसित केलेला Generative Grammar हा सिद्धांत आधुनिक भाषाविज्ञानातील सर्वात प्रभावशाली संकल्पनांपैकी एक ठरला. त्यांच्या मते भाषा ही केवळ सामाजिक सवयींचा परिणाम नसून ती मानवी मेंदूत असलेल्या जैविक संरचनेशी संबंधित आहे. ही कल्पना त्यांनी Universal Grammar या सिद्धांतातून मांडली. या सिद्धांतानुसार सर्व मानवी भाषांमध्ये काही मूलभूत व्याकरणीय संरचना समान असतात आणि या संरचना मानवी मेंदूत जन्मतःच अंतर्भूत असतात (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

MIT मध्ये त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक प्रसिद्ध भाषाशास्त्रज्ञ आणि संशोधक तयार झाले. उदाहरणार्थ, Morris Halle, Ray Jackendoff, Steven Pinker यांसारख्या संशोधकांनी पुढे जागतिक स्तरावर भाषाविज्ञान आणि बोधनिक शास्त्राच्या क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यामुळे MIT हे आधुनिक भाषाविज्ञानाचे जागतिक केंद्र बनले (Smith, 1999).

चॉम्स्की यांच्या संशोधनाचा प्रभाव केवळ भाषाविज्ञानापुरता मर्यादित राहिला नाही. त्यांच्या कल्पनांनी मानसशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि न्यूरोसायन्स यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला केला. विशेषतः 1950 आणि 1960 च्या दशकात मानसशास्त्रात Cognitive Revolution घडून आली. या क्रांतीमुळे मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांवर (memory, perception, language processing) संशोधनाला प्रोत्साहन मिळाले (Gardner, 1985).

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या क्षेत्रातही चॉम्स्की यांच्या भाषिक मॉडेल्सचा उपयोग मानवी भाषेच्या संगणकीय विश्लेषणासाठी केला गेला. तसेच न्यूरोसायन्समध्ये भाषा मेंदूत कशी प्रक्रिया केली जाते याचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांच्या सिद्धांतांनी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून दिली (Pinker, 1994). त्यामुळे चॉम्स्की यांचे MIT मधील कार्य आधुनिक बोधनिक शास्त्राच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते.

सामाजिक आणि राजकीय विचार (Social and Political Thought)

चॉम्स्की हे केवळ एक प्रख्यात वैज्ञानिक नाहीत तर ते अत्यंत प्रभावशाली सामाजिक आणि राजकीय विचारवंतही आहेत. त्यांनी अनेक दशकांपासून अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणांवर, युद्धनीतीवर आणि माध्यमांच्या भूमिकेवर सखोल टीका केली आहे. विशेषतः Vietnam War दरम्यान त्यांनी अमेरिकन सरकारच्या धोरणांवर उघडपणे टीका केली आणि युद्धविरोधी चळवळीमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला (Chomsky, 1967).

1967 मध्ये त्यांनी लिहिलेला प्रसिद्ध लेख “The Responsibility of Intellectuals” हा अमेरिकन बौद्धिक इतिहासातील एक महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो. या लेखात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की बौद्धिक व्यक्तींची जबाबदारी म्हणजे सत्तेच्या दाव्यांचे विश्लेषण करणे आणि सत्य जनतेसमोर मांडणे (Chomsky, 1967).

माध्यमांच्या भूमिकेचे विश्लेषण करण्यासाठी त्यांनी Edward S. Herman यांच्यासोबत Manufacturing Consent हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकात त्यांनी “Propaganda Model” ही संकल्पना मांडली. या मॉडेलनुसार आधुनिक माध्यमे आर्थिक आणि राजकीय सत्ताकेंद्रांच्या प्रभावाखाली कार्य करतात आणि त्यामुळे माहितीचे सादरीकरण अनेकदा विशिष्ट हितसंबंधांना पूरक असते (Herman & Chomsky, 1988).

चॉम्स्की यांच्या मते लोकशाही समाजात माहितीचे नियंत्रण हे सत्तेचे एक महत्त्वाचे साधन असते. जर माध्यमे स्वायत्त नसतील तर नागरिकांना मिळणारी माहिती विकृत होऊ शकते आणि त्यामुळे लोकशाही प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे त्यांनी नेहमीच स्वतंत्र पत्रकारिता आणि टीकात्मक विचारांची गरज अधोरेखित केली आहे.

वैचारिक धैर्य आणि नैतिक भूमिका

चॉम्स्की यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात प्रेरणादायी गुण म्हणजे त्यांचे वैचारिक धैर्य. त्यांनी अनेकदा प्रस्थापित सत्ताकेंद्रांवर आणि लोकप्रिय मतांवर प्रश्न उपस्थित केले. कोणत्याही राजकीय पक्षाचा किंवा विचारधारेचा अंध पाठपुरावा करण्याऐवजी त्यांनी नेहमीच स्वतंत्र आणि टीकात्मक भूमिका घेतली.

चॉम्स्की यांच्या मते बौद्धिक व्यक्तींची प्राथमिक जबाबदारी म्हणजे सत्याचा शोध घेणे आणि सत्तेच्या दाव्यांचे परीक्षण करणे. त्यांनी वारंवार असे नमूद केले आहे की लोकशाही समाजात नागरिकांनी सरकार आणि संस्थांवर प्रश्न विचारणे अत्यावश्यक आहे (Barsky, 1997).

त्यांच्या विचारसरणीत तीन मूलभूत मूल्ये स्पष्टपणे दिसून येतात. पहिले म्हणजे बौद्धिक स्वातंत्र्य, म्हणजेच विचार आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य. दुसरे म्हणजे सामाजिक न्याय, ज्यामध्ये आर्थिक आणि राजकीय असमानतेविरुद्ध भूमिका घेण्यावर भर दिला जातो. तिसरे म्हणजे मानवी प्रतिष्ठा, म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे. ही मूल्ये त्यांच्या राजकीय लेखनात आणि सार्वजनिक व्याख्यानांमध्ये सातत्याने दिसून येतात.

चॉम्स्की आणि मानसशास्त्र (Chomsky and Psychology)

मानसशास्त्राच्या इतिहासातही चॉम्स्की यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विशेषतः 1959 मध्ये त्यांनी लिहिलेली समीक्षा मानसशास्त्राच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

त्या काळात मानसशास्त्रावर B. F. Skinner यांच्या वर्तनवाद या विचारसरणीचा मोठा प्रभाव होता. स्किनर यांनी त्यांच्या Verbal Behavior (1957) या पुस्तकात भाषा शिकणे हे मुख्यतः reinforcement आणि conditioning या प्रक्रियांमुळे घडते असा दावा केला होता.

परंतु चॉम्स्की यांनी 1959 मध्ये या पुस्तकावर लिहिलेल्या समीक्षेत स्किनर यांच्या सिद्धांतावर कठोर टीका केली. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की केवळ reinforcement च्या आधारे मानवी भाषेची जटिलता समजावून सांगता येत नाही. मुलांना मर्यादित भाषिक अनुभव असूनही ते नवीन वाक्ये निर्माण करू शकतात, यावरून भाषा शिकण्यामागे अंतर्गत मानसिक संरचना असणे आवश्यक आहे (Chomsky, 1959).

या समीक्षेमुळे मानसशास्त्रात वर्तनवादाच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या आणि मानवी मनातील अंतर्गत प्रक्रियांवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या बोधनिक मानसशास्त्राचा विकास वेगाने झाला. त्यामुळे चॉम्स्की यांचे योगदान मानसशास्त्राच्या इतिहासात बोधनिक क्रांतीच्या प्रमुख प्रेरक शक्तींपैकी एक मानले जाते (Gardner, 1985).

समारोप

नॉम चॉम्स्की हे केवळ एक महान भाषावैज्ञानिक नाहीत तर ते स्वतंत्र विचारांचे प्रतीक आहेत. त्यांनी जगाला दाखवून दिले की ज्ञानाचा उपयोग केवळ शैक्षणिक यशासाठी नाही तर समाज अधिक न्याय्य आणि विवेकशील बनवण्यासाठीही केला जाऊ शकतो. त्यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते “विचार करण्याचे स्वातंत्र्य आणि प्रश्न विचारण्याचे धैर्य हेच खरे बौद्धिक स्वातंत्र्य आहे.”

संदर्भ

Barsky, R. (1997). Noam Chomsky: A Life of Dissent. MIT Press.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. Mouton.

Chomsky, N. (1959). Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press.

Chomsky, N. (1967). The Responsibility of Intellectuals. The New York Review of Books.

Chomsky, N. (2002). Understanding Power: The Indispensable Chomsky. New Press.

Cook, V., & Newson, M. (2007). Chomsky’s Universal Grammar: An Introduction. Oxford: Blackwell.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Pantheon Books.

Newmeyer, F. (1986). Linguistic Theory in America. Orlando: Academic Press.

Pinker, S. (1994). The Language Instinct. William Morrow.

Smith, N. (1999). Chomsky: Ideas and Ideals. Cambridge University Press.