लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

 

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे आहेत ज्यांनी अत्यल्प आयुष्यातही ज्ञानाच्या एखाद्या संपूर्ण क्षेत्राला नवे वळण दिले. अशा व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे Lev Vygotsky. व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा आधुनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि भाषाविकास यांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावशाली मानला जातो. त्यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास ही केवळ जैविक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संरचना यांच्या माध्यमातून घडणारी प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राच्या अभ्यासात “समाज” आणि “संस्कृती” या घटकांना नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या विचारांनी शिक्षणशास्त्राच्या क्षेत्रातही मोठे परिवर्तन घडवले. त्यांच्या सिद्धांतानुसार मुलांचा बौद्धिक विकास हा स्वतंत्रपणे न होता इतर व्यक्तींसोबतच्या संवादातून आणि सहकार्यात्मक शिक्षणातून घडतो. शिक्षक, पालक, सहाध्यायी आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्वांचा मुलांच्या ज्ञाननिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग असतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे विचार आधुनिक constructivist education, collaborative learning, आणि scaffolding या शिक्षणपद्धतींच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट झाले आहेत (Daniels, 2001; Moll, 2014).

त्यांचे आयुष्य केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे शास्त्रीय जीवन नसून ते बौद्धिक जिज्ञासा, सामाजिक बांधिलकी आणि ज्ञानाच्या शोधासाठीच्या संघर्षाची प्रेरणादायी कथा आहे. केवळ 37 वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिमाण दिले.

बालपण आणि कुटुंब पार्श्वभूमी

लेव सेम्योनोविच व्यॅगोस्की यांचा जन्म 17 नोव्हेंबर 1896 रोजी Orsha येथे झाला. पुढे त्यांचे बालपण मुख्यतः Gomel या शहरात गेले. त्या काळात हा प्रदेश Russian Empire चा भाग होता. व्यॅगोस्की यांचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या स्थिर आणि शिक्षणाला प्राधान्य देणारे होते. त्यांचे वडील बँकेत काम करत होते आणि आई उच्च शिक्षित होत्या. त्यामुळे घरात ज्ञान, साहित्य आणि बौद्धिक चर्चेचे वातावरण होते. या वातावरणाचा व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक विकासावर मोठा परिणाम झाला (Kozulin, 1990).

लहानपणापासूनच व्यॅगोस्की यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. त्यांनी केवळ शालेय अभ्यासक्रमापुरते वाचन मर्यादित ठेवले नाही, तर साहित्य, इतिहास, तत्त्वज्ञान, नाटक आणि भाषाशास्त्र यांचा व्यापक अभ्यास केला. विशेषतः रशियन साहित्य आणि युरोपीय तत्त्वज्ञान यांबद्दल त्यांना विशेष आकर्षण होते. या काळात त्यांनी साहित्यिक विश्लेषण, भाषिक संरचना आणि मानवी विचारप्रक्रिया यांतील संबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. पुढे त्यांच्या मानसशास्त्रीय विचारांमध्ये भाषा, संस्कृती आणि विचार यांच्यातील परस्परसंबंध ही कल्पना केंद्रस्थानी दिसून येते (Wertsch, 1985).

व्यॅगोस्की यांच्या बालपणातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची समाज आणि संस्कृती यांविषयीची संवेदनशीलता. त्या काळातील रशियन समाजात राजकीय आणि सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू होती. शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक बदल यांबद्दल अनेक विचारवंत चर्चा करत होते. या वातावरणामुळे व्यॅगोस्की यांनी ज्ञानाला केवळ वैयक्तिक बौद्धिक प्रक्रिया म्हणून न पाहता सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेचा परिणाम म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली.

त्यांच्या पुढील मानसशास्त्रीय सिद्धांतांमध्ये हीच दृष्टी स्पष्टपणे दिसते. व्यॅगोस्की यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास हा व्यक्तीच्या मेंदूच्या जैविक क्षमतेवर अवलंबून असला तरी त्याची वास्तविक रचना समाजातील परस्परसंवाद, भाषिक साधने आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या माध्यमातून तयार होते. त्यामुळे त्यांनी मानसशास्त्राला “सामाजिक-सांस्कृतिक विज्ञान” म्हणून पाहण्याचा प्रयत्न केला (Vygotsky, 1978).

उच्च शिक्षण आणि बौद्धिक घडण

रशियन मानसशास्त्रज्ञ व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक विकासात त्यांच्या उच्च शिक्षणाचा अत्यंत महत्त्वाचा वाटा होता. व्यॅगोस्की यांनी 1913 साली Moscow State University येथे प्रवेश घेतला. त्या काळात ही संस्था Russian Empire मधील सर्वात प्रतिष्ठित विद्यापीठांपैकी एक मानली जात होती. सुरुवातीला त्यांनी कायदा या विषयात शिक्षण सुरू केले. परंतु त्यांच्या बौद्धिक जिज्ञासेची व्याप्ती केवळ कायद्यापुरती मर्यादित नव्हती. व्यॅगोस्की हे बहुविद्याशाखीय दृष्टिकोनाचे अभ्यासक होते. त्यांनी विद्यापीठीन शिक्षणाच्या काळात साहित्य, तत्त्वज्ञान, इतिहास, भाषाशास्त्र आणि मानसशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास केला. त्याच वेळी त्यांनी Shanyavsky People's University येथेही व्याख्याने ऐकली, जिथे त्या काळातील अनेक उदारमतवादी विचारवंत अध्यापन करत होते. त्यामुळे त्यांच्या विचारविश्वावर केवळ एका शास्त्राचा प्रभाव न राहता विविध ज्ञानपरंपरांचा परिणाम झाला (Kozulin, 1990).

व्यॅगोस्की यांच्या बौद्धिक घडणीत पाश्चिमात्य मानसशास्त्रज्ञांच्या विचारांचा काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः विल्यम जेम्स यांच्या बोधनविषयक विचारांनी आणि मानसशास्त्रातील कार्यात्मक दृष्टिकोनाने व्यॅगोस्की यांना प्रेरणा दिली. जेम्स यांनी मानवी चेतना ही सतत प्रवाही आणि कार्यशील प्रक्रिया असल्याचे प्रतिपादन केले होते. तसेच सिग्मंड फ्रायड यांच्या मनोविश्लेषणात्मक दृष्टिकोनातून मानवी वर्तनावर अबोध प्रक्रियांचा प्रभाव असतो ही कल्पना व्यॅगोस्की यांच्या चिंतनात आली. याशिवाय इवान पॅवलॉव यांच्या शारीरिक-जैविक प्रयोगांनी मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धतीचे महत्त्व स्पष्ट केले. या सर्व विचारांमुळे व्यॅगोस्की यांनी मानवी वर्तन आणि विचारप्रक्रिया समजून घेण्यासाठी बहुआयामी दृष्टिकोन स्वीकारला (Daniels, 2001).

परंतु व्यॅगोस्की यांचे वैशिष्ट्य असे की त्यांनी या विद्यमान सिद्धांतांची केवळ पुनरावृत्ती केली नाही. त्यांनी स्वतंत्रपणे विचार करून असा निष्कर्ष काढला की मानवी बोधात्मक विकास हा केवळ जैविक प्रक्रियांचा परिणाम नसून तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक वातावरणाशी घनिष्ठपणे संबंधित असतो. त्यांच्या मते भाषा, प्रतीक, सांस्कृतिक साधने आणि सामाजिक परस्परसंवाद यांच्या माध्यमातून मानवी विचारप्रक्रिया विकसित होते. ही कल्पना त्या काळातील प्रमुख मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनांपासून वेगळी होती, कारण त्या काळात बहुतेक संशोधक मानवी बुद्धिमत्तेला जैविक किंवा वैयक्तिक प्रक्रियेचा परिणाम मानत होते. व्यॅगोस्की यांनी मात्र समाज आणि संस्कृतीला बोधात्मक विकासाच्या केंद्रस्थानी ठेवले. पुढे हाच दृष्टिकोन त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक बोधनिक विकास सिद्धांताचा मूलभूत पाया ठरला (Vygotsky, 1978).

मानसशास्त्राकडे झालेला निर्णायक प्रवास

व्यॅगोस्की यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा 1924 मध्ये घडला. त्या वर्षी Leningrad येथे झालेल्या Second All-Russian Psychoneurological Congress मध्ये त्यांनी संशोधन सादर केले. त्या काळात व्यॅगोस्की औपचारिकरीत्या मानसशास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जात नव्हते; ते मुख्यतः साहित्य आणि शिक्षणशास्त्राशी संबंधित अभ्यास करत होते. तरीही या परिषदेत त्यांनी मानवी बोधन, भाषा आणि साहित्य यांच्यातील संबंधांवर अत्यंत मौलिक विचार मांडले. त्यांनी असा मुद्दा मांडला की साहित्य, कला आणि भाषा या केवळ सांस्कृतिक अभिव्यक्ती नसून त्या मानवी मानसिक प्रक्रियांच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात (Wertsch, 1985).

त्यांचे सादरीकरण परिषदेत उपस्थित असलेल्या विद्वानांना अत्यंत प्रभावी वाटले. विशेषतः सोव्हिएत मानसशास्त्रातील प्रमुख संशोधकांनी त्यांच्या विचारांतील मौलिकता ओळखली. त्यानंतर त्यांना Institute of Psychology Moscow येथे संशोधनासाठी आमंत्रित करण्यात आले. या संस्थेत प्रवेश मिळाल्यानंतर व्यॅगोस्की यांना मानसशास्त्रातील औपचारिक संशोधनाची संधी मिळाली. येथे त्यांनी शिक्षण, भाषा, बोधात्मक विकास आणि सामाजिक परस्परसंवाद यांवरील संशोधन सुरू केले. पुढे त्यांच्या सहकाऱ्यांमध्ये Alexander Luria आणि Alexei Leontiev यांसारखे महत्त्वाचे संशोधक सामील झाले. या सहकार्यामुळे सोव्हिएत मानसशास्त्रात एक नवीन बौद्धिक परंपरा निर्माण झाली, ज्याला पुढे Cultural-Historical Psychology म्हणून ओळखले जाऊ लागले (Cole & Scribner, 1978).

या काळात व्यॅगोस्की यांनी मानवी बोधात्मक विकासाचे सामाजिक स्वरूप स्पष्ट करणाऱ्या अनेक संकल्पना विकसित केल्या. भाषा आणि विचार यांचे परस्परसंबंध, सामाजिक संवादातून होणारे शिक्षण, आणि सांस्कृतिक साधनांच्या माध्यमातून घडणारा मानसिक विकास या विषयांवर त्यांनी सखोल संशोधन केले. पुढे त्यांच्या या संशोधनातून Zone of Proximal Development (ZPD), Private Speech, आणि Scaffolding यांसारख्या संकल्पनांचा विकास झाला, ज्यांनी शिक्षणशास्त्र आणि विकासात्मक मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवून आणले (Vygotsky, 1978; Daniels, 2001).

सामाजिक-सांस्कृतिक बोधनिक विकासाचा सिद्धांत

मानवी बोधनिक विकास समजून घेण्यासाठी विसाव्या शतकात अनेक महत्त्वपूर्ण सिद्धांत मांडले गेले. त्यामध्ये लेव व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा अत्यंत प्रभावी आणि क्रांतिकारी सिद्धांत मानला जातो. या सिद्धांतानुसार मानवी विचार, भाषा आणि बोधात्मक क्षमता या केवळ जैविक किंवा वैयक्तिक प्रक्रियांमधून विकसित होत नाहीत; त्या मुख्यतः सामाजिक परस्परसंवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संवाद यांच्या माध्यमातून विकसित होतात. म्हणजेच, माणूस शिकतो तो केवळ स्वतःच्या अनुभवातून नाही तर समाजातील इतर लोकांशी संवाद साधून, सांस्कृतिक परंपरा आत्मसात करून आणि भाषेच्या माध्यमातून ज्ञानाची देवाणघेवाण करून शिकतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांच्या मते शिक्षण आणि सामाजिक वातावरण हे बोधात्मक विकासाचे केंद्रबिंदू आहेत (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या काळात बालविकासाविषयीचे संशोधन प्रामुख्याने जीन पियाजे यांच्या सिद्धांताच्या प्रभावाखाली होते. पियाजे यांच्या मते मुलांचा बौद्धिक विकास हा निश्चित टप्प्यांमध्ये घडतो. त्यांनी वेदन-कारक अवस्था (Sensorimotor Stage), पूर्व-क्रियात्मक अवस्था (Preoperational Stage), मूर्त क्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage) आणि औपचारिक क्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage) असे चार विकासटप्पे मांडले. पियाजे यांच्या मतानुसार मुलं ज्ञानाची निर्मिती स्वतःच्या अनुभवातून करतात आणि त्यांचा विकास मुख्यतः स्व-अन्वेषण (Self-discovery) या प्रक्रियेतून घडतो (Piaget, 1952).

परंतु व्यॅगोस्की यांनी या दृष्टिकोनात एक महत्त्वपूर्ण सुधारणा केली. त्यांनी सांगितले की मुलांच्या बोधात्मक विकासामध्ये सामाजिक परस्परसंवादाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. मुलं शिकण्याच्या प्रक्रियेत मोठ्यांशी, शिक्षकांशी, पालकांशी आणि सहकाऱ्यांशी संवाद साधतात आणि या संवादातून त्यांची विचारशक्ती विकसित होते. व्यॅगोस्की यांच्या मते ज्ञानाची निर्मिती ही सामाजिक प्रक्रियेतून सुरू होते आणि नंतर ती वैयक्तिक मानसिक प्रक्रियेत रूपांतरित होते. त्यांनी याला Internalization (आंतरिक क्रिया) असे म्हटले. म्हणजेच एखादी कल्पना किंवा कौशल्य सुरुवातीला सामाजिक संवादातून शिकले जाते आणि नंतर ते व्यक्तीच्या वैयक्तिक विचारप्रक्रियेचा भाग बनते (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतामध्ये भाषा ही बोधात्मक विकासाची सर्वात महत्त्वाची साधन मानली जाते. त्यांच्या मते भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती विचारांची रचना घडवणारी प्रणाली आहे. मुलं सुरुवातीला इतरांशी संवाद साधण्यासाठी भाषा वापरतात, पण हळूहळू ती भाषा त्यांच्या विचारप्रक्रियेचा भाग बनते. लहान मुलांमध्ये दिसणारी Private Speech (स्वतःशी बोलणे) ही प्रक्रिया पुढे Inner Speech (आंतरिक भाषा) मध्ये रूपांतरित होते आणि तीच पुढे जाऊन जटिल विचार आणि समस्या-निराकरणासाठी उपयोगी ठरते (Daniels, 2001).

1. Zone of Proximal Development (ZPD)

व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि प्रभावी संकल्पना म्हणजे Zone of Proximal Development (ZPD). ही संकल्पना मुलांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचे अत्यंत सूक्ष्म आणि वास्तववादी स्पष्टीकरण देते. व्यॅगोस्की यांच्या मते प्रत्येक मुलामध्ये दोन प्रकारच्या क्षमता असतात. पहिली म्हणजे Actual Development Level म्हणजे मुलाला कोणते काम स्वतः स्वतंत्रपणे करता येते. दुसरी म्हणजे Potential Development Level म्हणजे मुलाला योग्य मार्गदर्शन किंवा सहकार्य मिळाल्यास करता येणारी कामे. या दोन्ही स्तरांमधील अंतराला Zone of Proximal Development असे म्हटले जाते (Vygotsky, 1978).

सोप्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास, मुलाच्या विकासामध्ये तीन प्रकारची कार्ये असतात. पहिला स्तर म्हणजे मुलाला पूर्णपणे स्वतः करता येणारी कामे. दुसरा स्तर म्हणजे अशी कामे जी मुलाला मार्गदर्शन, सूचना किंवा सहकार्य मिळाल्यास करता येतात. तिसरा स्तर म्हणजे अशी कामे जी मुलाला सध्या अजिबात करता येत नाहीत, जरी मदत मिळाली तरी. या तीन स्तरांपैकी दुसरा स्तर म्हणजेच Zone of Proximal Development होय. याच क्षेत्रात मुलाचे सर्वाधिक प्रभावी शिक्षण घडते, कारण येथे मुलाला नवीन कौशल्य शिकण्याची क्षमता असते, पण त्यासाठी सामाजिक सहकार्याची गरज असते (Woolfolk, 2016).

या प्रक्रियेमध्ये शिक्षक, पालक, मित्र किंवा अधिक अनुभवी व्यक्ती महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते मुलाला आवश्यक त्या सूचना, मार्गदर्शन आणि सहाय्य देतात. हळूहळू मुलाचे कौशल्य विकसित होत जाते आणि जे काम सुरुवातीला मदतीने करता येत होते ते नंतर स्वतंत्रपणे करता येऊ लागते. हीच प्रक्रिया शिक्षणाच्या प्रभावी पद्धतीचा आधार बनते. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांच्या मते शिक्षण हे विकासाच्या पुढे जाऊन त्याला चालना देणारे असावे. म्हणजेच योग्य शिक्षणामुळे मुलाचा विकास अधिक वेगाने होऊ शकतो.

2. Scaffolding (स्कॅफोल्डिंग)

Scaffolding ही संकल्पना थेट व्यॅगोस्की यांनी वापरलेली नसली तरी ती त्यांच्या ZPD संकल्पनेवर आधारित आहे. ही संकल्पना नंतर शिक्षणतज्ज्ञ Jerome Bruner आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विकसित केली (Wood, Bruner & Ross, 1976). Scaffolding म्हणजे शिकणाऱ्या व्यक्तीला सुरुवातीला दिलेले तात्पुरते बौद्धिक सहाय्य होय. जसे बांधकाम करताना इमारतीभोवती आधारासाठी बांधकामाचे तात्पुरते संरचनात्मक आधार (scaffold) लावले जातात, तसेच शिक्षणामध्ये शिक्षक विद्यार्थ्यांना सुरुवातीला मदत करतात.

उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितातील अवघड समस्या सोडवता येत नसेल तर शिक्षक त्याला सुरुवातीला सूचना देतात, उदाहरणे दाखवतात किंवा प्रश्नाचे छोटे भाग करून समजावतात अशा टप्प्याटप्प्याने मार्गदर्शन करतात. जसजसे विद्यार्थ्याचे कौशल्य वाढते तसतसे शिक्षकांचे सहाय्य कमी होत जाते. शेवटी विद्यार्थी ते काम पूर्णपणे स्वतंत्रपणे करू लागतो. ही प्रक्रिया ZPD च्या कार्यपद्धतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे (Santrock, 2018).

आधुनिक शिक्षणशास्त्रात सहकार्यात्मक अध्ययन (Collaborative Learning), मार्गदर्शित अध्ययन (Guided Learning) आणि सहकारी समस्या-निराकरण (Cooperative Problem Solving) या पद्धतींचा आधार व्यॅगोस्की यांच्या या संकल्पनांमध्येच आहे. त्यामुळे आज जगभरातील शिक्षणपद्धतींमध्ये व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांताचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा बोधात्मक विकास समजून घेण्यासाठी अत्यंत प्रभावी चौकट प्रदान करतो. व्यॅगोस्की यांनी दाखवून दिले की मानवी बुद्धिमत्ता ही एकाकी विकसित होत नाही; ती समाज, भाषा, संस्कृती आणि सामाजिक संवाद यांच्या माध्यमातून विकसित होते. त्यांच्या ZPD आणि त्यावर आधारित Scaffolding या संकल्पनांनी शिक्षणशास्त्राला नवी दिशा दिली. त्यामुळे आज आधुनिक शिक्षणपद्धतीमध्ये शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संवाद, सहकार्य आणि सामाजिक शिक्षण यांना अत्यंत महत्त्व दिले जाते. व्यॅगोस्की यांच्या विचारांमुळे शिक्षण केवळ माहिती देण्याची प्रक्रिया न राहता सहकार्यात्मक ज्ञाननिर्मितीची प्रक्रिया बनली आहे.

अल्प आयुष्य आणि महान वारसा

व्यॅगोस्की यांचे आयुष्य अत्यंत अल्प होते, परंतु त्यांच्या बौद्धिक योगदानाचा प्रभाव अत्यंत व्यापक आहे. त्यांना तरुण वयातच Tuberculosis झाला होता. त्या काळात या आजारावर प्रभावी उपचार उपलब्ध नव्हते. दीर्घ काळ आजाराशी झुंज देत असतानाही त्यांनी संशोधन आणि लेखन सुरू ठेवले. अखेरीस 1934 साली, केवळ 37 वर्षांच्या वयात त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या अनेक हस्तलिखित लेखनांचा आणि संशोधनांचा प्रकाशन झाला. सोव्हिएत संघातील राजकीय परिस्थितीमुळे त्यांच्या काही विचारांना काही काळ मर्यादा आल्या होत्या. परंतु 1960 च्या दशकानंतर त्यांच्या ग्रंथांचे इंग्रजी भाषांतर झाले आणि पश्चिमेकडील संशोधकांनी त्यांच्या सिद्धांतांचा व्यापक अभ्यास सुरू केला. विशेषतः शिक्षणशास्त्र, बालमानसशास्त्र आणि बोधनिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या सिद्धांतांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले (Cole & Scribner, 1978). आज जगभरातील अनेक शैक्षणिक अभ्यासक्रमांमध्ये व्यॅगोस्की यांचे सिद्धांत शिकवले जातात. Zone of Proximal Development, scaffolding, आणि social learning यांसारख्या संकल्पना आधुनिक शिक्षण पद्धतींचा महत्त्वाचा भाग बनल्या आहेत.

व्यॅगोस्की यांच्या जीवनातून मिळणाऱ्या प्रेरणा

व्यॅगोस्की यांचे जीवन अनेक प्रकारे प्रेरणादायी आहे. सर्वप्रथम, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात ज्ञानासाठी असलेली असामान्य जिज्ञासा दिसून येते. त्यांनी मानसशास्त्राबरोबरच साहित्य, तत्त्वज्ञान, इतिहास आणि भाषाशास्त्र यांचा अभ्यास केला. या बहुविषयक दृष्टिकोनामुळे त्यांच्या संशोधनाला व्यापक बौद्धिक पाया मिळाला. त्यामुळे त्यांनी मानवी विकासाचा अभ्यास केवळ मानसशास्त्रीय चौकटीत न करता सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये केला (Daniels, 2001).

दुसरे म्हणजे त्यांनी मानवी ज्ञानाला सामाजिक संदर्भात समजून घेण्याचा दृष्टिकोन दिला. त्या काळातील अनेक मानसशास्त्रज्ञ मानवी विचार प्रक्रियेला वैयक्तिक किंवा जैविक प्रक्रियांपुरते मर्यादित मानत होते. परंतु व्यॅगोस्की यांनी दाखवून दिले की मानवी बोधात्मक विकास हा सामाजिक संवाद आणि सांस्कृतिक साधनांच्या माध्यमातून घडतो. हा दृष्टिकोन आजच्या सामाजिक-सांस्कृतिक मानसशास्त्राचा आधार बनला आहे.

तिसरे म्हणजे त्यांच्या अल्प आयुष्यातही त्यांनी केलेले कार्य अत्यंत उल्लेखनीय आहे. केवळ 37 वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवा सैद्धांतिक पाया दिला. त्यांच्या सिद्धांतांनी पुढील अनेक दशकांतील संशोधनाला दिशा दिली.

    चौथे म्हणजे शिक्षण क्षेत्रावर त्यांचा प्रभाव अत्यंत व्यापक आहे. आज आधुनिक शिक्षण पद्धतींमध्ये विद्यार्थ्यांमधील सहकार्य, शिक्षकांचे मार्गदर्शन, संवादाधारित शिक्षण आणि सामाजिक सहभाग यांना महत्त्व दिले जाते. या सर्व कल्पनांच्या मागे व्यॅगोस्की यांच्या सिद्धांतांचा प्रभाव दिसून येतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे कार्य केवळ मानसशास्त्रापुरते मर्यादित न राहता शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र आणि बोधात्मक विज्ञान या क्षेत्रांवरही परिणाम घडवते.

समारोप:

लेव व्यॅगोस्की हे केवळ एक मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते मानवी शिक्षण आणि विकासाला सामाजिक संदर्भात समजून घेणारे विचारवंत होते. त्यांनी दाखवून दिले की मानवी बुद्धिमत्ता एकाकी विकसित होत नाही; ती समाज, संस्कृती आणि संवाद यांच्या माध्यमातून घडते. आज शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि बोधनिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांमध्ये त्यांचे विचार मार्गदर्शक ठरतात.

संदर्भ:

Cole, M., & Scribner, S. (1978). Introduction to Vygotsky. In L. S. Vygotsky, Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

Daniels, H. (2001). Vygotsky and Pedagogy. Routledge.

Kozulin, A. (1990). Vygotsky's Psychology: A Biography of Ideas. Harvard University Press.

Moll, L. C. (2014). L. S. Vygotsky and Education. New York: Routledge.

Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. New York: International Universities Press.

Santrock, J. W. (2018). Educational Psychology (6th ed.). New York: McGraw-Hill.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

Wertsch, J. V. (1985). Vygotsky and the Social Formation of Mind. Harvard University Press.

Wood, D., Bruner, J. S., & Ross, G. (1976). The role of tutoring in problem solving. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17(2), 89–100.

Woolfolk, A. (2016). Educational Psychology (13th ed.). Boston: Pearson.