विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

 

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसोपचाराच्या क्षेत्रात विचार, भावना आणि वर्तन यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीच्या जीवनातील ताण, चिंता, नैराश्य किंवा असंतोष हे केवळ बाह्य परिस्थितींमुळे निर्माण होत नाहीत, तर त्या परिस्थितींचा आपण कसा अर्थ लावतो यावरही ते अवलंबून असतात. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रात हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी मानला जातो.

या विचारधारेचा शास्त्रीय पाया Albert Ellis यांनी 1950 च्या दशकात मांडला. त्यांनी पारंपरिक मनोविश्लेषण पद्धतीवर टीका करत एक अधिक सक्रिय, तर्कशुद्ध आणि व्यावहारिक उपचारपद्धती विकसित केली ती म्हणजे Rational Emotive Behavior Therapy (REBT). Ellis यांच्या मते, “मानसिक त्रास हा घटनांमुळे नव्हे, तर त्या घटनांबद्दल असलेल्या अविवेकी (irrational) विश्वासांमुळे निर्माण होतो.” हा दृष्टिकोन मानसोपचाराच्या क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला (Ellis, 1962).

REBT ची संकल्पना

REBT ही एक बोधात्मक आणि वर्तनात्मक मानसोपचार पद्धत आहे, जी व्यक्तीच्या विचारसरणीमध्ये बदल घडवून तिच्या भावनिक आणि वर्तनात्मक समस्यांवर उपाय शोधते. या पद्धतीनुसार, व्यक्तीच्या जीवनातील कोणतीही घटना (Activating Event) थेट भावनिक प्रतिक्रिया निर्माण करत नाही. त्याऐवजी, त्या घटनांबद्दल व्यक्तीच्या मनात असलेले विश्वास (Beliefs) हेच त्या भावनिक परिणामाचे (Consequences) खरे कारण असतात.

Ellis यांनी मांडलेला हा मूलभूत सिद्धांत पुढील वाक्यात स्पष्ट होतो: “People are not disturbed by things, but by the views they take of them.” (Epictetus च्या विचारांवर आधारित; Ellis, 1962).

याचा अर्थ असा की, एखाद्या अपयशाची घटना स्वतः दुःख निर्माण करत नाही, तर त्या अपयशाबद्दल व्यक्तीच्या मनातील अर्थ लावण्याची पद्धत दुःख निर्माण करते. उदाहरणार्थ:

“मी अपयशी झालो → माझं आयुष्य संपलं”

→ हा अविवेकी (irrational) आणि अतिशयोक्तीपूर्ण विचार आहे, जो नैराश्य वाढवतो.

“मी अपयशी झालो → पण मी पुन्हा प्रयत्न करू शकतो”

→ हा विवेकी (rational) विचार आहे, जो आशावाद आणि प्रेरणा निर्माण करतो.

हे विश्वास भावनिक त्रास वाढवतात, जसे की चिंता, नैराश्य, राग इत्यादी. REBT चे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे या अविवेकी विश्वासांना ओळखणे, त्यांना आव्हान देणे (disputation) आणि त्याऐवजी अधिक वास्तववादी व तर्कसंगत विचार विकसित करणे (Dryden & Neenan, 2004). यामुळे व्यक्तीच्या भावनिक आरोग्यात सुधारणा होते आणि ती अधिक लवचिक व अनुकूलनक्षम बनते.

ABC मॉडेल

REBT च्या मते, व्यक्ती बाह्य जगातील घटनांना वस्तुनिष्ठपणे अनुभवत नाही, तर त्या घटनांचे अर्थ लावताना तिची वैयक्तिक विचारप्रक्रिया, पूर्वानुभव, मूल्यव्यवस्था आणि अपेक्षा यांचा मोठा प्रभाव पडतो. म्हणूनच एकच घटना वेगवेगळ्या व्यक्तींमध्ये वेगवेगळ्या भावनिक प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या परीक्षेत अपयश ही घटना एका व्यक्तीसाठी शिकण्याची संधी ठरू शकते, तर दुसऱ्या व्यक्तीसाठी ती स्वतःच्या अपूर्णतेचे प्रतीक ठरू शकते. ही भिन्नता घटनांमध्ये नसून त्या घटनांबद्दलच्या विश्वासांमध्ये असते (Corey, 2017).

Ellis यांनी या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी प्रसिद्ध ABC मॉडेल मांडले. या मॉडेलमध्ये “A (Activating Event)” म्हणजे घटना, “B (Beliefs)” म्हणजे त्या घटनेबद्दलचे विश्वास किंवा विचार, आणि “C (Consequences)” म्हणजे त्या विचारांमुळे निर्माण होणारे भावनिक आणि वर्तनात्मक परिणाम. पारंपरिक समजुतीप्रमाणे A थेट C निर्माण करते असे मानले जाते, परंतु REBT या गृहितकाला नाकारते. त्याऐवजी, A आणि C यांच्यामध्ये B हा अत्यंत महत्त्वाचा मध्यस्थ घटक असतो. त्यामुळे वास्तविक संबंध “A → B → C” असा असतो (Ellis, 1994).

याचा अर्थ असा की, घटना स्वतः भावनिक परिणाम निर्माण करत नाही, तर त्या घटनेबद्दल व्यक्तीने तयार केलेले अर्थ, निष्कर्ष आणि मूल्यनिर्धारण हेच त्या परिणामांचे मूळ कारण असतात. उदाहरणार्थ, “परीक्षेत अपयश” (A) ही घटना आहे. जर व्यक्तीचा विश्वास (B) असा असेल की “मी पूर्णपणे निकृष्ट आहे आणि मला यश मिळालेच पाहिजे होते”, तर त्याचा परिणाम (C) म्हणून नैराश्य, लाज आणि आत्मविश्वासाचा अभाव निर्माण होतो. हा विचार अविवेकी आहे, कारण तो अतिशयोक्तीपूर्ण, कठोर आणि वास्तवाशी विसंगत आहे.

     परंतु जर त्याच घटनेबद्दल व्यक्तीचा विश्वास बदलला. उदा. “मी अपयशी झालो, पण हे माझ्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्य ठरवत नाही; मी पुन्हा प्रयत्न करून सुधारणा करू शकतो” तर भावनिक परिणाम पूर्णपणे बदलतो. अशा विवेकी विचारांमुळे निराशेऐवजी प्रेरणा, आत्मविश्वास आणि सकारात्मकता निर्माण होते. यावरून स्पष्ट होते की, भावनिक आरोग्य टिकवण्यासाठी विचारसरणीतील बदल अत्यंत महत्त्वाचा आहे (Dryden & Neenan, 2004).

REBT मध्ये “beliefs” हे केवळ साधे विचार नसून ते व्यक्तीच्या मूलभूत गृहितकांचे (core assumptions) प्रतिनिधित्व करतात. हे विश्वास अनेकदा “मला हे मिळालेच पाहिजे”, “हे अजिबात सहन होणार नाही”, किंवा “जर मी अपयशी झालो तर मी निरुपयोगी आहे” अशा स्वरूपात असतात. Ellis यांनी अशा विश्वासांना “musturbatory thinking” असे संबोधले आहे, कारण त्यामध्ये “must”, “should”, “ought” यांसारख्या कठोर अपेक्षा असतात. अशा प्रकारचे विचार व्यक्तीच्या भावनिक संतुलनाला बाधा आणतात (Ellis, 1962).

याच्या उलट, REBT विवेकी विचारसरणी विकसित करण्यावर भर देते. विवेकी विचार हे लवचिक, वास्तववादी आणि स्वीकृतीवर आधारित असतात. उदाहरणार्थ, “मला यश मिळाले तर चांगले, पण अपयश आले तरी मी ते स्वीकारू शकतो” हा विचार व्यक्तीला मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर बनवतो. त्यामुळे REBT ही केवळ उपचारपद्धती नसून एक जीवनदृष्टिकोन आहे, जो व्यक्तीला तर्कशुद्ध विचार करायला, स्वतःच्या अविवेकी विश्वासांना ओळखायला आणि त्यांना बदलून अधिक आरोग्यदायी भावनिक जीवन जगायला मदत करतो.

ABCDE मॉडेल

Albert Ellis यांनी विकसित केलेले ABCDE मॉडेल हे REBT चे मुख्य सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक आधारस्तंभ मानले जाते. हे मॉडेल व्यक्तीच्या भावनिक समस्यांचा उगम, त्यांची टिकून राहण्याची प्रक्रिया आणि त्यावर उपाय करण्याची पद्धत स्पष्ट करते. ABCDE मॉडेलमुळे व्यक्तीला आपल्या विचारांची (belief system) जाणीव होते आणि त्या विचारांमध्ये तर्कशुद्ध बदल घडवून भावनिक संतुलन साधता येते (Ellis, 1962; Dryden & Neenan, 2004).

(A) Activating Event – घटना

A म्हणजे Activating Event, म्हणजेच एखादी बाह्य किंवा अंतर्गत घटना जी भावनिक प्रतिक्रिया निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरते. ही घटना प्रत्यक्ष (उदा. अपयश, टीका, नकार) किंवा कल्पित (imagined) असू शकते. REBT नुसार, घटना स्वतः तटस्थ असते; ती स्वतःहून भावनिक त्रास निर्माण करत नाही. उदाहरणार्थ, “मित्राने फोन केला नाही” ही एक साधी घटना आहे. या घटनेत कोणताही भावनिक अर्थ अंतर्भूत नसतो. मात्र, व्यक्ती त्या घटनेचा कसा अर्थ लावते, यावर पुढील भावनिक प्रतिक्रिया अवलंबून असते. Ellis यांच्या मते, बहुतेक लोक चुकून “A → C” असा सरळ संबंध मानतात, म्हणजे घटना थेट भावना निर्माण करते. परंतु प्रत्यक्षात हा संबंध “A → B → C” असा असतो (Ellis, 1994).

(B) Beliefs – विश्वास

B म्हणजे Beliefs, म्हणजेच त्या घटनेबद्दल व्यक्तीच्या मनात असलेले विचार, विश्वास किंवा अर्थ लावण्याची पद्धत. हे विश्वास दोन प्रकारचे असतात:

• विवेकी (Rational Beliefs) – तर्कसंगत, लवचिक आणि वास्तववादी
• अविवेकी (Irrational Beliefs) – कठोर, अतिशयोक्तीपूर्ण आणि तर्कहीन

उदाहरणात: “तो मला दुर्लक्षित करतो” हा एक अविवेकी निष्कर्ष आहे, कारण तो पुराव्याशिवाय काढलेला आहे आणि त्यात नकारात्मक अनुमान आहे.

Ellis यांनी अविवेकी विश्वासांची काही वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत:

• “मला हे मिळालंच पाहिजे” (Demandingness)
• “हे खूप भयंकर आहे” (Catastrophizing)
• “मी हे सहन करू शकत नाही” (Low frustration tolerance)
• “मी किंवा इतर पूर्णपणे वाईट आहेत” (Global evaluation)

हे विश्वासच पुढील भावनिक परिणामांचे मुख्य कारण ठरतात (Dryden, 2012).

(C) Consequences – भावनिक आणि वर्तनात्मक परिणाम

C म्हणजे Consequences, म्हणजेच त्या विश्वासांमुळे निर्माण होणाऱ्या भावना आणि वर्तन. या परिणामांमध्ये दोन घटक असतात:

• भावनिक परिणाम: दुःख, चिंता, राग, अपराधभाव
• वर्तनात्मक परिणाम: टाळाटाळ करणे, आक्रमक वर्तन, सामाजिक दूरत्व

उदाहरणात: “तो मला दुर्लक्षित करतो” या विश्वासामुळे व्यक्तीला दुःख आणि राग वाटतो, तसेच ती त्या मित्रापासून दूर राहू शकते किंवा नकारात्मक प्रतिक्रिया देऊ शकते.

REBT नुसार, हे परिणाम घटना (A) मुळे नसून विश्वास (B) मुळे निर्माण होतात. त्यामुळे उपचारात B वर काम करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते (Corey, 2017).

(D) Disputation – अविवेकी विश्वासांना आव्हान देणे

D म्हणजे Disputation, म्हणजेच अविवेकी विश्वासांना तर्कशुद्ध पद्धतीने आव्हान देणे (challenging irrational beliefs). REBT मधील हा सर्वात सक्रिय आणि उपचारात्मक टप्पा आहे. Disputation तीन प्रकारे केली जाते:

• Logical Disputation (तर्कशुद्ध प्रश्न) – “हा विचार तर्कसंगत आहे का?”
• Empirical Disputation (पुराव्यांवर आधारित प्रश्न) – “या विचाराला कोणता पुरावा आहे?”
• Pragmatic Disputation (उपयोगितेवर आधारित प्रश्न) – “हा विचार मला मदत करतो का?”

उदाहरणात: “खरंच तो मला मुद्दाम दुर्लक्षित करतो का?” हा प्रश्न व्यक्तीच्या अविवेकी निष्कर्षाला आव्हान देतो. या प्रक्रियेमुळे व्यक्तीला आपले विचार तपासण्याची आणि त्यातील चुका ओळखण्याची सवय लागते.

(E) Effective New Philosophy – नवीन विवेकी दृष्टिकोन

E म्हणजे Effective New Philosophy, म्हणजेच नवीन, तर्कसंगत आणि वास्तववादी विचारसरणी विकसित करणे. हा टप्पा दीर्घकालीन बदलासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

उदाहरणात: “तो व्यस्त असू शकतो; मी नंतर संपर्क करू शकतो” हा विचार अधिक लवचिक, वास्तववादी आणि भावनिकदृष्ट्या आरोग्यदायी आहे. या नव्या विचारसरणीमुळे:

• भावनिक स्थैर्य वाढते
• ताण कमी होतो
• वर्तन अधिक सकारात्मक होते

Ellis यांच्या मते, REBT चे अंतिम उद्दिष्ट म्हणजे व्यक्तीला self-help philosophy विकसित करणे, ज्यामुळे ती भविष्यातील समस्यांना अधिक प्रभावीपणे हाताळू शकते (Ellis, 2001).

एकत्रित उदाहरण (ABCDE चा प्रवाह)

• A: मित्राने फोन केला नाही
• B: “तो मला दुर्लक्षित करतो”
• C: दुःख, राग
• D: “याचा पुरावा काय आहे?”
• E: “तो व्यस्त असू शकतो; मी नंतर बोलू शकतो”

या प्रक्रियेत, B बदलल्यामुळे C मध्ये सकारात्मक बदल होतो. ABCDE मॉडेल हे REBT चे केवळ सैद्धांतिक मॉडेल नसून एक व्यावहारिक साधन आहे, जे व्यक्तीला स्वतःच्या विचारांवर काम करण्यास शिकवते. हे मॉडेल व्यक्तीला भावनिक स्व-नियमन, तर्कशुद्ध विचारसरणी आणि आत्मस्वीकार विकसित करण्यास मदत करते. आधुनिक मानसोपचारात ABCDE मॉडेल अत्यंत प्रभावी मानले जाते, कारण ते व्यक्तीला समस्यांच्या मुळाशी जाऊन कायमस्वरूपी बदल घडवण्याची क्षमता देते.

REBT ची मूलभूत तत्त्वे

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचे मूलभूत तत्त्वज्ञान Albert Ellis यांनी विकसित केले असून ते मानवी विचारसरणी आणि भावनिक अनुभव यांच्यातील घनिष्ठ संबंधावर आधारित आहे. या पद्धतीतील प्रत्येक तत्त्व मानसोपचाराच्या प्रक्रियेत अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते.

प्रथम, विचार, भावना आणि वर्तन हे एकमेकांशी जोडलेले असतात हे REBT चे मुख्य तत्त्व आहे. व्यक्ती जे विचार करते त्यानुसार तिच्या भावना निर्माण होतात आणि त्या भावनांवरून तिचे वर्तन ठरते. उदाहरणार्थ, “मी काहीच करू शकत नाही” असा विचार केल्यास निराशा निर्माण होते आणि व्यक्ती प्रयत्न करणे टाळते. याउलट, “मी प्रयत्न केल्यास सुधारणा होऊ शकते” असा विचार आशावाद निर्माण करतो आणि सक्रिय वर्तन घडवतो. म्हणूनच REBT मध्ये विचारांमध्ये बदल घडवून भावनिक आणि वर्तनात्मक सुधारणा साध्य करण्यावर भर दिला जातो (Ellis, 1962; Corey, 2017).

दुसरे महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे अविवेकी विचार हे मानसिक त्रासाचे मुख्य कारण आहेत. Rational Emotive Behavior Therapy नुसार, “मला नेहमी यश मिळालंच पाहिजे”, “लोकांनी मला आवडलंच पाहिजे” किंवा “ही परिस्थिती सहन करणे अशक्य आहे” अशा प्रकारचे अवास्तव, कठोर आणि तर्कहीन विश्वास मानसिक त्रास निर्माण करतात. हे विचार व्यक्तीच्या अपेक्षा अतिशयोक्तीपूर्ण बनवतात आणि वास्तवाशी विसंगत असल्यामुळे चिंता, राग किंवा नैराश्य वाढते (Dryden & Neenan, 2004).

तिसरे तत्त्व असे सांगते की व्यक्ती स्वतःचे विचार बदलू शकते. REBT ही सक्रिय (active-directive) उपचारपद्धती आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीला स्वतःच्या विचारांची जाणीव करून दिली जाते आणि त्यांना बदलण्याची क्षमता विकसित केली जाते. Ellis यांच्या मते, माणूस आपल्या विचारांचा गुलाम नसून तो त्यावर नियंत्रण ठेवू शकतो. या प्रक्रियेत व्यक्ती स्वतःच्या अविवेकी विश्वासांना ओळखते, त्यांचे परीक्षण करते आणि अधिक तर्कसंगत पर्याय स्वीकारते (Ellis, 1994).

चौथे तत्त्व म्हणजे तर्कसंगत विचारसरणी विकसित केल्यास भावनिक आरोग्य सुधारते. जेव्हा व्यक्ती वास्तववादी, लवचिक आणि स्वीकारात्मक विचार विकसित करते, तेव्हा तिच्या भावनिक प्रतिक्रियाही संतुलित होतात. उदाहरणार्थ, “ही परिस्थिती कठीण आहे, पण मी तिचा सामना करू शकतो” असा विचार तणाव कमी करतो आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता वाढवतो. त्यामुळे REBT केवळ उपचारपद्धती नसून एक जीवनदृष्टी म्हणूनही उपयुक्त ठरते (Corey, 2017).

पाचवे आणि अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे स्व-स्वीकार. REBT मध्ये ‘Unconditional Self-Acceptance’ या संकल्पनेवर विशेष भर दिला जातो. याचा अर्थ असा की व्यक्तीने स्वतःला पूर्णतः स्वीकारले पाहिजे—तिच्या यशांसह आणि अपयशांसह. व्यक्तीचे मूल्य तिच्या कृतींवर अवलंबून नसून ती एक मानव म्हणून मूल्यवान आहे, हा दृष्टिकोन मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यामुळे आत्मनिंदा कमी होते आणि आत्मविश्वास वाढतो (Ellis, 2001).

REBT मधील तंत्रे

REBT ही एक बहुआयामी उपचारपद्धती असून त्यामध्ये बोधात्मक, भावनिक आणि वर्तनात्मक तंत्रांचा एकत्रित वापर केला जातो. ही तंत्रे व्यक्तीच्या विचार, भावना आणि वर्तन या तिन्ही स्तरांवर काम करतात.

(अ) बोधात्मक तंत्रे

बोधात्मक तंत्रांचा मुख्य उद्देश म्हणजे अविवेकी विचार ओळखणे आणि त्यांना तर्कसंगत विचारांनी बदलणे. यामध्ये तर्कशुद्ध प्रश्न विचारणे हे महत्त्वाचे तंत्र आहे. यात व्यक्तीला स्वतःच्या विचारांवर प्रश्न विचारायला शिकवले जाते, जसे की “हा विचार तर्कसंगत आहे का?”, “याचा पुरावा काय आहे?”, “याचा पर्याय काय असू शकतो?” अशा प्रश्नांमुळे विचारांची वस्तुनिष्ठ तपासणी होते (Ellis, 1962).

विश्वासांचे परीक्षण या तंत्रामध्ये व्यक्तीला आपल्या विश्वासांची वास्तविकतेशी तुलना करण्यास सांगितले जाते. उदाहरणार्थ, “सगळे लोक मला नापसंत करतात” हा विचार प्रत्यक्ष अनुभवांद्वारे तपासला जातो. बहुतेक वेळा हा विश्वास अतिशयोक्तीपूर्ण असल्याचे स्पष्ट होते.

विचारांची पुनर्रचन हे तंत्र अविवेकी विचारांना बदलून अधिक तर्कसंगत आणि वास्तववादी विचार विकसित करण्यासाठी वापरले जाते. यामुळे व्यक्तीची विचारसरणी अधिक लवचिक आणि सकारात्मक बनते (Beck, 2011; Corey, 2017).

(आ) भावनिक तंत्रे

भावनिक तंत्रांचा उद्देश व्यक्तीच्या भावनिक अनुभवांमध्ये बदल घडवणे हा आहे. Rational Emotive Imagery (REI) या तंत्रामध्ये व्यक्तीला एखाद्या त्रासदायक परिस्थितीची कल्पना करून त्यावर तर्कसंगत भावनिक प्रतिक्रिया विकसित करण्यास शिकवले जाते. यामुळे भावनिक नियंत्रण सुधारते. Role Playing या तंत्रात व्यक्ती विविध सामाजिक परिस्थितींचा सराव करते. यामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि नवीन वर्तनशैली विकसित होते.

Shame-attacking exercises हे REBT मधील एक अनोखे तंत्र आहे, ज्यामध्ये व्यक्ती जाणीवपूर्वक लाज वाटणाऱ्या कृती करते (उदा. सार्वजनिक ठिकाणी साधे प्रश्न विचारणे), ज्यामुळे लाज आणि सामाजिक भीती कमी होते. हे तंत्र व्यक्तीच्या ‘लोक काय म्हणतील?’ या भीतीवर मात करण्यास मदत करते (Ellis, 1994).

(इ) वर्तनात्मक तंत्रे

वर्तनात्मक तंत्रांचा उद्देश प्रत्यक्ष वर्तनात बदल घडवणे हा आहे. Exposure techniques मध्ये व्यक्तीला भीती वाटणाऱ्या परिस्थितींचा हळूहळू सामना करायला लावले जाते, ज्यामुळे भीती कमी होते.

Homework assignments हे REBT चे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. यात व्यक्तीला सत्रांदरम्यान विशिष्ट कार्य दिले जाते, जसे की विचारांची नोंद ठेवणे किंवा नवीन वर्तनाचा सराव करणे. यामुळे उपचाराची प्रक्रिया अधिक प्रभावी बनते.

Behavioral rehearsal मध्ये व्यक्ती नवीन कौशल्यांचा (skills) सराव करते, जसे की संवाद कौशल्य (communication skills) किंवा समस्या सोडवण्याची पद्धत. यामुळे वास्तविक जीवनात सकारात्मक बदल घडतात (Dryden & Neenan, 2004).

REBT चा उपयोग

REBT ही पद्धत विविध मानसिक, भावनिक आणि वर्तनात्मक समस्यांवर प्रभावीपणे वापरली जाते. या पद्धतीचा मुख्य भर व्यक्तीच्या अविवेकी विचारसरणीला ओळखून ती बदलण्यावर असल्यामुळे ती अनेक प्रकारच्या मानसोपचारात्मक परिस्थितींमध्ये उपयुक्त ठरते.

सर्वप्रथम, चिंता विकारांमध्ये REBT अत्यंत प्रभावी मानली जाते. अनेकदा व्यक्ती “काहीतरी वाईट होणारच” किंवा “मी हे हाताळू शकत नाही” अशा भीतीजनक आणि अतिशयोक्तीपूर्ण विचारांमुळे चिंतेचा अनुभव घेत असते. REBT या अवास्तव विश्वासांना आव्हान देऊन त्याऐवजी वास्तववादी विचार विकसित करण्यास मदत करते. संशोधनानुसार, बोधात्मक-वर्तनात्मक उपचार पद्धती (CBT family) चिंता कमी करण्यात प्रभावी ठरतात, ज्यामध्ये REBT चा महत्त्वाचा वाटा आहे (Dryden & Neenan, 2004).

अवसाद या विकारामध्येही REBT उपयुक्त ठरते. नैराश्यग्रस्त व्यक्तींमध्ये “मी निरुपयोगी आहे”, “माझं काहीच होणार नाही” असे सर्वसमावेशक नकारात्मक विश्वास आढळतात. Albert Ellis यांच्या मते, अशा प्रकारचे स्वतःबद्दलचे कठोर आणि नकारात्मक मूल्यांकन हे नैराश्याचे प्रमुख कारण आहे. REBT व्यक्तीला स्वतःचा निरपेक्ष स्वीकार शिकवते, ज्यामुळे आत्मनिंदा कमी होते आणि मानसिक आरोग्य सुधारते (Ellis, 1994).

राग नियंत्रण या क्षेत्रात REBT विशेषतः उपयुक्त आहे. “लोकांनी माझ्याशी नेहमी योग्यच वागले पाहिजे” किंवा “ही गोष्ट असह्य आहे” अशा demanding beliefs मुळे राग निर्माण होतो. REBT या विचारसरणीला बदलून सहनशीलता आणि तर्कसंगत प्रतिक्रिया विकसित करण्यास मदत करते. त्यामुळे व्यक्ती आक्रमकतेऐवजी नियंत्रित आणि समतोल वर्तन शिकते (Corey, 2017).

स्व-आदर कमी असणे या समस्येमध्ये व्यक्ती स्वतःचे नकारात्मक मूल्यमापन करते. “मी काहीच नाही” किंवा “मी इतरांपेक्षा कमी आहे” अशा विश्वासांमुळे तिच्या वर्तनावर परिणाम होतो. REBT व्यक्तीला स्वतःचे एकूण मूल्यांकन टाळण्यास आणि विशिष्ट वर्तनांवर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवते. यामुळे आत्मस्वीकार आणि आत्मविश्वास वाढतो (Dryden, 2009).

व्यसनाधीनता या समस्यांमध्येही REBT प्रभावी ठरते. व्यसनाधीन व्यक्ती अनेकदा “मला हे लगेच मिळालंच पाहिजे” किंवा “मी ताण सहन करू शकत नाही” अशा विचारांवर कार्य करते. REBT या अविवेकी विचारांना बदलून स्व-नियंत्रण आणि दीर्घकालीन विचारसरणी विकसित करण्यास मदत करते. त्यामुळे पुनर्वसन प्रक्रियेत सकारात्मक परिणाम दिसून येतात (Ellis & Dryden, 2007).

याशिवाय, REBT चा उपयोग केवळ क्लिनिकल सेटिंगपुरता मर्यादित नसून शैक्षणिक, व्यावसायिक आणि वैयक्तिक जीवनातही मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विद्यार्थ्यांच्या परीक्षाभयावर मात करण्यासाठी, कर्मचाऱ्यांच्या कार्यक्षमतेत वाढ करण्यासाठी, तसेच वैयक्तिक नातेसंबंध सुधारण्यासाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरते. त्यामुळे REBT ही एक “life philosophy” म्हणूनही स्वीकारली जाते (Corey, 2017).

REBT चे फायदे

REBT चे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा व्यावहारिक आणि अल्पकालीन स्वरूप. पारंपरिक मानसोपचार पद्धतींच्या तुलनेत REBT कमी कालावधीत परिणाम दाखवते, कारण ती थेट व्यक्तीच्या विचारसरणीवर काम करते.

दुसरे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे REBT व्यक्तीला स्वावलंबी बनवते. उपचार प्रक्रियेत व्यक्तीला स्वतःचे विचार ओळखणे, त्यांचे परीक्षण करणे आणि बदल घडवणे शिकवले जाते. त्यामुळे उपचार संपल्यानंतरही व्यक्ती स्वतःच्या समस्या हाताळू शकते (Ellis, 2001).

REBT चा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे ती विचारसरणीत कायमस्वरूपी बदल घडवते. केवळ लक्षणांवर उपचार करण्याऐवजी ती मूळ कारणांवर काम करते, म्हणजेच अविवेकी विश्वासांवर. त्यामुळे दीर्घकालीन मानसिक आरोग्य सुधारते.

तसेच, REBT ही एक वैज्ञानिक आधार असलेली पद्धत आहे. अनेक संशोधनांनी बोधात्मक-वर्तनात्मक उपचार पद्धतींची प्रभावीता सिद्ध केली आहे, ज्यामध्ये REBT चा समावेश होतो. त्यामुळे ही पद्धत आधुनिक मानसोपचार क्षेत्रात विश्वसनीय मानली जाते (David et al., 2018).

REBT च्या मर्यादा

REBT प्रभावी असली तरी तिच्या काही मर्यादाही आहेत. सर्वप्रथम, काही व्यक्तींना ही पद्धत अतिशय तर्कप्रधान वाटू शकते. ज्यांना भावनिक आधाराची जास्त गरज असते, त्यांना REBT ची थेट आणि आव्हानात्मक शैली कठीण वाटू शकते.

दुसरे म्हणजे, REBT वर अशी टीका केली जाते की ती भावनिक अनुभवांना तुलनेने कमी महत्त्व देते. जरी Ellis यांनी भावनांचे महत्त्व नाकारले नसले तरी, या पद्धतीत विचारांवर अधिक भर दिला जातो, त्यामुळे काही थेरपिस्ट्सना ती अपुरी वाटू शकते (Corey, 2017).

      तिसरे म्हणजे, REBT ची मर्यादा म्हणजे ती खोलवरच्या अबोध मनाच्या समस्यांवर मर्यादित प्रभावी ठरते. बालपणीचे अनुभव, दडपलेले भावना किंवा व्यक्तिमत्त्वातील खोलवरचे घटक समजून घेण्यासाठी इतर पद्धती (जसे की psychodynamic therapy) अधिक उपयुक्त ठरू शकतात.

समारोप:

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT) ही आधुनिक मानसोपचार क्षेत्रातील एक प्रभावी, तर्कसंगत आणि व्यावहारिक पद्धत आहे. ती व्यक्तीला स्वतःच्या विचारसरणीची जाणीव करून देते आणि अविवेकी विश्वासांना बदलण्यास मदत करते. यामुळे व्यक्ती अधिक सकारात्मक, लवचिक आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनते. आजच्या तणावपूर्ण जीवनशैलीत REBT ही केवळ उपचारपद्धती नसून एक जीवनदृष्टिकोन म्हणूनही महत्त्वाची ठरते.

संदर्भ:

Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). The Guilford Press.

Corey, G. (2017). Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy. Cengage Learning.

David, D., Lynn, S. J., & Ellis, A. (2018). Rational and irrational beliefs: research, theory, and clinical practice.  Oxford University Press.

Dryden, W., & Neenan, M. (2004). Rational Emotive Behaviour Therapy: 100 Key Points and Techniques. Routledge.

Ellis, A. (1962). Reason and Emotion in Psychotherapy. New York: Lyle Stuart.

Ellis, A. (1994). Reason and Emotion in Psychotherapy (Revised Edition). Secaucus, NJ: Carol Publishing.

Ellis, A. (2001). Overcoming destructive beliefs, feelings, and behaviours: New directions for Rational Emotive Behavior Therapy. Prometheus Books.

Ellis, A., & Dryden, W. (2007). The Practice of Rational Emotive Behavior Therapy. Springer Pub. Co.