हिस्ट्रिओनिक पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (HPD) | नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार

 

हिस्ट्रिओनिक पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (HPD) | नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार

आपल्या सर्वांची कदाचित अशी एखादी मैत्रीण असेल जिच्याशी आपण संभाषण करत असताना आपल्याला तिचा फोन दूर ठेवावा लागत असेल (असा एखादा मित्रही असू शकतो). त्यांना 'लाइक्स' आणि सेल्फीचे वेड लागलेले असते, ते सतत त्यांच्या इन्स्टाग्राम/फेसबुक आणि व्हाटसॲपच्या फोटोला किंवा व्हिडीओला तुमची मंजुरी मागतात. पण त्यामागे आणखी काही गंभीर कारण असू शकते का? हो हे शक्य आहे. सोशल मीडियाने आम्हाला वेळोवेळी थोडा मादकपणात गुंतण्याची मोकळीक दिलेली आहे, आणि अनेक लोकांसाठी ती निरुपद्रवी मजा असू शकते, परंतु स्वत:बद्दलचा हा सततचा ध्यास व्यक्तिमत्व विकाराची लक्षणे सक्रिय करू शकतो.

प्रत्येक व्यक्तीचे स्वतःचे असे वेगळे व्यक्तिमत्व असते. एखाद्या व्यक्तीचे विचार, भावना आणि वर्तन हे त्यांना एकमेकांपासून वेगळे बनवते. व्यक्तिमत्त्वाचे प्रकार आणि वैशिष्ट्यांबद्दल अनेक भिन्न समजुती आणि सिद्धांत आहेत. त्यामुळे, व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्याचे अनेक मार्ग आहेत. व्यक्तिमत्व विकासाचे कारण समजून घेणे संकीर्ण स्वरूपाचे आहे.  तथापि, आपणास बालपणात ज्या परिस्थितींचा सामना करावा लागतो आणि व्यक्तीचा अनुवंश  (वंशपरंपरा किंवा आनुवंशिक गुणधर्म) यामध्ये मोठी भूमिका बजावतात. प्रत्येक व्यक्तिमत्व विकाराची स्वतःची विशिष्ट लक्षणे असतात.  हा मानसिक त्रास काहीं लोकांना खूप अधिक तर काहींना फारच कमी असतो आणि अनेक वेळा पीडित व्यक्तीलाही समजत नाही की त्यांना काही त्रास आहे.  त्यांना असे वाटते की त्यांचे विचार सर्वसामान्य आहेत आणि ते त्यांच्या त्रासासाठी इतरांना दोष देऊ लागतात. या आजाराच्या लक्षणांमध्ये एकटेपणाची भावना, कंटाळवाणेपणा आणि इतरांबद्दल सहानुभूती यांचा समावेश होतो. सामान्यत: या समस्या आढळून येईपर्यंत पीडित व्यक्तीचे वय 20 ते 30 वर्षे होते.

हिस्ट्रिओनिक पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (HPD) ही एक मानसिक स्थिती आहे जी अत्यंत भावनिकता आणि लक्ष वेधून घेण्याच्या वर्तनाद्वारे प्रकट केली जाते याची लक्षणे प्रौढावस्थेच्या सुरुवातीस दिसू लागतात आणि वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये स्पष्ट होतात. नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार (HPD) हा DSM-5 (मानसशास्त्रीय संघटनेकडून प्रकाशित मानसिक विकारांच्या लक्षणांची माहिती पुस्तिका) मध्ये सांगितलेल्या 10 व्यक्तिमत्व विकारांपैकी एक आहे. याचे क्लस्टर बी विकारांपैकी एक म्हणून वर्गीकरण केलेले आहे, जे नाट्यमय, अती भावनिक आणि अनियमित म्हणून दर्शविलेले आहे. हिस्ट्रिओनिक या शब्दाचा अर्थ "नाटकीय किंवा ढोंगीपणा" असा होतो.

नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार लोकसंख्येच्या अंदाजे 2-3 टक्के लोकांना प्रभावित करते. नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार असलेले लोक सहसा सामाजिक आणि व्यावसायिक दोन्ही ठिकाणी उच्च-कार्यक्षम पदावर कार्यरत असतात. त्यांच्याकडे सामान्यत: चांगली सामाजिक कौशल्ये देखील असतात पण त्यांचा वापर ते इतरांचे लक्ष केंद्रीत करण्यासाठी  तसेच समोरच्या व्यक्तीला हाताळण्यासाठी (manipulation) करतात.

नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार ही एक अस्थिर भावना, विकृत स्व-प्रतिमा आणि इतर लोकांच्या लक्ष वेधून घेण्याची जबरदस्त इच्छा यांनी अधोरेखित केलेली अशी मानसिक स्थिती आहे. नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार असलेले लोक इतरांचे लक्ष वेधण्यासाठी अनेकदा नाटकीय आव आणुन मोठ्या आवाजात बोलतात (आवश्यकता नसतांनाही, लक्ष वेधने हा त्यांचा उद्देश असतो) व असामाजिक पद्धतीने वागतात. नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार असलेल्या लोकांसाठी, त्यांचा आत्मसन्मान इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून असतो आणि तो स्वत:च्या मूल्यांच्या खर्‍या भावनेतून येत नाही. त्यांच्यामध्ये लक्ष वेधून घेण्याची जबरदस्त इच्छा असते आणि लक्ष वेधण्यासाठी ते अनेकदा नाटकीय किंवा असामाजिक पद्धतीने वागतात.

या व्यक्तींना सतत सेंटर ऑफ अॅट्रॅक्शन राहण्याची गरज असते. जिथे त्यांच्याशिवाय इतर कोणाला जास्त अटेंशन किंवा लाइक्स मिळत असेल तेव्हा ते अस्वस्थ होतात. सोशल मीडिया लोकांना त्यांच्या शारिरीक स्वरूप, ड्रेस आणि नकला याद्वारे सतत त्यांचे लक्ष वेधून घेण्यास अनुमती देऊ शकते. ज्यामुळे त्यांना त्यांच्या अनुयायांकडून (followers) मानसशास्त्रीय प्रबलन (psychological reward) मिळवून देणारी चित्रे अपलोड करण्याची संधी मिळते असे डॉ. कॅरोलिन कामाऊ लिहितात.

नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार असलेल्या लोकांचे सोशल मिडियावरील वर्तन

हे दर आठवड्याला किंवा 15 दिवसांनी लाईक्स मिळवण्यासाठी आपले प्रोफाईल पिक्चर बदलतात. लहान सहान कृतीना खुप मोठी अचिव्हमेंटस् असल्याचे भासवून लाइक्स मिळवतात. ज्या दिवशी मानसिक अस्वस्थता असते त्या दिवशी सतत काही ना काही पोस्ट करत असतात. जवळच्या व्यक्तीशी झालेले वादविवाद सोशल मिडियाच्या चव्हाट्यावर मांडून लोकांकडून सांत्वन मिळवतात आणि लक्ष वेधून घेतात. लोकांचे दुर्लक्ष होतंय असं वाटल्यास दुःखी किंवा भावनिक पोस्ट टाकून लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न करतात. इतरांद्वारे, विशेषत: ते ज्यांची प्रशंसा करतात त्यांच्याद्वारे सहजपणे प्रभावित होऊ शकतात आणि फसवले जाऊ शकतात. नातेसंबंध टिकवून ठेवण्यात अडचण येते, अनेकदा त्यांच्या संवादात खोटेपणा किंवा उथळपणा दिसून येतो. अशा व्यक्तीमध्ये वेगाने बदलणाऱ्या आणि उथळ भावना असतात.

DSM-5 नुसार नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकाराची लक्षणे

काही प्रकरणांमध्ये, व्यक्तीला हे लक्षात येत नाही की त्यांना नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकार आहे कारण त्यांची विचार करण्याची आणि वागण्याची पद्धत त्यांना नैसर्गिक वाटते आणि त्यांना येणाऱ्या अडचणी किंवा आव्हानांसाठी ते इतरांना दोष देतात. DSM-5 नुसार नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकाराची काही लक्षणे पुढीलप्रमाणे:

• अशक्तपणा किंवा आजारपणाची अतिशयोक्तीपूर्ण लक्षणे दर्शविणे आणि इतरांना हाताळण्यासाठी आत्महत्येच्या धमक्या देणे.
• टोकाची परंतु उथळ भावना आणि लक्ष वेधून घेणारे वर्तन प्रदर्शित करतात (म्हणजे लक्ष वेधण्यासाठी ते सतत काही ना काही  करत असतात).
• मूड, मते आणि विश्वास क्षणभंगुर असतात; ते एखाद्या प्रसंगास किंवा घटनेला अतिशय तीव्रपणे आणि जलद प्रतिसाद देतात.
• इतरांचे त्यांच्या भावनिक अभिव्यक्तीकडे लक्ष असणे आवश्यक असते अन्यथा ते तमाशा करतात.
• इतरांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी किंवा लक्ष वेधण्यासाठी लैंगिक उत्तेजक वर्तन देखील करू शकतात.

DSM-5 नुसार नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकाराचे निदान

नाटकीय व्यक्तिमत्त्व विकारामध्ये इतर मानसिक विकार आणि वैद्यकीय आजारांसारखीच लक्षणे असू शकतात, आपले फॅमिली डॉक्टर कदाचित इतर विकार किंवा वैद्यकीय स्थिती ज्या लक्षणांना कारणीभूत असतील अशा विकाराचे निदान करतील. DSM-5 नुसार, एखाद्या व्यक्तीला HPD चे निदान करण्यासाठी खालीलपैकी पाच किंवा अधिक चिन्हे किंवा लक्षणे असणे आवश्यक आहे:

• लक्ष केंद्रीत नसलेल्या परिस्थितीत अस्वस्थता
• अयोग्य लैंगिक प्रदर्शन किंवा प्रक्षोभक वर्तनाद्वारे इतरांशी संवाद
• वेगवान हालचाल आणि उथळपणाने भावनिक अभिव्यक्ती
• स्वत:कडे लक्ष वेधण्यासाठी सतत अंगविक्षेप वर्तन करणे
• संभाषणाची शैली अत्यंत प्रभावशाली पण तपशीलांची कमतरता असते
• नाटकीकरण, ढोंगीपणा आणि भावनांची अतिशयोक्तीपूर्ण अभिव्यक्ती दर्शविणे
• इतरांद्वारे किंवा परिस्थितीमुळे सहजपणे प्रभावित होते
• सर्वच नातेसंबंधांना ते वास्तविकतेपेक्षा अधिक घनिष्ट मानतात

नाटकीय व्यक्तिमत्व विकार कशामुळे घडते याची स्पष्ट कारणे माहित नसली तरी, हा एक मानसिक विकार आहे जो त्याच्या व्यक्तिमत्त्व विकासातील दोष आहे. नाटकीय व्यक्तिमत्व विकार बहुधा शिकलेल्या आणि वारशाने मिळालेल्या दोन्ही घटकांचे एकत्रीकरण म्हणून विकसित होऊ शकतो त्यांवर नेमकं निदान स्पष्टपणे मांडण्यात आलेलं नाही. एक गृहितक असा आहे की नाटकीय व्यक्तिमत्व विकार बालपणात अनुभवलेल्या आघातांमुळे विकसित होऊ शकतो. मुले त्यांच्या परिस्थितीची तक्रार न करता सहन करून त्यांचा आघात व्यक्त न करता दाबून ठेवतात ज्यामुळे शेवटी हा व्यक्तिमत्व विकार होऊ शकतो.

नाटकीय व्यक्तिमत्व विकारातून बाहेर कसे पडावे

बऱ्याच लोकांना एकापेक्षा जास्त व्यक्तिमत्व विकार होण्याची शक्यता असते. पुरुषांपेक्षा स्त्रियांना नाटकीय व्यक्तिमत्व विकाराचे निदान होण्याची शक्यता चार पट जास्त असते. तथापि, संशोधन असे सूचित करते की स्त्रियांना लैंगिक-उद्दामपणा सामाजिकदृष्ट्या अस्वीकार्य असल्यामुळे पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांना या विकाराचे निदान जास्त होऊ शकते. या विकारातून बाहेर पडण्यासाठी सर्वात प्रथम अशा व्यक्तींनी आपणास असा काही विकार आहे हे स्वीकारणे गरजेचे असते. त्यानंतर नाटकीय व्यक्तिमत्व विकारामध्ये महत्त्वाचा उपचार म्हणजे मानसोपचार.

नाटकीय व्यक्तिमत्व विकार असलेल्या रूग्णांसाठी सपोर्टिव्ह मानसोपचाराची शिफारस केलेली उपचार पद्धती आहे, कारण हा दृष्टीकोन उत्साहवर्धक, धोका नसलेला आणि आश्वासक असल्याचे आढळून आलेले आहे. सपोर्टिव्ह मानसोपचाराचे उद्दिष्ट भावनिक त्रास कमी करणे, आत्मसन्मान सुधारणे आणि रुग्णास त्याला होणाऱ्या त्रासाचा सामना करण्याची कौशल्ये विकसित करणे हे असते. एकंदर आरोग्याला आधार देणारे जीवनशैलीतील बदल अपेक्षित आहे. सातत्यपूर्ण आणि संतुलित आहार घेणे आणि झोपेचे वेळापत्रक तयार करणे, नियमितपणे व्यायाम करणे, उंचीनुसार वजन राखणे, ड्रग्ज आणि अल्कोहोल टाळणे, आपल्या विकारावर लक्ष ठेवण्यासाठी विश्वासू मित्र आणि कुटुंबीयांकडून मदत घेणे यासारख्या स्व-काळजी असलेल्या मूलभूत गोष्टींचा समावेश या विकारातून बाहेर पडण्यास उपयुक्त ठरू शकतो.    

         (सर्व चित्रे इमेजेस Google वरून साभार)

संदर्भ

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5 (DSM-5). Arlington, VA: American Psychiatric Association

Geoffrey, C. (2015). Histrionic Personality Disorder: The Ultimate Guide to Symptoms, Treatment and Prevention, Personality Disorder Series, CreateSpace Independent Publishing Platform

Kamau, C. (2020, July 1). Social Media and Histrionic Personality Disorder. Psychology Today. Retrieved July 20, 2022, from https://www.psychologytoday.com/za/blog/the-science-mental-health/202007/social-media-and-histrionic-personality-disorder

 

अध्यापनाची खरी शैली | Teaching style

 अध्यापनाची खरी शैली | Teaching style

शिक्षकांचे नवीन शैक्षणिक धोरण यावर एक प्रशिक्षण होते. त्यात एक निवृत्त शिक्षक पण आले होते. सर्वजन दिवसभर व्याकरण कोणत्या पद्धतीने शिकवायचे? स्पेलिंग पाठ करावेत की नाही? कविता कशी शिकवायची? अध्यापन करताना शैक्षणिक साहित्य कोणते वापरायचे? याचा काथ्याकूट करीत होते. संध्याकाळी 5 वाजता सर्वांना जाण्याची घाई होती. सर्वजन उठू लागताच ते निवृत्त शिक्षक बोलायला उठले आणि म्हणाले, "मी फक्त 5 मिनीटे बोलणार आहे." वैतागाने सारे शिक्षक खाली बसले. ते शिक्षक म्हणाले, "दिवसभर तुमची सर्व चर्चा मी ऐकली, मी एक छोटे उदाहरण सांगतो. ते जर तुम्ही नीट समजून घेतले तर तुम्ही चांगले शिक्षक बनाल."

'आता आणखी काय उपदेश ऐकायचा' अशा भावनेने सर्व शिक्षक इच्छा नसतानाही ऐकू लागले, ते निवृत्त शिक्षक म्हणाले की, "एका डोंगराच्या पायथ्याशी एक झोपडी आहे तिथे एक, नवरा बायको राहतात. त्यांना एक ६ महिन्याचं मूल आहे. आजूबाजूला एकही घर नाही. एकदा संध्याकाळी नवऱ्याला अचानक गावाला जावे लागले. पत्नी आणि मूल एकटेच घरात आहेत. रात्री दोघे झोपलेले असताना अचानक मध्यरात्री ते मूल किंचाळून रडायला लागले. ती आई काय करेल? सांगा ना काय करेल?" ते सर्व शिक्षकांना विचारू लागले. सारे शिक्षक शांत झाले. कुणीच काही बोलेना. ते शिक्षक पुन्हा त्यांना विचारू लागले, "ती आई बालमानसशास्त्राची पुस्तके उघडून पाहील का? की मुलांना कसे हाताळावे याच्या वेबसाईट उघडून पाहील की YouTube पाहिलं?" "सांगा ना ती माऊली काय करेल यातलं?

शिक्षकांना मुद्दा कळाला होता. ते निवृत्त शिक्षक किंचित हसले आणि पुढे म्हणाले, "ती यातले काहीच करणार नाही. कारण याचा उत्तर होत, ती तिला त्यावेळी जे सुचेल ती ते करील. ती त्याला कडेवर घेईल, छातीशी कवटाळेल, त्याच्यापुढे ताटली आणि चमचा वाजवेल, त्याच्यापुढे नाचून दाखवील, गाणी म्हणेल, त्याला दूध पाजील, त्याला झोपडीबाहेर आणून चंद्र दाखविल. हे सारं सारं ती तिथपर्यंत करील की जोपर्यंत ते मूल शांत होत नाही." ते पुढे म्हणाले की, "हे सारे ती का करील?" "हे तिला सारे का सुचेल?" "कारण ते तिचे मूल आहे म्हणून...!!! त्या शिक्षकांनी क्षणभर सगळीकडे बघितले बोलताना क्षणभर थांबले आणि म्हणाले," त्या माऊलीसारखे तुमच्यासमोर बसलेले मूल तुम्हाला तुमचे वाटते आहे का? तितके प्रेम तुम्हाला जर त्याच्याबद्दल वाटणार असेल तर माझ्या मित्रांनो, तुम्ही जे काही वर्गात कराल, तेच उपक्रम असतील, तीच अध्यापनाची पद्धती असेल. तुम्ही हातात जे काही घ्याल तेच शैक्षणिक साहित्य असेल आणि तुम्ही जो विचार कराल तेच शैक्षणिक तत्वज्ञान असेल." "यापलीकडे शिक्षण नावाचे काहीही नसते...!" आणि ते शिक्षक शांतपणे खाली बसले. सर्व शिक्षक थक्क झाले होते, सुन्न झाले होते कारण त्यांना अध्यापनातील नवोपक्रम समजलेले होते.

आपण एक शिक्षक म्हणून पदविका, पदवी किंवा पदव्युत्तर प्रशिक्षण जरी घेतलेले असले तरीही प्रत्येक शिक्षक हा भिन्न असून प्रत्येकाची अशी एक भिन्न शैली असते. त्यामुळे शिक्षण प्रक्रियेत शिकण्यासाठी किंवा शिकवण्यासाठी सर्वांना लागू होईल असा एकमेव दृष्टिकोन उपयोगाचा नाही. ज्याप्रमाणे कोणतेही दोन विद्यार्थी एकाच पद्धतीने शिकत (शिकण्याची सुद्धा स्टाईल असते) नाहीत, त्याचप्रमाणे कोणतेही दोन शिक्षक त्यांचे अभ्यासक्रम एकसारखे शिकवू शकत नाहीत. अध्यापन शैली या विद्यार्थी आणि शिक्षक या दोघांसाठी अधिक लवचिक अभ्यासक्रम अनुभव पुरतात. अध्यापन शैलींचे मिश्रण आणि जुळणी करणे किंवा फक्त शिक्षकाच्या सध्याच्या शैलींचे पुनर्मूल्यांकन केल्याने पाठ्यक्रम सादरीकरण अधिक जिवंत आणि विद्यार्थ्यांना आकर्षित करू शकते.

अध्यापन शैली काय असते?

अध्यापन शैली शिक्षकांच्या शैक्षणिक मूल्य प्रणालीशी जोडलेल्या असतात आणि त्यांच्या शिक्षणाच्या तत्त्वज्ञानातून उद्भवतात. स्वतःची अध्यापन शैली जाणून घेतल्याने शिक्षकास आपली अध्यापन पद्धती सुधारण्यास मदत होऊ शकते, विद्यार्थ्यांची अभ्यासातील गुंतवणूक वाढवण्यासाठी विशिष्ट प्रकारे कोर्स डिझाइन करून आणि शेवटी विद्यार्थ्यांची परिणामकारकता वाढवता येईल. शिक्षक कोणत्या प्रकारच्या अध्यापन शैलींचा अवलंब करतील हे अभ्यासक्रमाची उद्दिष्टे, अभ्यासक्रमाची सामग्री आणि अध्ययन उद्दिष्टांवर अवलंबून असेल. 

अध्यापन शैली केवळ उपदेशात्मक रणनीती आणि नियोजित पद्धतींचा संदर्भ देत नाहीत  तर विशिष्ट प्रकारच्या वक्तृत्वाचा वापर देखील करतात. खरं तर, जिनिव्हा विद्यापीठातील मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र शाखेतील संशोधन आणि प्रशिक्षण युनिटमधील डॅनियल के. श्नाइडर, टीईसीएफएचे सहयोगी प्राध्यापक, म्हणतात की शिक्षकांना सहसा त्यांच्या स्वतःच्या अध्यापन शैलीबद्दल माहिती नसते आणि त्याचे वर्णन "आकस्मिक मालमत्ता" किंवा अचानक सुचलेली गोष्ट म्हणून केली जाऊ शकते.

उदाहरणार्थ, एक शिक्षक अधिक शिक्षक-केंद्रित असू शकतो, स्वतःला एखाद्या विशिष्ट विषयावर एक अधिकारि व्यक्ती म्हणून पाहतो. आणखी एक, यादरम्यान, मार्गदर्शकाच्या दृष्टीकोनातून अध्यापनाकडे पाहू शकतो, सल्लागाराच्या भूमिकेत अधिक कार्य करतो आणि विद्यार्थ्यांना अधिक स्वतंत्रपणे कार्य करण्यासाठी मुभा देतो. दोन्हीपैकी कोणीही अशा प्रकारे अध्यापनाचा जाणीवपूर्वक निर्णय घेणार नाही.

सिनसिनाटी विद्यापीठातील मानसशास्त्राचे निवृत्त प्राध्यापक आणि अध्यापन शैलीतील प्रख्यात तज्ञ अँथनी ग्राशा यांनी तज्ज्ञता, औपचारिक अधिकारी, वैयक्तिक प्रतिमान, समन्वयक आणि प्रतिनिधी अशा पाच प्रकारच्या अध्यापन शैली सांगितलेल्या आहेत. प्रत्यक्षात, शिक्षक अनेक शैलींसोबत प्रयोग करू शकतात, त्यांच्या सामर्थ्याचा विचार करून आणि त्यांना सोयीस्कर असा दृष्टिकोन विकसित करू शकतात ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची प्रतिबद्धता आणि सक्रियता वाढू शकते. बर्‍याचदा, यामध्ये अध्यापन शैलींच्या मिश्रणाचा जाणीवपूर्वक वापर करणे समाविष्ट आहे.

विविध अध्यापन शैलीचा अध्ययनावर होणारा परिणाम

हॅरी आणि रोझमेरी वोंग, निवृत्त शिक्षक आणि द फर्स्ट डे ऑफ स्कूल: हाऊ टू बी अ इफेक्टिव्ह टीचर आणि द क्लासरूम मॅनेजमेंट पुस्तकाचे सह-लेखक, असे मानतात की अध्यापन शैलीचे तीन उद्दिष्टे आहेत: प्रभावी वर्ग व्यवस्थापन कौशल्ये विकसित करणे, पाठची उद्दिष्टे साध्य करणे आणि सकारात्मक अपेक्षा बाळगणे.

वर्गातील वातावरण, शिक्षक शिकवत असलेला विषय आणि वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या विविध गटाच्या आधारे अध्यापन शैली भिन्न असू शकतात. एक अधिकारी किंवा व्याख्यान-आधारित शिक्षण शैली, उदाहरणार्थ, मोठ्या वर्गांसाठी आणि विषयांसाठी योग्य आहे ज्यांना इतिहासासारख्या सनावळ्या लक्षात ठेवण्याची आवश्यकता आहे. एक प्रतिनिधी किंवा समूह अध्यापन शैली अशा विषयांसाठी अधिक अनुकूल असू शकते जेथे प्रयोगशाळेतील उपक्रमशीलता आवश्यकता असते, जसे की रसायनशास्त्र किंवा ज्या विषयांमध्ये वादविवाद आणि सर्जनशील लेखन यासारखे महत्त्वपूर्ण अभिप्राय समाविष्ट असतात. नंतरच्या शैलीमध्ये, शिक्षक तथ्ये सांगण्याऐवजी प्रेरणा देतात आणि निरीक्षण करतात. कोणत्याही अध्यापन शैलीचे उद्दिष्ट हे विद्यार्थ्यांना शक्य तितके गुंतवून ठेवणे या अध्यापनाच्या उद्दिष्टांवर केंद्रित असते. सर्वच विद्यार्थी विशिष्ट शैलीला चांगला प्रतिसाद देत नाहीत, म्हणूनच अनेक शिक्षक जे अध्यापन शैलींमध्ये पारंगत आहेत ते विषय किंवा वातावरणावर आधारित त्यांचे संयोजन वापरतात.

वर्गातील वातावरण अभ्यासपूरक तयार करण्यासाठी विद्यार्थी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे आणि विद्यार्थ्यांना शिकण्याच्या आणि क्षमतेच्या सर्व स्तरांवर गुंतवून ठेवण्यासाठी अध्यापनाची विशिष्ट पद्धत वापरणे आवश्यक आहे. वर्गात सर्वोत्कृष्ट गोष्टींचे मिश्रण असलेल्या अध्यापन शैलींचे संतुलित मिश्रण वापरल्यास प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत प्रभावीपणे पोहोचण्यास मदत होते.

अध्यापन शैली (अँथनी ग्राशा)

अँथनी ग्राशा यांनी 1996 मध्ये तज्ज्ञता, औपचारिक अधिकारी, वैयक्तिक प्रतिमान, समन्वयक आणि प्रतिनिधी अशा पाच प्रकारच्या अध्यापन शैली सांगितलेल्या आहेत. ग्राशाचा असा विश्वास आहे की सर्व शिक्षकांकडे या पाच अध्यापन शैलींपैकी प्रत्येक शैली भिन्न प्रमाणात आहेत, त्यामुळे ते इतरांपेक्षा अधिक आकर्षक बनवतात. ग्राशा अध्यापन शैलीची तुलना कलाकाराच्या पॅलेटशी करतो: शिक्षकाची प्राथमिक किंवा प्रबळ अध्यापन शैली चित्रकलेच्या पार्श्वभूमीसारखीच असते, तर इतर शैली अस्तित्वात असतीलही, परंतु पार्श्वभूमीत ते किनाऱ्यावर असतात. तथापि, आकारमान आणि स्तर यांचा विचार करून पेंटिंग तयार करण्यासाठी सर्व शैली आणि रंगसारख्या विशिष्ट प्रमाणात आवश्यक असतात.

अनेक शिक्षक आणि शैक्षणिक संस्था ग्राशाच्या शैलींचा वापर करून त्यांचा शिकण्याचा आणि अध्यापनाचा दृष्टिकोन निश्चित करण्यात मदत करतात. इंग्रजी प्रथम भाषा (EFL) असणाऱ्या शिक्षकांच्या अभ्यासात असे आढळून आले आहे की हा गट बहुतेक वेळा समन्वयक अध्यापन शैलीचा अवलंब करतो, त्यानंतर प्रतिनिधी, वैयक्तिक प्रतिमान, तज्ज्ञता आणि औपचारिक अधिकारी. या अभ्यासात असे आढळून आले की या प्रकारच्या अध्यापन पद्धतींनी शिकण्यासाठी अधिक अनुकूल वातावरण तयार करण्यात मदत होते, उच्च पातळीवरील प्रेरणा वाढवते आणि विद्यार्थ्यांना त्यांचे ध्येय साध्य करण्यात मदत मिळते.

1. तज्ज्ञता (Expert)

तज्ज्ञता अध्यापन शैली ही एखाद्या विषयातील उच्च पातळीचे ज्ञान आणि कौशल्य दाखवायचे आहे आणि विद्यार्थ्यांना आव्हान देण्यासाठी माहिती वापरायची आहे अशा प्राध्यापकांना परिभाषित करते. तज्ज्ञता अध्यापन शैलीचे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना असाइनमेंट, परीक्षा आणि पुढील अभ्यासासाठी तयार करण्यासाठी माहिती प्रसारित करणे हे आहे. हे ज्ञान हस्तांतरण त्यांच्या क्षेत्रातील विश्वासार्ह संसाधनांमधून माहिती मिळवू पाहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना उपयुक्त ठरू शकते. परंतु या  पद्धतीचा अतिवापर झाला तर विद्यार्थ्यांसाठी धोकादायक ठरू शकते. तसेच ही शैली तथ्ये आणि आकृत्यांवर लक्ष केंद्रित करत असताना, ती समस्यांची उत्तरे शोधण्यासाठी वापरली जाणारी प्रक्रिया यशस्वीरित्या दर्शवू शकत नाही. सदर अध्यापन शैली ही केवळ प्रतिभासंपन्न विद्यार्थ्यांनाच उपयुक्त ठरू शकते.

तज्ज्ञता अध्यापन शैली असणाऱ्या शिक्षकांचे दैनंदिन अध्यापन सुव्यवस्थित आणि नियोजित असते आणि ते एका विषयातून दुसर्‍या विषयात सहजपणे शिफ्ट होतात. ते अधिक लवचिक असतात आणि एखादा विषय शिकवण्याची रणनीती कशा बदलायची हे त्यांना माहीत असते आणि त्यासाठी सर्वोत्तम तंत्र शोधतात. तज्ज्ञता अध्यापन शैली असणारे शिक्षक शिकविण्याच्या वेळेचे पूर्ण कार्यक्षमतेने वापर करण्याचे कौशल्यही जाणतात.

2. नियतरिती (Formal authority)

शिक्षक जे औपचारिक अध्यापन शैली वापरतात ते विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्तबद्धता प्रस्थापित करतात, ते शिकण्याची उद्दिष्टे आणि अपेक्षा स्पष्टपणे परिभाषित करतात आणि गोष्टी कशा कराव्यात याच्या नियमांच्या संच सूचीचे पालन करतात. स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे आणि अपेक्षा असल्यामुळे आणि गोष्टी करण्याच्या स्वीकारार्ह मार्गाची समज असल्यामुळे पूर्वनिश्चित मार्ग आवश्यक असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी ही अध्यापन शैली उत्तम आहे.

अनेक विद्यार्थ्यांसाठी जे अधिक सक्रिय शिक्षण प्रक्रिया, परस्परसंवाद आणि चांगल्या प्रतिबद्धतेची प्रशंसा करतात ही अध्यापन शैली खूप कठोर आणि काटेकोर वाटू शकते. ही अध्यापन पद्धत कायदा किंवा संगीत यांसारख्या विषयांमध्ये प्रभावीपणे कार्य करू शकते जिथे स्थापित नियम आहेत ज्यांचे पालन करणे आवश्यक आहे आणि जेथे एखादा प्रशिक्षक वाद्य वाजवून किंवा कायदेशीर प्रक्रियांवर चर्चा करून उदाहरणाद्वारे नेतृत्व करू शकतो.

3. दिग्दर्शक (Personal model)

दिग्दर्शक अध्यापन शैलीमध्ये, शिक्षक वास्तविक जीवनातील उदाहरणे आणि स्वत:च्या समजुती आणि पद्धतींवर आधारित विचार आणि वर्तन कसे करावे याचे आदिरूप नमुना प्रस्थापित करून अध्यापनात त्याचा वापर करतात. शिक्षक देखरेख करतात, मार्गदर्शन करतात आणि प्रत्यक्ष काम करतात, परंतु एखाद्या विषयावर अधिकारी म्हणून ते स्वतःला सादर करतात असे नाही. त्याऐवजी, ते विद्यार्थ्यांना गोष्टी कशा करायच्या हे दाखवतात आणि कार्य पूर्ण करण्यासाठी त्यांना निर्देशांचे निरीक्षण करून त्याचे अनुसरण करण्यास प्रोत्साहित करतात. हा शिक्षक तर मूलत: एक आदर्श आहे. जे आपण सुरुवातीच्या उदाहरणाध्ये पाहिलेले आहे.

या प्रकारची अध्यापन शैली प्रत्यक्ष अनुभूती आणि निरीक्षण प्रदान करते. परंतु काही शिक्षक स्वतःचा मार्ग हा सर्वोत्तम मार्ग म्हणून पुढे रेटण्याचा धोका असू शकतो, ज्यामुळे काही विद्यार्थ्यांना अवघडल्यासारखे किंवा अनावश्यक वाटू शकते. तथापि, उच्च शिक्षणाच्या सेटिंगमध्ये जिथे विद्यार्थ्यांना आधीपासूनच सामग्री आणि अमूर्त संकल्पनांची चांगली पकड आहे आणि जिथे सर्व विद्यार्थी प्रगत वैद्यकीय अभ्यासाप्रमाणे समान पातळीवर काम करू शकतात, तिथे ही पद्धत चांगली कार्य करू शकते.

4. समन्वयक (Facilitator)

एक उबदार, अधिक भावनिक वातावरण प्रदान करून, समन्वयक अध्यापन शैली वैयक्तिक स्तरावर आणि शिक्षक-विद्यार्थी परस्परसंवादावर लक्ष केंद्रित करते. विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्यासाठी, विविध पर्यायांचा शोध घेण्यासाठी आणि पर्याय सुचवण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते आणि प्रयत्न प्रमाद पद्धतीद्वारे शिकत असताना त्यांना मार्गदर्शन केले जाते. विद्यार्थ्यांना स्वतंत्रपणे विचार करण्यास आणि त्यांच्या स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेसाठी अधिक जबाबदारी घेण्यास मदत करणे हे या अध्यापन शैलीचे ध्येय आहे.

या अध्यापन शैलीमध्ये, शिक्षक हा सल्लागाराच्या भूमिकेत कार्य करतो, समर्थन आणि प्रोत्साहन प्रदान करतो. ही शैली वर्गात अधिक लवचिकतेसाठी अनुमती देते आणि विद्यार्थ्यांच्या गरजा आणि ध्येयांवर लक्ष केंद्रित करते. परंतु एखादा विषयात अधिक संकीर्ण दृष्टीकोन आवश्यक असेल तर ही शैली वेळखाऊ आणि कुचकामी ठरू शकते. काही विद्यार्थी शिस्तबद्ध दृष्टिकोन नसल्यामुळे अस्वस्थ देखील असू शकतात. ही शैली छोट्या वर्गात किंवा उच्च-स्तरीय आणि पदवी अभ्यासक्रमांमध्ये चांगले कार्य करू शकते जिथे सर्जनशीलता आणि शोधांना प्रोत्साहन दिले जाते आणि अशा ठिकाणी विद्यार्थी खुल्या मनाने शिकण्यास इच्छुक असतात.

5. प्रतिनिधी (Delegator)

या अध्यापन शैलीचा अवलंब करणार्‍या शिक्षकाचे अंतिम ध्येय हे विद्यार्थी स्वायत्तपणे कार्य करू शकतील, असाइनमेंट आणि प्रकल्पांवर स्वतंत्रपणे काम करू शकतील किंवा समवयस्कांसह लहान समूहाचा भाग म्हणून काम करू शकतील हा असतो. संसाधन म्हणून वापरण्यासाठी आवश्यकतेनुसार प्रशिक्षक उपलब्ध असते. प्रतिनिधी अध्यापन शैली वापरणारे शिक्षक औपचारिक व्याख्याने आयोजित करत नाहीत.

अशा प्रकारची अध्यापन शैली विद्यार्थ्यांना आत्मविश्‍वास आणि एकट्याने काम करण्यासाठी साधने विकसित करण्यास मदत करू शकते. तरीही, जे विद्यार्थी अशा स्वायत्ततेसाठी तयार नाहीत ते चिंताग्रस्त होऊ शकतात आणि चांगली कामगिरी करू शकत नाहीत. ही पद्धत उच्च-स्तरीय अभ्यासांसाठी उत्तम आहे जिथे विद्यार्थ्यांना आधीपासूनच योग्य स्तराचे ज्ञान आहे आणि त्यांना जास्त हात धरून शिकविण्याची आवश्यकता नसते.

आपली अध्यापन शैली कोणती आहे जाणून घेणे.

अशी अनेक पुस्तके, संसाधने आहेत ज्याद्वारे आपण स्व-मुल्यांकन करू शकतो. सर्वात प्रभावी संसाधने जी आपणास विविध अध्यापन शैली समजून घेण्यात मदत करू शकतात, ती म्हणजे मानसशास्त्रीय चाचण्या किंवा संशोधने.

1. मोहन्ना, चेंबर्स आणि वॉल्स स्टाफर्डशायर इव्हॅल्युएशन ऑफ टीचिंग स्टाइल्स (SETS) हे एक स्व-मूल्यांकन प्रश्नावली आणि गुणांकन प्रपत्र आहे जे सहा पर्यायांच्या सूचीमधून शिक्षकांना त्यांची स्वतःची अध्यापन शैली निवडण्यास मदत करते. अ) सर्वांगीण लवचिक आणि अनुकूलता, ब) विद्यार्थी-केंद्रित आणि संवेदनशीलता, क) अधिकृत अभ्यासक्रम वर्ग, ड) सिधी बात नो बकवास, ई) मोठी परिषद आणि फ) पठडी बाहेरचे असे अध्यापन शैलीचे प्रकार यामध्ये समाविष्ट आहेत.
2. बेहर आणि हॉरेन्स्टीन (2006), द्वारे अध्यापन वर्तन प्राधान्यक्रम सर्वेक्षणामध्ये, तुम्ही अधिक शिक्षक-केंद्रित कि विद्यार्थी-केंद्रित आहात हे निर्धारित करण्यासाठी विधाने (जसे की "माझे अध्यापन निर्देशात्मक धोरणांद्वारे मार्गदर्शन केले जाते") समाविष्ट आहेत आणि चारपैकी कोणत्या उपक्षेत्रात असू शकते हे समजते.
3. हुर्रीयेटोग्लू, एन. आणि किलिकोग्लू, ई. यांनी शिक्षक अध्यापन शैली चाचणी विकसित केलेली आहे. सदर चाचणीमध्ये एकूण 14 विधाने असून प्रत्येक विधानासाठी कमाल 5 आणि किमान 1 पॉइंट आहे. सदर चाचणीमध्ये कृतीपर, श्राव्य आणि दृश्य असे एकूण 3 घटक आहेत.

सुप्रसिद्ध तत्ववेत्ता जॉर्ज बर्नार्ड शॉ याने एके ठिकाणी म्हटले आहे की, मुलांची स्वतः शिकण्याची इच्छा शिक्षकांनी मारू नये. उलट त्यांना स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी प्रेरित करावे अशी अपेक्षा आहे. शिक्षण हे जीवनात यशाची गुरुकिल्ली आहे, आणि शिक्षक आपल्या विद्यार्थ्यांच्या जीवनावर कायमचा प्रभाव पाडतात. शिक्षकाने स्वतः शिकण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. इतरांना शिकवणा-याने सतत शिकत राहायला हवे कारण शिक्षण प्रक्रिया ही आजन्म सुरु असते. त्याची शिकण्याची प्रक्रिया कधीही बंद पडू नये शिक्षकांनी आयुष्याच्या अंतापर्यंत विदयार्थी म्हणूनच जगायला हवे. त्यांनी शिकण्याची इच्छा कधीही मरू देता कामा नये. शाळेचा आणि समाजाचा दर्जा हा शिक्षकाच्या दर्जावर अवलंबून असतो. जग कितीही तंत्रज्ञानयुक्त झाले तरीही शिक्षण विषयक कुठल्याही योजनेच्या केंद्रस्थानी शिक्षकच असतो आणि असेल. कोणतीही शिक्षण योजना शिक्षकाशिवाय राबविली जाऊ शकत नाही म्हणून शिक्षणाशी संबंधित सर्व विषयावर त्याचे सखोल चिंतन हवे; त्यासाठी भरपूर वाचन, भरपूर श्रवण करायला हवे. शिक्षक ही केवळ व्यक्ती नसून संस्काराचे एक विदयापीठ असते. विदयार्थी घडवून एक संवेदनशील नागरिक घडविणे व अशा नागरिकांच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्मिती व मनुष्य निर्माणाचे कार्य करून शिक्षक हा ख-या अर्थाने सृजनाचा साधक होऊ शकतो.

संदर्भ

Grasha, A. F. (1994). A Matter of Style: The Teacher as Expert, Formal Authority, Personal Model, Facilitator, and Delegator. College Teaching, 42(4). 10.1080/87567555.1994.9926845.

Grasha, A.F. (1996). Teaching with style: A practical guide to enhancing learning by understanding teaching and learning styles. Pittsburgh, PA: Alliance Publishers, (800) 718-4287.

Heydarnejad, T., Fatemi, A. H., & Ghonsooly, B. (2017). An Exploration of EFL Teachers’ Teaching Styles and Emotions. Journal of Applied Linguistics and Language Research, 4(2), 26-46.

Hurriyetoglu, N. & Kilicoglu, E. (2020). Teaching Styles Scale: Validity and Reliability Study. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 15(2), 222-237. doi: 10.29329/epasr.2020.251.12

Mohanna, K., Chambers, R., & Wall, D. (2008). Your teaching style: A practical guide to understanding, developing and improving. Oxford: Radcliffe.

ऑक्युपेशनल थेरपी | Occupational Therapy

 

ऑक्युपेशनल थेरपी | Occupational Therapy

बदलत्या जीवनशैलीमुळे आणि तणावपूर्ण कार्यस्थळ यामुळे लोकांच्या आरोग्यावर अनेक विपरीत परिणाम होत आहेत, ज्यामध्ये शारीरिक आणि मानसिक अपंगत्वाचा प्रामुख्याने समावेश आहे. या सर्व कटकटीतून मुक्त होण्यासाठी आपणास तज्ञांची मदत घ्यावी लागते. संबंधित तज्ज्ञ आपल्यावर विविध पद्धतींनी उपचार करून समस्येपासून मुक्ती देतात. त्याच वेळी, ते आपणास मानसिकदृष्ट्या मजबूत बनवतात. काही प्रकरणांमध्ये डॉक्टरांना भेटण्यापूर्वी किंवा भेटल्यानंतर काही तज्ञांची सेवा घ्यावी लागते. अशा तज्ञांची विशेषतः वैद्यकीय सेवा, ट्रॉमा सेंटर आणि फ्रॅक्चर व्यवस्थापनासाठी आवश्यकता असते. या सर्व सोयी सुविधा ऑक्युपेशनल थेरपी अंतर्गत पुरविल्या जातात. या संबंधित व्यावसायिकांना ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट असे नाव देण्यात आले आहे. त्यांचे कार्य फिजिओथेरपिस्ट सारखे असते, यामुळेच त्यांना वैद्यकीय आणि फिटनेस क्षेत्रात मोठी मागणी आहे. सद्याच्या तणावपूर्ण परीस्थितीत ऑक्युपेशनल थेरपी हे एक असे क्षेत्र आहे जिथे प्रशिक्षित व्यावसायिकांची मागणी पुरवठ्यापेक्षा कितीतरी पटीने कमी आहे. ऑक्युपेशनल थेरपिस्टची भारतातच नाही तर परदेशातही मोठ्या प्रमाणावर मागणी वाढत आहे.

ऑक्युपेशनल थेरपी म्हणजे काय?

डॉक्टर, परिचारिका आणि फिजिओथेरपिस्ट व्यतिरिक्त, आरोग्य व्यावसायिकांची आणखी एक श्रेणी आहे जी रुग्णांना त्यांच्या पायावर परत उभे राहण्यास मदत करतात. हा एक व्यावसायिक थेरपिस्टचा गट आहे. व्यावसायिक थेरपिस्ट मानसिक किंवा शारीरिक आजार किंवा अपंगत्व असलेल्या लोकांना सामान्य जीवन जगण्यासाठी आणि शक्य तितके सक्रिय राहण्यासाठी मदत करण्याचा प्रयत्न करतात. दुसऱ्या शब्दांत, व्यावसायिक थेरपिस्ट लोकांना एक उद्देशपूर्ण आणि समाधानी जीवन जगण्यासाठी आवश्यक असलेले जीवन जगण्याची कौशल्ये शिकवतात. हे थेरपिस्ट रुग्णांना कामावर परत येण्यास आणि वेदनिक, कारक, संवेदनिक आणि बोधनिक उपक्रमाद्वारे दैनंदिन जीवनातील सामान्य कार्ये करण्यास सक्षम बनवतात. व्यावसायिक थेरपिस्ट वैकासिक अपंगत्व, अध्ययन अक्षमता, ऑटिझम, अर्धांगवायू, पाठीचा कणा आणि मेंदूच्या दुखापती, संधिवात, नैराश्य, स्किझोफ्रेनिया, स्मृतिभ्रंश आणि पार्किन्सनसारख्या विविध प्रकारचे रोग आणि विकारांच्या उपचारांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.

ऑक्युपेशनल थेरपीचा इतिहास

इ.स.पू. 100 वर्षांपूर्वी एस्क्लेपियाड्स (Asclepiads) नावाच्या ग्रीक डॉक्टरने याचा शोध लावला. संगीत, मसाज, व्यायाम आणि थेरपीयुक्त स्नान याद्वारे त्यांनी मानसिकदृष्ट्या अपंगांवर उपचार सुरू केले. 18 व्या आणि 19 व्या शतकात, काही देशांमध्ये मतिमंद विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनासाठी या पद्धती वापरल्या जात होत्या. 20 व्या शतकात, यास ऑक्युपेशनल थेरपी असे नाव देण्यात आले. 1910 मध्ये, अमेरिकन ऑक्युपेशनल थेरपी असोसिएशनने अधिकृतपणे 'ऑक्युपेशनल थेरपी' असे नाव दिले.

अभ्यासक्रम आणि पात्रता

भारतातील 25 हून अधिक संस्था ऑक्युपेशनल थेरपीच्या क्षेत्रातील अभ्यासक्रम पुरवतात. भारतातील ऑक्युपेशनल थेरपीशी संबंधित कार्यक्रमांना ऑल इंडिया ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट असोसिएशनने मान्यता दिली आहे. यात डिप्लोमा, पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.

• उमेदवाराकडे ऑक्युपेशनल थेरपीमधील किमान बॅचलर डिग्री असणे आवश्यक आहे. किंवा विद्यार्थ्याने ऑक्युपेशनल थेरपीमध्ये B.Sc केले आहे. 
• उमेदवार रुग्णासोबत काम करण्यास आणि त्यांना प्रेरित करण्यास सक्षम असावा.
• त्याचे संवाद कौशल्य खूप चांगले आणि प्रभावी असावे.
• संगणकाचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.
• लोकांना शारीरिकरित्या बरे करण्याची तसेच त्यांना मानसिकरीत्या आराम देण्याची क्षमता असली पाहिजे.

डिप्लोमा अभ्यासक्रम

जर आपल्याकडे 12 वी मध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र (PCB) असेल तर आपण 3 वर्षांचा डिप्लोमा इन ऑक्युपेशनल थेरपी कोर्स करू शकता.

पदवी अभ्यासक्रम

भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र घेऊन बारावी करणाऱ्यांना साडेचार वर्षांचा बॅचलर प्रोग्राम करता येतो. बॅचलर स्तरावर बी.एस्सी. इन ऑक्युपेशनल थेरपी आणि बॅचलर ऑफ ऑक्युपेशनल थेरपी अभ्यासक्रम आहेत.

पदव्युत्तर अभ्यासक्रम

विज्ञान विषयात पदवी प्राप्त केलेले विद्यार्थी ऑक्युपेशनल थेरपीमध्ये एम. एस्सी. च्या प्रवेशासाठी अर्ज करू शकतात. ऑक्युपेशनल थेरपीमध्ये एम.एस्सी. आणि पीजी स्तरावर ऑक्युपेशनल थेरपीचे मास्टर कोर्स उपलब्ध आहेत. पीजी डिप्लोमा प्रोग्राम 2 वर्षांचा असतो. बर्‍याच संस्थांमध्ये पदवी किंवा पदव्युत्तर प्रोग्राममध्ये प्रवेश घेण्यासाठी सामायिक प्रवेश परीक्षा असते. राष्ट्रीय पुनर्वसन प्रशिक्षण आणि संशोधन संस्था कटक, भारतीय आरोग्य आणि शिक्षण संशोधन संस्था पटना, इंद्रप्रस्थ विद्यापीठ दिल्ली, दिल्ली ग्रामीण विकास संस्था याव्यतिरिक्त ऑक्युपेशनल थेरपीचे अभ्यासक्रम पुरविणारे महाराष्ट्रातील काही महाविद्यालये आणि विद्यापीठे खालीलप्रमाणे.

• Seth GS Medical College, Mumbai
• LTMMC Mumbai – Lokamanya Tilak Municipal Medical College
• AIIPMR Mumbai – All India Institute of Physical Medicine and Rehabilitation
• TNMC Mumbai – Topiwala National Medical College and BYL Nair Charitable Hospital
• Government Medical College and Hospital, Nagpur
• Dr DY Patil University, Navi Mumbai

अभ्यासक्रम

या पदवी किंवा पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात शरीररचनाशास्त्र, जैवरसायनशास्त्र, शरीरविज्ञान, औषधनिर्माणशास्त्र, पॅथॉलॉजी, सुक्ष्मजीवशास्त्र, ऑर्थोपेडिक्स, सर्जरी आणि मेडिसिन, मानसोपचार, मानसशास्त्र या विषयांचा समावेश असतो. या कोर्समध्ये वर्गातील प्रशिक्षणाबरोबरच थेरपी क्लिनिकमधील व्यावहारिक सत्रांचा समावेश असतो.

करिअर आणि नोकऱ्या

जर आपणास लोकांना मदत करण्यासं आवडत असेल आणि कायमचे किंवा तात्पुरते शारीरिकदृष्ट्या अपंग असलेल्या लोकांसाठी काही करायचे असेल किंवा वृद्धाश्रमात राहणाऱ्या लोकांसाठी काही करायचे असेल तर हे क्षेत्र तुमच्यासाठी खूप चांगले आहे. पदवी अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर, विद्यार्थ्यांना राष्ट्रीय प्रमाणन परीक्षेला बसावे लागते. त्यानंतर परवाना मिळतो. एकदा परवाना मिळाल्यावर, आपण व्यक्तिशः सराव करू शकता. सराव करण्यासाठी परवाना अनिवार्य आहे.

सध्या लोकांना त्यांच्या दैनंदिन जीवनात मानसिक, भावनिक आणि शारीरिक समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे. अशा विकारांवर मात करण्यासाठी ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट काम करतात. आपण या क्षेत्रात फ्रीलान्सर म्हणूनही काम करू शकता. हा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर परदेशात जाण्याची चांगली संधी आहे.

कामाचे स्वरूप

सल्लागार, ऑक्युपेशनल थेरपी तंत्रज्ञ, ऑक्युपेशनल थेरपी नर्स, पुनर्वसन थेरपी सहाय्यक, स्पीच आणि लँग्वेज थेरपिस्ट, प्रायव्हेट प्रॅक्टिशनर, ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट, सर्व्हिस डिलिव्हरी मॅनेजर, लॅब टेक्निशियन, मेडिकल रेकॉर्ड टेक्निशियन, नॅशनल सेल्स मॅनेजर आणि ऑक्युपेशनल थेरपी इनचार्ज इत्यादी. ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट कोर्स पूर्ण केल्यानंतर परवाना घेऊन सरकारी आणि खाजगी रुग्णालये, मानसिक आरोग्य सेवा केंद्रे, पुनर्वसन केंद्रे, प्रौढ सेवा सुविध केंद्रामध्ये नोकरी मिळू शकते. आपली इच्छा असल्यास एक थेरपिस्ट किंवा सल्लागार म्हणून आपले स्वतःचे क्लिनिक देखील उघडू शकता.

• शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या अक्षम असलेल्या लोकांना आवश्यक ते उपचार प्रदान करणे.
• रुग्णांच्या शारीरिक किंवा मानसिक प्रगती अहवालावर लक्ष ठेवणे.
• ट्रॉमा सेंटरमध्ये रुग्णांची काळजी घेणे. 
• रुग्णालयांच्या आपत्कालीन आणि फ्रॅक्चर व्यवस्थापन विभागात काम करणे.
• जे शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या विकलांग आहेत त्यांना त्यांचे जीवन सुरळीत करण्यासाठी मदत करणे.
• ज्या लोकांना मानसिक विकार आहेत त्यांना दैनंदिन काम पूर्ववत करण्यासाठी प्रशिक्षण देणे.
• रूग्णांना बरे करण्यासाठी त्यांना अनेक प्रकारचे उपचार आणि व्यायाम शिकविणे.

आवश्यक कौशल्ये

हा एक असा व्यवसाय आहे ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांना संवेदनशीलतेपासून वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अवलंब करावा लागतो, कारण यामध्ये त्यांना रुग्णांच्या वेदना समजून घेणे आणि त्यानुसार उपचार करणे आवश्यक आहे. उत्तम संवाद कौशल्य, टीमवर्क, मेहनत, जोखीम घेणे आणि दबाव हाताळणे यासारखे गुण या व्यवसायासाठी खूप महत्त्वाचे आहेत. बहुतेक काम वैद्यकीय उपकरणांच्या मदतीने केले जातात, यासाठी ऑक्युपेशनल थेरपिस्टचे ज्ञान खूप महत्वाचे आहे.

पगार

अमेरिकेतील ऑक्युपेशनल थेरपिस्टचा सरासरी वार्षिक पगार सुमारे $70,000 किंवा सुमारे 5 दशलक्ष आहे. भारतात सुरुवातीला 10 ते 12 हजार रुपये मिळतात. काही वर्षांचा अनुभव मिळाल्यास आपणास बंपर पगार मिळू शकतो.

आपल्या मुलास बालरोगविषयक ऑक्युपेशनल थेरपीची आवश्यकता असू शकेल अशी काही चिन्हे जेवढ्या लवकर लक्षात येतील तेवढ्या लवकर आपण सावध होऊ शकतो ती लक्षणे जसे वयानुसार विकासाचे टप्पे गाठण्यात अडचणी, सुक्ष्म कारक कौशल्यांसंबंधी समस्या, स्थूल  कारक कौशल्यांसंबंधी समस्या आणि वेदनिक प्रक्रियेतील समस्या. तर लवकर जाणून घेणे आणि योग्य ऑक्युपेशनल थेरपिस्टची निवड करणे आवश्यक बनते.

(सर्व चित्रे इमेजेस Google वरून साभार)

संदर्भ

Aiota: All India occupational therapist association ची वेबसाईट https://www.aiota.org/

Punithan, Neelima (2008). Basics in Occupational Therapy and Therapeutic Activities, New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers Pvt ltd

Slaich, Veena (2006). Occupational Therapy and Rehabilitation, New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers Pvt ltd

World Health Organisation (2002). Towards a Common Language for Functioning, Disability and Health: ICF The International Classification of Functioning, Disability and Health. Geneva: World Health Organisation