आंतरवैयक्तिक थेरपी | Interpersonal Therapy |

 

आंतरवैयक्तिक थेरपी (Interpersonal Therapy – IPT)

आंतरवैयक्तिक थेरपी (IPT) ही एक संरचित, अल्पकालीन आणि पुराव्याधारित मानसोपचार पद्धत आहे. या थेरपीचे  मूलभूत गृहितक असासे आहे की व्यक्तीच्या मानसिक समस्या या केवळ तिच्या अंतर्गत व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्यांमुळे उद्भवत नाहीत, तर त्या प्रामुख्याने तिच्या सामाजिक नातेसंबंधांशी, संवाद पद्धतींशी आणि जीवनातील सामाजिक भूमिकेतील बदलांशी निगडित असतात. त्यामुळे IPT मध्ये व्यक्ती “कोण आहे?” यापेक्षा “ती इतरांशी कशी जोडली आहे?” या प्रश्नावर अधिक भर दिला जातो. विशेषतः अवसाद आणि इतर भावनिक विकारांमध्ये सामाजिक तणाव, एकाकीपणा, नातेसंबंधांतील संघर्ष किंवा जीवनातील अचानक बदल हे घटक कारणीभूत ठरतात, असे IPT मानते (Weissman et al., 2007).

IPT ही थेरपी 1970 च्या दशकात Gerald L. Klerman आणि Myrna Weissman यांनी विकसित केली. मूळतः ही पद्धत Major Depressive Disorder साठी उपचार म्हणून तयार करण्यात आली होती; मात्र पुढील संशोधनातून ती किशोरवयीन अवसाद, प्रसूतीनंतरचे नैराश्य, PTSD (पूरक उपचार म्हणून) आणि काही खाण्याच्या विकारांमध्येही प्रभावी असल्याचे दिसून आले आहे (Klerman et al., 1984; Weissman & Markowitz, 2018). IPT ही अल्पकालीन असल्यामुळे (साधारणतः 12–16 सत्रे) ती वैद्यकीय व क्लिनिकल सेटिंगमध्ये सहज वापरता येते आणि औषधोपचारांसोबतही सुसंगत ठरते.

IPT ची सैद्धांतिक पार्श्वभूमी

IPT ची सैद्धांतिक मुळे तीन प्रमुख विचारप्रवाहांमध्ये आढळतात: अटॅचमेंट थिअरी, सामाजिक मानसशास्त्र, आणि जैव-मानस-सामाजिक (Bio-psycho-social) मॉडेल. अटॅचमेंट थिअरीनुसार, बालपणातील आणि प्रौढावस्थेतील नातेसंबंध व्यक्तीच्या भावनिक सुरक्षिततेवर आणि मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम करतात. John Bowlby यांच्या अटॅचमेंट थिअरीचा प्रभाव IPT वर स्पष्टपणे दिसून येतो, कारण IPT मध्ये सुरक्षित व असुरक्षित नातेसंबंध भावनिक तणाव कसे वाढवतात किंवा कमी करतात, याचा विचार केला जातो (Bowlby, 1969).

सामाजिक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने, व्यक्तीचे वर्तन, भावना आणि मानसिक अवस्था या तिच्या सामाजिक भूमिकांमधून व परस्परसंवादातून घडत असतात. IPT या दृष्टिकोनाचा स्वीकार करून व्यक्तीच्या सध्याच्या सामाजिक नेटवर्ककडे जसे कुटुंब, जोडीदार, मित्र, सहकारी हे उपचाराचा केंद्रबिंदू म्हणून पाहते. याचबरोबर जैव-मानस-सामाजिक मॉडेल मानसिक विकारांना जैविक (उदा. न्यूरोकेमिकल), मानसशास्त्रीय (उदा. भावना, सामना करण्याच्या पद्धती) आणि सामाजिक (उदा. नातेसंबंध, भूमिका) घटकांच्या परस्परसंवादातून निर्माण होते असे मानते. IPT या तिन्ही घटकांना मान्यता देते; मात्र उपचाराच्या प्रक्रियेत सामाजिक व आंतरवैयक्तिक घटकांवर विशेष लक्ष केंद्रित करते (Engel, 1977; Markowitz & Weissman, 2012).

महत्त्वाचे म्हणजे, IPT ही व्यक्तिमत्त्वाच्या खोल संरचना, बालपणात दडलेले संघर्ष किंवा अबोध प्रक्रियांवर सखोल विश्लेषण करण्याऐवजी व्यक्तीच्या सध्याच्या जीवनातील वास्तव संबंधांवर (here-and-now relationships) लक्ष केंद्रित करते. त्यामुळे ती अधिक व्यावहारिक, समस्या-केंद्रित आणि रुग्णाला लगेच उपयोगी पडणारी ठरते.

IPT मधील मूलभूत धारणा

IPT काही मूलभूत धारणा स्वीकारते. प्रथम, मानसिक विकार हा व्यक्तीचा नैतिक किंवा वैयक्तिक दोष नसून तो एक उपचारयोग्य आजार आहे, अशी स्पष्ट भूमिका IPT घेते. यामुळे रुग्णामधील अपराध भावना आणि लाज कमी होऊन उपचार स्वीकारण्याची तयारी वाढते (Klerman et al., 1984). दुसरी महत्त्वाची धारणा अशी की भावनिक त्रास हा अनेकदा सामाजिक नातेसंबंधांतील ताण, संघर्ष, तोटा किंवा भूमिकांतील बदलांमधून निर्माण होतो. उदाहरणार्थ, जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू, वैवाहिक संघर्ष, नोकरी बदल किंवा सामाजिक एकाकीपणा हे घटक अवसादाला चालना देऊ शकतात. तिसरी आणि अत्यंत महत्त्वाची धारणा म्हणजे नातेसंबंध सुधारल्यास मानसिक आरोग्यातही सुधारणा होते. म्हणजेच, संवाद कौशल्ये वाढवणे, भावनांची स्पष्ट अभिव्यक्ती शिकणे आणि सामाजिक समर्थन मजबूत करणे हे अवसाद व इतर भावनिक लक्षणे कमी करण्यास मदत करतात (Weissman et al., 2007).

या तत्त्वांमुळे IPT ही थेरपी मानवी नातेसंबंधांना केवळ सामाजिक बाब न मानता, मानसिक आरोग्याच्या केंद्रस्थानी मानते. विशेषतः भारतीय समाजासारख्या नातेसंबंधप्रधान सांस्कृतिक संदर्भात IPT चे सैद्धांतिक अधिष्ठान अधिक सुसंगत आणि प्रभावी ठरते.

IPT चे चार मुख्य फोकस क्षेत्र

आंतरवैयक्तिक थेरपी ही अशी मानसोपचार पद्धत आहे की जिच्यात रुग्णाच्या मानसिक अडचणी या त्याच्या सध्याच्या आंतरवैयक्तिक नातेसंबंधांशी प्रत्यक्ष जोडून समजल्या जातात. IPT असे गृहित धरते की नैराश्य, चिंता किंवा इतर भावनिक विकार हे बहुतेक वेळा विशिष्ट सामाजिक परिस्थिती, नातेसंबंधातील बदल किंवा संघर्षांमुळे उद्भवतात. त्यामुळे उपचार करताना रुग्णाच्या समस्यांना चार प्रमुख आंतरवैयक्तिक क्षेत्रांपैकी एका किंवा अधिक क्षेत्रांमध्ये वर्गीकृत केले जाते (Klerman et al., 1984; Weissman et al., 2000).

1. शोक (Grief)

IPT मध्ये शोक म्हणजे केवळ मृत्यूमुळे होणारे दुःख नव्हे, तर महत्त्वाच्या नात्याचा किंवा जीवनातील स्थैर्याचा कायमस्वरूपी अंत होणे होय. आप्तस्वकीयाचा मृत्यू, घटस्फोट, दीर्घकालीन नातेसंबंधाचा तुटवडा, गर्भपात, किंवा गंभीर आजारामुळे आलेले नुकसान यामुळे व्यक्तीला तीव्र भावनिक वेदना सहन कराव्या लागतात. बहुतांश लोक कालांतराने या दुःखाशी जुळवून घेतात; मात्र काही व्यक्तींमध्ये हा शोक अपूर्ण किंवा गुंतागुंतीचा राहतो. अशा वेळी दुःख, अपराधभाव, राग, पोकळीची भावना आणि नैराश्य दीर्घकाळ टिकून राहते (Shear et al., 2007).

IPT च्या दृष्टीने, अपूर्ण शोक हा नैराश्याचा एक महत्त्वाचा सामाजिक स्रोत मानला जातो. उपचार प्रक्रियेत रुग्णाला नुकसानाची वास्तवता स्वीकारण्यास, दडपलेल्या भावनांना शब्दरूप देण्यास आणि हळूहळू नवीन सामाजिक भूमिका व नातेसंबंध विकसित करण्यास मदत केली जाते. येथे थेरपिस्ट रुग्णाच्या भावनिक अभिव्यक्तीला प्रोत्साहन देतो आणि “दुःख व्यक्त करणे म्हणजे कमजोरी नाही” हा संदेश ठामपणे अधोरेखित करतो (Klerman et al., 1984).

2. भूमिका संक्रमण (Role Transitions)

भूमिका संक्रमण म्हणजे व्यक्तीच्या जीवनातील सामाजिक भूमिकांमध्ये होणारे मोठे आणि अर्थपूर्ण बदल. नोकरी मिळणे किंवा गमावणे, लग्न, घटस्फोट, पालक होणे, मुलांचे घर सोडणे, निवृत्ती, किंवा स्थलांतर यांसारख्या घटनांमुळे व्यक्तीच्या ओळखीवर, स्व-आदरावर आणि सामाजिक संबंधांवर खोल परिणाम होतो (Weissman et al., 2000).

IPT असे मानते की अवसाद अनेकदा जुनी भूमिका गमावणे आणि नवीन भूमिका स्वीकारण्यात येणाऱ्या अडचणींमुळे उद्भवते. उदाहरणार्थ, निवृत्तीनंतर एखाद्या व्यक्तीला “उपयुक्ततेचा अभाव” जाणवू शकतो, तर पालकत्वात प्रवेश करताना जबाबदाऱ्यांचा ताण वाढू शकतो. IPT मध्ये या संक्रमणाच्या काळात येणाऱ्या भावनिक प्रतिक्रियांना सामान्य मानले जाते आणि रुग्णाला जुन्या भूमिकेचा शोक करण्यास, नवीन भूमिकेचे फायदे-तोटे समजून घेण्यास आणि आवश्यक सामाजिक कौशल्ये विकसित करण्यास मदत केली जाते (Markowitz & Weissman, 2004).

3. आंतरवैयक्तिक वाद (Interpersonal Disputes)

आंतरवैयक्तिक वाद म्हणजे व्यक्ती आणि तिच्या महत्त्वाच्या व्यक्तींमध्ये (पती-पत्नी, पालक-मुलं, सासर-माहेर, सहकारी, वरिष्ठ) अपेक्षा, गरजा किंवा भूमिकांबाबत असलेले न सुटलेले मतभेद. हे वाद उघड संघर्षाच्या स्वरूपात असू शकतात किंवा दबून राहिलेल्या तणावाच्या रूपातही दिसू शकतात. IPT च्या मते, दीर्घकाळ टिकणारे असे संघर्ष नैराश्य, चिंता आणि भावनिक थकवा निर्माण करतात (Klerman et al., 1984).

IPT मध्ये या वादांचे विश्लेषण संवाद पद्धती, अपेक्षांची विसंगती आणि भावनिक अभिव्यक्तीचा अभाव या घटकांच्या आधारे केले जाते. थेरपी दरम्यान रुग्णाला स्वतःच्या भावना स्पष्टपणे मांडण्याचे, समोरच्याच्या दृष्टिकोनाचा विचार करण्याचे आणि अधिक परिणामकारक संवाद कौशल्ये वापरण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते. उद्दिष्ट हे वाद “कोण बरोबर?” या प्रश्नावर न नेता, नातेसंबंध अधिक कार्यक्षम कसे होतील यावर केंद्रित असते (Weissman et al., 2000).

4. आंतरवैयक्तिक कमतरता (Interpersonal Deficits)

आंतरवैयक्तिक कमतरता म्हणजे व्यक्तीच्या जीवनात जवळच्या, आधार देणाऱ्या नातेसंबंधांचा अभाव असणे. अशा व्यक्ती बहुधा सामाजिकदृष्ट्या अलिप्त, एकाकी, किंवा भावनिकदृष्ट्या दूर राहणाऱ्या असतात. त्यांना मैत्री निर्माण करण्यात, नाती टिकवण्यात किंवा भावनिक जवळीक साधण्यात अडचण येते. IPT च्या चौकटीत, ही कमतरता अनेकदा दीर्घकालीन नैराश्याशी जोडलेली असते (Markowitz, 2016).

IPT या क्षेत्रात काम करताना व्यक्तीच्या भूतकाळातील नातेसंबंधांचा आढावा घेते आणि त्यामधील पुनरावृत्ती होणारे पॅटर्न समजून घेते. त्यानंतर थेरपीचा भर सामाजिक कौशल्ये वाढवणे, भावनिक जवळीक निर्माण करण्याचा सराव करणे आणि नवीन नातेसंबंधांसाठी संधी शोधणे यावर असतो. येथे उद्दिष्ट हे व्यक्तीला “अधिक लोकांशी जोडले जाणे” नसून अर्थपूर्ण आणि भावनिकदृष्ट्या सुरक्षित नातेसंबंध विकसित करणे हे असते (Weissman et al., 2007).

IPT उपचार प्रक्रियेचे टप्पे

1. प्रारंभिक टप्पा (Initial Phase)

IPT चा प्रारंभिक टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण याच टप्प्यात उपचाराची दिशा निश्चित होते. या टप्प्याचा मुख्य उद्देश म्हणजे रुग्णाच्या मानसिक समस्यांचे नैदानिक मूल्यमापन करणे आणि त्या समस्या आंतरवैयक्तिक संदर्भात समजून घेणे. थेरपिस्ट रुग्णाचा सविस्तर इतिहास घेतो, ज्यामध्ये सध्याची लक्षणे, त्यांची तीव्रता, कालावधी, पूर्वीचे उपचार, तसेच कौटुंबिक व सामाजिक संबंधांचा आढावा घेतला जातो. नैराश्य किंवा इतर विकार हे केवळ वैयक्तिक कमकुवतपणामुळे नसून, सामाजिक नातेसंबंधांतील अडचणींमुळेही निर्माण होतात, ही संकल्पना रुग्णाला समजावून सांगितली जाते (Gerald L. Klerman et al., 1984).

या टप्प्यात समस्येचे आंतरवैयक्तिक स्वरूप ठरवणे हे केंद्रस्थानी असते. थेरपिस्ट रुग्णाच्या जीवनातील प्रमुख नातेसंबंध, संवादातील ताण, भूमिका बदल, शोक किंवा संघर्ष यांचे विश्लेषण करून समस्या चार प्रमुख IPT क्षेत्रांपैकी (शोक, भूमिका संक्रमण, आंतरवैयक्तिक वाद, आंतरवैयक्तिक कमतरता) कोणत्या क्षेत्राशी अधिक निगडित आहे हे ठरवतो. यामुळे उपचार अधिक केंद्रित आणि परिणामकारक होतो. IPT ही “लक्षण-केंद्रित” नसून “संबंध-केंद्रित” थेरपी आहे, हे या टप्प्यात स्पष्ट केले जाते (Myrna Weissman et al., 2000).

प्रारंभिक टप्प्यातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे रुग्णाला “रुग्ण भूमिका” (Sick Role) स्वीकारण्यास मदत करणे. याचा अर्थ रुग्णाला त्याच्या लक्षणांसाठी दोषी ठरवण्याऐवजी, ही एक वैद्यकीय व मानसशास्त्रीय स्थिती आहे आणि त्यावर उपचार शक्य आहे, असा दृष्टिकोन देणे. यामुळे रुग्णामधील अपराधभाव (guilt), लाज (shame) आणि आत्मदोषारोप कमी होतो. “रुग्ण भूमिका” स्वीकारल्यामुळे रुग्ण उपचारासाठी अधिक खुलेपणाने सहकार्य करतो आणि सामाजिक आधार स्वीकारण्यास तयार होतो (Klerman et al., 1984).

2. मध्य टप्पा (Middle Phase)

IPT चा मध्य टप्पा हा उपचाराचा सक्रिय आणि परिवर्तनशील भाग असतो. या टप्प्यात प्रत्यक्ष बदल घडवून आणण्यावर भर दिला जातो. सर्वप्रथम, संप्रेषण कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाते. अनेक वेळा मानसिक तणाव हा गैरसमज, अस्पष्ट संवाद, भावना न मांडता येणे किंवा अति आक्रमक/अत्यंत नम्र संप्रेषण शैलीमुळे निर्माण होतो. थेरपिस्ट रुग्णाला स्पष्टपणे भावना व्यक्त करणे, गरजा मांडणे, “मी-वाक्ये” (I-statements) वापरणे आणि संघर्ष रचनात्मक पद्धतीने हाताळणे शिकवतो (Weissman et al., 2007).

या टप्प्यात भावनांची ओळख आणि अभिव्यक्ती यावर विशेष काम केले जाते. अनेक रुग्णांना स्वतःच्या भावना ओळखता येत नाहीत किंवा त्या दडपून टाकण्याची सवय असते. IPT मध्ये भावना दडपण्याऐवजी त्या योग्य व्यक्तीसमोर, योग्य पद्धतीने व्यक्त करण्यास प्रोत्साहन दिले जाते. भावना या समस्येचे मूळ नसून, त्या नातेसंबंधातील संकेत (signals) आहेत, असा दृष्टिकोन IPT देते. भावनांची जाणीव वाढल्याने रुग्णाच्या आंतरवैयक्तिक प्रतिसादांमध्ये लवचिकता येते (Markowitz & Weissman, 2012).

मध्य टप्प्याचा तिसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे नातेसंबंधांमधील प्रत्यक्ष बदल (Interpersonal Change). थेरपी केवळ बोलण्यापुरती मर्यादित न राहता, रुग्णाच्या प्रत्यक्ष आयुष्यात बदल घडवण्याचा प्रयत्न करते. उदाहरणार्थ, एखाद्या नात्यातील सततचा संघर्ष कमी करणे, नवीन सामाजिक संबंध निर्माण करणे, किंवा भूमिका बदलाशी जुळवून घेणे. थेरपिस्ट रुग्णाला वास्तववादी पर्याय सुचवतो आणि त्या बदलांचे परिणाम सत्रात चर्चिले जातात. त्यामुळे थेरपी आणि वास्तव जीवन यामध्ये सातत्य निर्माण होते (Klerman et al., 1984).

3. समाप्ती टप्पा (Termination Phase)

IPT चा समाप्ती टप्पा हा उपचाराचा नियोजित आणि अर्थपूर्ण शेवट असतो. या टप्प्यात सर्वप्रथम उपचारातील प्रगतीचा सविस्तर आढावा घेतला जातो. सुरुवातीला ओळखलेल्या समस्या, आंतरवैयक्तिक अडचणी आणि लक्षणांची तुलना सध्याच्या स्थितीशी केली जाते. रुग्णाने कोणते कौशल्य आत्मसात केले, कोणते नातेसंबंध सुधारले, आणि भावनिक प्रतिसादांमध्ये काय बदल झाला, यावर चर्चा केली जाते. यामुळे रुग्णामध्ये आत्मविश्वास वाढतो आणि उपचाराचा अर्थ स्पष्ट होतो (Weissman et al., 2000).

यानंतर भविष्यातील ताण-तणाव हाताळण्याचे नियोजन (Relapse Prevention) केले जाते. जीवनात पुन्हा भूमिका बदल, संघर्ष किंवा नुकसान होऊ शकते, याची जाणीव ठेवून रुग्णाला भविष्यातील आव्हाने कशी हाताळायची याचे मार्गदर्शन दिले जाते. संप्रेषण कौशल्ये, सामाजिक आधार वापरणे, आणि लवकर मदत घेणे यावर भर दिला जातो. हा टप्पा रुग्णाला “थेरपीशिवायही सक्षम” बनवण्याचा प्रयत्न करतो (Markowitz & Weissman, 2012).

शेवटी, थेरपीचा नियोजित शेवट हा IPT चा महत्त्वाचा भाग आहे. अचानक किंवा अनिश्चित शेवट टाळून, थेरपीचा शेवटही एक प्रकारचा “भूमिका संक्रमण” म्हणून हाताळला जातो. थेरपिस्ट आणि रुग्ण यांच्यातील नात्याचा सन्मानपूर्वक समारोप केला जातो. यामुळे विभक्त होण्याशी संबंधित भावना समजून घेण्याची संधी मिळते आणि रुग्ण भविष्यातील नातेसंबंधांसाठी अधिक सज्ज होतो (Klerman et al., 1984).

IPT कोणासाठी उपयुक्त आहे?

IPT ही विशिष्ट मानसिक विकारांमध्ये विशेषतः प्रभावी ठरलेली पुराव्याधारित मानसोपचार पद्धत आहे. IPT चे मूलभूत गृहितक असे आहे की मानसिक आजारांची तीव्रता आणि टिकाव हा व्यक्तीच्या आंतरवैयक्तिक नातेसंबंधांशी, सामाजिक भूमिकांशी आणि संवाद पद्धतींशी घट्टपणे जोडलेला असतो. त्यामुळे ज्या विकारांमध्ये सामाजिक संबंध, भावनिक आधार, भूमिका बदल किंवा नात्यांतील संघर्ष हे केंद्रस्थानी असतात, त्या विकारांमध्ये IPT अधिक उपयुक्त ठरते (Klerman et al., 1984).

1. अवसाद (Major Depressive Disorder):

अवसादाच्या उपचारासाठी IPT ही सर्वाधिक संशोधित आणि मान्यताप्राप्त मानसोपचार पद्धतींपैकी एक आहे. अवसादग्रस्त व्यक्तींमध्ये अनेकदा नातेसंबंध तुटणे, सामाजिक अलिप्तता, शोक, किंवा सततचे आंतरवैयक्तिक संघर्ष आढळतात. IPT या घटकांना थेट लक्ष्य करते. ही थेरपी अवसादाला व्यक्तीच्या “चारित्र्यदोषा” ऐवजी एक वैद्यकीय आणि सामाजिकदृष्ट्या प्रभावित आजार म्हणून मांडते, ज्यामुळे रुग्णावरील दोषारोपण कमी होते. अनेक नियंत्रित संशोधन अभ्यासांमधून असे दिसून आले आहे की IPT ही औषधोपचाराइतकीच प्रभावी ठरू शकते, विशेषतः सौम्य ते मध्यम तीव्रतेच्या अवसादामध्ये (Weissman et al., 2000; Cuijpers et al., 2008).

2. प्रसूतीनंतरचे अवसाद (Postpartum Depression)

प्रसूतीनंतरचे अवसाद हे प्रामुख्याने भूमिका संक्रमणाशी (Role Transition) संबंधित असते. आई होण्याची नवीन भूमिका, जबाबदाऱ्या, वैवाहिक नात्यातील बदल, सामाजिक अपेक्षा आणि भावनिक आधाराचा अभाव हे घटक या अवसादामध्ये महत्त्वाचे ठरतात. IPT या सर्व घटकांवर थेट काम करते. संशोधनातून असे आढळते की IPT मुळे मातांचे अवसाद कमी होतेच, पण त्याचबरोबर आई–बाळ संबंध सुधारतात आणि सामाजिक समर्थन वाढते (O’Hara et al., 2000). त्यामुळे प्रसूतीनंतरच्या अवसादासाठी IPT ही विशेषतः उपयुक्त आणि सुरक्षित थेरपी मानली जाते.

3. किशोरवयीन अवसाद (Adolescent Depression)

किशोरवय हा सामाजिकदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील टप्पा असतो. या वयात मैत्रीतील संघर्ष, पालकांशी मतभेद, ओळखीचा गोंधळ आणि सामाजिक नकार यांचा मानसिक आरोग्यावर मोठा परिणाम होतो. IPT for Adolescents (IPT-A) ही IPT ची रूपांतरित आवृत्ती असून ती किशोरवयीन अवसादासाठी प्रभावी ठरल्याचे अनेक अभ्यासांनी दाखवून दिले आहे. या थेरपीमुळे किशोरांमध्ये संवाद कौशल्ये सुधारतात, भावनांची अभिव्यक्ती वाढते आणि सामाजिक नात्यांतील ताण कमी होतो (Mufson et al., 2004).

4. PTSD (पूरक थेरपी म्हणून)

Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) च्या उपचारामध्ये IPT ही सहसा पूरक (adjunct) थेरपी म्हणून वापरली जाते. PTSD मध्ये आघातानंतर व्यक्ती अनेकदा सामाजिकदृष्ट्या अलिप्त होते, नात्यांपासून दूर जाते आणि भावनिक संवाद टाळते. IPT थेट ट्रॉमा एक्स्पोजरवर काम न करता, त्या आघातामुळे निर्माण झालेल्या आंतरवैयक्तिक परिणामांवर लक्ष केंद्रित करते. त्यामुळे ज्या रुग्णांना ट्रॉमा-फोकस्ड थेरपी सहन होत नाही, त्यांच्यासाठी IPT एक सुरक्षित पर्याय ठरू शकतो (Markowitz et al., 2015).

5. खाण्याचे विकार (Eating Disorders – Bulimia Nervosa)

Bulimia Nervosa मध्ये स्व-प्रतिमा, नातेसंबंधातील असुरक्षितता आणि सामाजिक तुलना हे घटक महत्त्वाचे असतात. IPT या विकारामध्ये थेट खाण्याच्या वर्तनावर नव्हे, तर त्या वर्तनामागील आंतरवैयक्तिक ताण-तणावांवर काम करते. संशोधनातून असे दिसते की IPT ही CBT पेक्षा हळू परिणाम दाखवते, परंतु दीर्घकालीन फॉलो-अपमध्ये तिचे परिणाम टिकाऊ ठरतात (Fairburn et al., 1993). त्यामुळे Bulimia मध्ये IPT हा एक प्रभावी पर्याय मानला जातो.

IPT चे फायदे

IPT ही एक संरचित आणि स्पष्ट थेरपी आहे. सत्रांची संख्या, उद्दिष्टे आणि उपचाराचा आराखडा आधीपासून निश्चित असल्यामुळे रुग्ण आणि थेरपिस्ट दोघांनाही स्पष्ट दिशा मिळते. ही थेरपी वैज्ञानिक संशोधनावर आधारित असून तिच्या परिणामकारकतेला अनेक randomized controlled trials चा आधार आहे (Cuijpers et al., 2008).

IPT चे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची सांस्कृतिक अनुकूलता. कारण ही थेरपी व्यक्तीच्या सामाजिक भूमिकांवर, कुटुंबीय नात्यांवर आणि सामाजिक अपेक्षांवर काम करते, त्यामुळे भारतीय, आशियाई किंवा सामूहिक संस्कृतींमध्ये ती सहजपणे जुळवून घेता येते. शिवाय IPT सामाजिक समर्थन वाढवते, जे मानसिक आरोग्याच्या पुनर्प्राप्तीसाठी एक महत्त्वाचा संरक्षक घटक मानला जातो (Weissman et al., 2007).

IPT च्या मर्यादा

जरी IPT प्रभावी असली तरी तिच्या काही मर्यादा आहेत. खोल आणि दीर्घकालीन व्यक्तिमत्त्व विकारांमध्ये (उदा. Borderline Personality Disorder) IPT एकटी पुरेशी ठरत नाही, कारण अशा विकारांमध्ये व्यक्तिमत्त्वाची संरचना आणि दीर्घकालीन नमुने बदलणे आवश्यक असते. तसेच गंभीर आणि दीर्घकालीन आघात (Complex Trauma) असलेल्या रुग्णांसाठी IPT ही एकटी अपुरी ठरू शकते आणि तिला इतर ट्रॉमा-फोकस्ड थेरपींसोबत जोडणे आवश्यक असते (Markowitz & Weissman, 2012).

समारोप:

भारतीय समाजात कुटुंब, नातेसंबंध आणि सामाजिक भूमिका अत्यंत महत्त्वाच्या असल्यामुळे IPT ही थेरपी भारतीय सांस्कृतिक चौकटीत अत्यंत उपयुक्त ठरते. लग्न, कौटुंबिक अपेक्षा, सामाजिक दबाव यामुळे होणाऱ्या मानसिक तणावावर IPT प्रभावी उपाय देते. आंतरवैयक्तिक थेरपी (IPT) ही आधुनिक मानसोपचार पद्धतींपैकी एक प्रभावी, मानवी आणि सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील उपचार पद्धत आहे. मानसिक आरोग्य केवळ वैयक्तिक विचारांचा प्रश्न नसून नातेसंबंधांचा आरसा आहे, हे IPT ठामपणे अधोरेखित करते.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google साभार)

संदर्भ

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.

Cuijpers, P., van Straten, A., Andersson, G., & van Oppen, P. (2008). Psychotherapy for depression in adults: A meta-analysis of comparative outcome studies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76(6), 909–922.

Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196(4286), 129–136.

Fairburn, C. G., Jones, R., Peveler, R. C., et al. (1993). Three psychological treatments for bulimia nervosa. Archives of General Psychiatry, 50(6), 419–428.

Klerman, G. L., Weissman, M. M., Rounsaville, B. J., & Chevron, E. S. (1984). Interpersonal Psychotherapy of Depression. New York: Basic Books.

Markowitz, J. C. (2016). Interpersonal Psychotherapy for Dysthymic Disorder. Washington, DC: American Psychiatric Publishing.

Markowitz, J. C., & Weissman, M. M. (2012). Interpersonal psychotherapy: Principles and applications. World Psychiatry, 11(1), 1–8.

Markowitz, J. C., Milrod, B., Bleiberg, K., & Marshall, R. D. (2015). Interpersonal factors in understanding and treating PTSD. Journal of Psychiatric Practice, 21(4), 282–295.

Mufson, L., Dorta, K. P., Moreau, D., & Weissman, M. M. (2004). Interpersonal psychotherapy for depressed adolescents. New York: Guilford Press.

O’Hara, M. W., Stuart, S., Gorman, L. L., & Wenzel, A. (2000). Efficacy of interpersonal psychotherapy for postpartum depression. Archives of General Psychiatry, 57(11), 1039–1045.

Shear, K., Frank, E., Houck, P. R., & Reynolds, C. F. (2007). Treatment of complicated grief. JAMA, 293(21), 2601–2608.

Weissman, M. M., et al. (2007). Interpersonal psychotherapy: Past, present and future. Clinical Psychology & Psychotherapy, 14(2), 89–98.

Weissman, M. M., Markowitz, J. C., & Klerman, G. L. (2000). Comprehensive guide to interpersonal psychotherapy. New York: Basic Books.

Weissman, M. M., Markowitz, J. C., & Klerman, G. L. (2007). Clinician’s Quick Guide to Interpersonal Psychotherapy. Oxford University Press.