वुल्फगँग कोहलर (Wolfgang Köhler): अंतर्दृष्टीची शक्ती

 

वुल्फगँग कोहलर (Wolfgang Köhler): अंतर्दृष्टीची शक्ती

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधकांनी मानवी विचारशक्ती आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलून टाकला. अशाच महान शास्त्रज्ञांमध्ये वुल्फगँग कोहलर यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांनी मांडलेला अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन (Insight Learning) हा सिद्धांत आजही शिक्षणशास्त्र, मानसशास्त्र, व्यवस्थापन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि समस्या सोडविण्याच्या अभ्यासात तितकाच महत्त्वाचा मानला जातो.

कोहलर यांनी जगाला शिकवले की, प्रत्येक समस्या केवळ प्रयत्न-प्रमाद (Trial and Error) करूनच सुटत नाही; अनेक वेळा शांत विचार, निरीक्षण आणि परिस्थितीचे समग्र आकलन यामुळे अचानक उत्तर सापडते, हीच अंतर्दृष्टी होय.

प्रारंभिक जीवन

वुल्फगँग कोहलर यांचा जन्म 21 जानेवारी 1887 रोजी रेव्हल या शहरात झाला, ज्याला आज टॅलिन, एस्टोनिया म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या जन्माच्या वेळी एस्टोनिया हा प्रदेश रशियन साम्राज्याच्या अखत्यारीत होता; तथापि, तेथील शहरी उच्चवर्ग, शिक्षणव्यवस्था आणि सांस्कृतिक वातावरणावर बाल्टिक-जर्मन परंपरेचा ठळक प्रभाव होता. कोहलर यांचे कुटुंबही या बाल्टिक-जर्मन सांस्कृतिक परंपरेशी संबंधित होते. त्यांचे वडील शिक्षण क्षेत्राशी निगडित असल्यामुळे घरात बौद्धिक चर्चा, अध्ययन आणि सांस्कृतिक मूल्यांना विशेष महत्त्व दिले जात असे. त्यामुळे बालपणापासूनच त्यांना ज्ञानार्जन, तर्कशुद्ध विचार आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांची प्रेरणा मिळाली (Ash, 1995; King & Wertheimer, 2005).

कोहलर यांचे बालपण जर्मनीतील विविध शहरांत गेले. लहानपणापासूनच त्यांना निसर्गातील घटना, प्राण्यांचे वर्तन, विज्ञान, संगीत आणि तत्त्वज्ञान यांविषयी विशेष आकर्षण होते. एखादी गोष्ट केवळ स्वीकारण्याऐवजी तिच्यामागील कारणांचा शोध घेण्याची त्यांची वृत्ती होती. ही जिज्ञासू वृत्ती पुढे त्यांच्या संशोधनाची मूलभूत प्रेरणा ठरली. निरीक्षण, विश्लेषण आणि संपूर्ण परिस्थितीचा विचार करून निष्कर्ष काढण्याची सवय त्यांच्यात लहानपणापासूनच विकसित झाली होती. पुढे चिंपांझींवरील त्यांच्या प्रसिद्ध संशोधनात हीच निरीक्षणशीलता स्पष्टपणे दिसून येते (Köhler, 1976).

      त्यांच्या कुटुंबात शिक्षणाला अत्यंत महत्त्व दिले जात असे. औपचारिक शिक्षणाबरोबरच संगीत, साहित्य, तत्त्वज्ञान आणि विज्ञान यांचा समन्वय साधणारे वातावरण त्यांना लाभले. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये केवळ वैज्ञानिक दृष्टिकोनच नव्हे, तर सर्जनशील विचार करण्याची क्षमताही विकसित झाली. कोहलर यांचा असा विश्वास होता की कोणतीही समस्या समजून घेण्यासाठी तिच्या स्वतंत्र भागांपेक्षा तिच्या संपूर्ण रचनेकडे (Whole Structure) पाहणे आवश्यक आहे. त्यांच्या बालपणातील अनुभवांनीच पुढे गेस्टाल्ट मानसशास्त्रातील "पूर्ण हे भागांच्या बेरजेपेक्षा अधिक महत्त्वाचे असते" या तत्त्वज्ञानाचा पाया घातला (King & Wertheimer, 2005).

बालपणातच त्यांना संगीताचीही विशेष आवड निर्माण झाली होती. त्यांनी पियानो आणि शास्त्रीय संगीताचा अभ्यास केला. संगीतामधील लय, रचना आणि एकात्मता यांचा त्यांच्या विचारपद्धतीवर प्रभाव पडल्याचे अनेक मानसशास्त्र इतिहासकारांनी नमूद केले आहे. संगीताप्रमाणेच मानवी अनुभवही स्वतंत्र घटकांमध्ये विभागून समजत नाहीत, तर ते एक सुसंगत आणि एकात्म अनुभव म्हणून समजले पाहिजेत, ही कल्पना त्यांच्या पुढील मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनात दिसून येते (Ash, 1995).

      अशा प्रकारे, कोहलर यांचे प्रारंभिक जीवन हे वैज्ञानिक जिज्ञासा, सांस्कृतिक समृद्धी, बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि चिकित्सक विचार यांच्या संगमात घडले. त्यांच्या बालपणातील अनुभव, निरीक्षणाची सवय आणि ज्ञानाची अखंड ओढ यांमुळेच ते पुढे विसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांपैकी एक बनले.

शिक्षण

वुल्फगँग कोहलर यांचे उच्च शिक्षण हे त्या काळातील जर्मनीतील प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये झाले. त्यांनी प्रथम ट्युबिंगेन विद्यापीठ येथे शिक्षणास प्रारंभ केला. त्यानंतर त्यांनी बॉन विद्यापीठ आणि पुढे बर्लिन विद्यापीठ येथे शिक्षण घेतले. त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाची विशेष बाब म्हणजे त्यांनी केवळ मानसशास्त्राचाच अभ्यास केला नाही, तर भौतिकशास्त्र, तत्त्वज्ञान, जीवशास्त्र आणि संगीतशास्त्र यांचाही सखोल अभ्यास केला. या बहुआयामी शिक्षणामुळे त्यांची विचारसरणी व्यापक झाली आणि विविध शास्त्रांतील संकल्पनांचा परस्परसंबंध समजून घेण्याची क्षमता विकसित झाली (Ash, 1995).

      बर्लिन विद्यापीठात शिक्षण घेत असताना त्यांना त्या काळातील प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ कार्ल स्टम्प्फ (Carl Stumpf) यांचे मार्गदर्शन लाभले. स्टम्प्फ हे प्रायोगिक मानसशास्त्र, संगीत मानसशास्त्र आणि संवेदना यांच्या अभ्यासासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांनी विद्यार्थ्यांना केवळ प्रयोग करण्यास प्रोत्साहन दिले नाही, तर अनुभवांच्या गुणात्मक स्वरूपाचाही अभ्यास करण्यास प्रेरित केले. स्टम्प्फ यांच्या मार्गदर्शनामुळे कोहलर यांनी मानवी अनुभव, वेदन प्रक्रिया आणि संवेदना यांचा वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास करण्याची सवय आत्मसात केली. पुढे गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या विकासात स्टम्प्फ यांच्या विचारांचा अप्रत्यक्ष प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो (Stumpf, 1907; Ash, 1995).

सन 1909 मध्ये कोहलर यांनी बर्लिन विद्यापीठातून मानसशास्त्र विषयात पीएच.डी. पदवी संपादन केली. त्यांच्या डॉक्टरेट संशोधनात संवेदन, अनुभूती आणि मानसशास्त्रीय प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला. या संशोधनामुळे त्यांची प्रायोगिक संशोधनातील पकड अधिक मजबूत झाली. त्यांना प्रयोगशाळेतील निरीक्षण, नियंत्रित प्रयोग आणि निष्कर्षांचे वैज्ञानिक विश्लेषण यांचे सखोल प्रशिक्षण मिळाले, ज्याचा पुढे चिंपांझींवरील प्रसिद्ध प्रयोगांमध्ये मोठा उपयोग झाला (Köhler, 1976).

याच काळात त्यांची ओळख मॅक्स व्हर्दहायमर आणि कर्ट कॉफ्का यांच्याशी झाली. या तिघांनी मिळून मानवी अनुभूती, विचार आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करताना पारंपरिक रचनावादी दृष्टिकोनाला आव्हान दिले. त्यांनी असा युक्तिवाद मांडला की मानवी मन अनुभवांना स्वतंत्र संवेदनांच्या स्वरूपात न पाहता, त्यांना अर्थपूर्ण आणि संघटित संपूर्ण रूपात अनुभवते. या विचारसरणीतूनच पुढे गेस्टाल्ट मानसशास्त्र या नव्या मानसशास्त्रीय संप्रदायाचा जन्म झाला (Wertheimer, 1923/1938; Koffka, 1935).

कोहलर यांच्या शिक्षणाचा सर्वात महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे त्यांनी विविध शाखांतील ज्ञानाचा एकात्मिक उपयोग केला. भौतिकशास्त्रातील संरचनात्मक विचार, तत्त्वज्ञानातील तर्कशास्त्र, संगीतशास्त्रातील एकात्मता आणि मानसशास्त्रातील प्रायोगिक पद्धती यांचा समन्वय त्यांच्या संशोधनात दिसून येतो. त्यामुळे ते केवळ प्रयोगशाळेतील संशोधक राहिले नाहीत, तर मानवी विचारप्रक्रियेचे स्वरूप बदलून टाकणारे सिद्धांतकार म्हणून उदयास आले. त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाने पुढे अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन आणि गेस्टाल्ट मानसशास्त्र या दोन महत्त्वपूर्ण योगदानांचा मजबूत पाया घातला.

गेस्टाल्ट मानसशास्त्राची सुरुवात (Origin of Gestalt Psychology)

गेस्टाल्ट मानसशास्त्र हा विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जर्मनीमध्ये विकसित झालेला मानसशास्त्राचा एक महत्त्वपूर्ण दृष्टिकोन आहे. या दृष्टिकोनाने मानवी वेदन, संवेदना, विचारप्रक्रिया आणि अध्ययन यांचा अभ्यास करण्यासाठी एक नवीन दिशा दिली. Gestalt हा जर्मन शब्द असून त्याचा अर्थ आकार, आकृतिबंध, संघटित स्वरूप किंवा संपूर्ण रचना असा होतो. गेस्टाल्ट मानसशास्त्रानुसार मानवी मन बाह्य जगातून मिळणाऱ्या वेदनांची केवळ स्वतंत्र घटक म्हणून नोंद करत नाही, तर त्या वेदनांमधील परस्परसंबंध समजून घेऊन त्यांचे एक अर्थपूर्ण आणि संघटित स्वरूप तयार करते. त्यामुळे एखाद्या अनुभवाचे स्पष्टीकरण देताना त्यातील स्वतंत्र घटकांचा अभ्यास करणे पुरेसे नसते; त्या घटकांची मांडणी, त्यांच्यातील संबंध आणि संपूर्ण परिस्थितीचे स्वरूप यांचाही विचार करावा लागतो (Gundlach, 2020; Wagemans et al., 2012).

गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या विकासामध्ये मॅक्स व्हर्दहायमर, वुल्फगँग कोहलर आणि कर्ट कॉफ्का या तीन मानसशास्त्रज्ञांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे आहे. सन 1912 मध्ये मॅक्स व्हर्दहायमर यांनी संवेदनातील आभासी हालचालीसंबंधी (Phi Phenomenon) केलेले संशोधन गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या औपचारिक प्रारंभातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या संशोधनातून असे दिसून आले की, योग्य कालांतराने दाखवलेल्या स्थिर दृश्यांमधून व्यक्तीला प्रत्यक्ष हालचाल होत असल्याचा अनुभव येऊ शकतो. या अनुभवाचे स्पष्टीकरण केवळ स्वतंत्र दृश्य उद्दिपकांच्या बेरजेवरून करता येत नाही; त्या उद्दिपकामधील संबंध आणि त्यांची कालानुक्रमिक मांडणीही महत्त्वाची असते. कोहलर आणि कॉफ्का यांनी पुढे या दृष्टिकोनाचा विकास केला आणि संवेदनाबरोबरच अध्ययन, विचार आणि समस्या निराकरण या प्रक्रियांचाही अभ्यास केला (Wagemans et al., 2012; OpenStax, 2020).

गेस्टाल्ट मानसशास्त्राचा सर्वाधिक प्रसिद्ध सिद्धांत म्हणजे “संपूर्ण हे त्याच्या घटकांच्या साध्या बेरजेपेक्षा वेगळे असते”. हा सिद्धांत सामान्यतः “The whole is greater than the sum of its parts” या वाक्यानेही व्यक्त केला जातो. मात्र, गेस्टाल्ट दृष्टिकोनाचा अधिक अचूक अर्थ असा आहे की, संपूर्ण रचनेमध्ये निर्माण होणारा अनुभव हा स्वतंत्र घटकांची केवळ बेरीज नसते; घटकांमधील परस्परसंबंधांमुळे त्या संपूर्ण अनुभवाचे स्वरूप ठरते. उदाहरणार्थ, एखादे संगीत केवळ स्वतंत्र स्वरांची मालिका नसते. स्वरांचा क्रम, त्यांच्यातील अंतर, लय आणि परस्परसंबंध यांमुळे एक विशिष्ट चाल किंवा राग अनुभवाला येतो. त्याचप्रमाणे, अक्षरे स्वतंत्रपणे पाहण्यापेक्षा त्यांची योग्य मांडणी केल्यावर शब्दाचा अर्थ समजतो. या उदाहरणांवरून स्पष्ट होते की, घटक महत्त्वाचे असले तरी त्यांचे संघटित स्वरूप आणि परस्परसंबंध हे आकलनासाठी तितकेच महत्त्वाचे असतात (Wagemans et al., 2012).

त्या काळातील काही मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनांमध्ये मानसिक अनुभवांचे स्पष्टीकरण स्वतंत्र वेदना, कल्पना किंवा घटकांच्या साहचर्यावरून करण्याचा प्रयत्न केला जात होता. गेस्टाल्ट मानसशास्त्रज्ञांनी या प्रकारच्या केवळ घटककेंद्रित स्पष्टीकरणाला आव्हान दिले. त्यांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीला एखादी आकृती, संगीत, परिस्थिती किंवा समस्या समजताना तिचे घटक कोणत्या रचनेत आहेत, हे महत्त्वाचे ठरते. उदाहरणार्थ, एकाच रेषेचा अर्थ ती कोणत्या आकृतीचा भाग आहे यावर अवलंबून बदलू शकतो. त्याचप्रमाणे, एखाद्या समस्येतील स्वतंत्र माहितीचे तुकडे वेगवेगळे समजून घेण्यापेक्षा त्यांच्यातील संबंध ओळखल्यास समस्येचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. त्यामुळे गेस्टाल्ट मानसशास्त्राने प्रत्यक्षीकरण आणि विचारप्रक्रियेच्या अभ्यासात संपूर्णता, संघटन आणि संबंध यांना केंद्रस्थानी आणले (Gundlach, 2020; Wagemans et al., 2012).

गेस्टाल्ट मानसशास्त्राचा प्रभाव पुढे बोधात्मक मानसशास्त्र, समस्या निराकरण, सर्जनशील विचार आणि शैक्षणिक मानसशास्त्र या क्षेत्रांवर पडला. विशेषतः कोहलर यांनी चिंपांझींवर केलेल्या प्रयोगांमुळे अध्ययन ही केवळ उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यातील संबंध दृढ होण्याची प्रक्रिया नसून, परिस्थितीचे आकलन आणि घटकांमधील संबंध ओळखण्याची प्रक्रियाही असू शकते, हा मुद्दा पुढे आला. त्यामुळे गेस्टाल्ट मानसशास्त्र हे केवळ संवेदनाचे स्पष्टीकरण देणारे तत्त्वज्ञान न राहता, प्राणी आणि मानव समस्या कशा सोडवतात याचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरले (Köhler, 1959; Frontiers in Psychology, 2022).

टेनेरिफ बेटावरील संशोधन (Research at Tenerife)

वुल्फगँग कोहलर यांच्या मानसशास्त्रीय संशोधनातील सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे कॅनरी बेटसमूहातील टेनेरिफ बेटावर त्यांनी केलेले चिंपांझींवरील प्रयोग. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला प्राण्यांच्या बुद्धिमत्तेचा आणि समस्या निराकरणाच्या क्षमतेचा अभ्यास करण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ विविध प्रयोग करीत होते. या पार्श्वभूमीवर कोहलर यांनी प्राण्यांच्या वर्तनाचे केवळ बाह्य निरीक्षण करण्याऐवजी, एखाद्या समस्येतील वस्तू, उद्दिष्ट आणि उपलब्ध साधने यांच्यातील संबंध प्राणी ओळखू शकतात का, याचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी टेनेरिफ येथील Casa Amarilla या प्राइमेट संशोधन केंद्रात चिंपांझींवर अनेक वर्षे प्रयोग केले. त्यांच्या संशोधनाचा मुख्य उद्देश म्हणजे चिंपांझी समस्या सोडविताना केवळ पूर्वी शिकलेल्या प्रतिक्रिया वापरतात की परिस्थितीतील संबंध समजून घेऊन नवीन उपाय शोधू शकतात, हे तपासणे हा होता (Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

कोहलर यांच्या प्रयोगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी चिंपांझींना नैसर्गिक वर्तनाशी संबंधित, परंतु विचार करण्याची आवश्यकता असलेल्या समस्या दिल्या. उदाहरणार्थ, अन्न सहजपणे हाताला लागणार नाही अशा ठिकाणी ठेवणे, अन्न मिळविण्यासाठी लाकडी पेट्या वापरण्याची आवश्यकता निर्माण करणे किंवा दोन काठ्या जोडून लांब काठी तयार करणे अशा परिस्थितींचा अभ्यास करण्यात आला. या प्रयोगांमध्ये अन्न हे प्रेरक उद्दिष्ट होते, तर पेट्या आणि काठ्या ही समस्या सोडविण्यासाठी उपलब्ध साधने होती. त्यामुळे चिंपांझींच्या वर्तनातून निरीक्षण, साधनांचा उपयोग, परिस्थितीतील संबंध ओळखणे आणि कृतींचे नियोजन यांचा अभ्यास करता येत होता. कोहलर यांच्या मते, काही प्रसंगी चिंपांझींच्या यशस्वी कृती या केवळ असंबद्ध हालचालींच्या संचयातून घडलेल्या वाटत नव्हत्या; उलट, उपलब्ध साधने आणि अपेक्षित उद्दिष्ट यांच्यातील संबंध लक्षात आल्यानंतर त्या कृती घडत असल्याचे दिसत होते (Köhler, 1959; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

या संशोधनामुळे प्राण्यांच्या बुद्धिमत्तेविषयीच्या चर्चेला नवीन दिशा मिळाली. त्यापूर्वीच्या काही प्रयोगांमध्ये प्राण्यांना विशिष्ट प्रतिसाद शिकण्यासाठी किती प्रयत्न करावे लागतात, चुका किती कमी होतात आणि योग्य प्रतिसाद किती लवकर मिळतो, यावर भर दिला जात असे. कोहलर यांनी मात्र समस्या सोडविण्याच्या प्रक्रियेतील परिस्थितीचे आकलन आणि साधनांमधील कार्यात्मक संबंध ओळखणे या बाबींवर लक्ष केंद्रित केले. तथापि, चिंपांझींच्या वर्तनावरून त्यांच्या अंतर्गत मानसिक अनुभवाचे थेट मापन करणे शक्य नसल्यामुळे, त्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण देताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. आधुनिक तुलनात्मक बोधनिक विज्ञानातही प्राण्यांच्या अंतर्दृष्टीचे स्वरूप आणि त्यामागील मानसिक प्रक्रिया यांबाबत संशोधन व चर्चा सुरू आहेत (Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन (Insight Learning)

वुल्फगँग कोहलर यांचे सर्वाधिक प्रसिद्ध योगदान म्हणजे अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन या संकल्पनेचा विकास. अंतर्दृष्टी म्हणजे एखाद्या समस्येचे स्वरूप, तिच्यातील घटकांचे परस्परसंबंध किंवा समाधानाचा मार्ग अचानक स्पष्ट होणे. या प्रक्रियेत शिकणारी व्यक्ती किंवा प्राणी परिस्थितीतील माहितीची नव्याने मांडणी करतो आणि त्यातून समस्येचे संभाव्य समाधान शोधतो. एखादी समस्या बराच वेळ सुटत नसताना अचानक तिचे उत्तर समजणे, याला सामान्य भाषेत “अरे, हे असे करायचे होते!” असा अनुभव म्हणता येईल. मानसशास्त्रीय साहित्यात या अनुभवाला Aha Experience किंवा Eureka Moment असे संबोधले जाते. मात्र, अंतर्दृष्टी म्हणजे कोणत्याही पूर्वतयारीशिवाय जादूने उत्तर मिळणे नव्हे; अनेकदा आधीचे निरीक्षण, अनुभव, समस्येतील माहिती आणि मानसिक पुनर्रचना यांमधून समाधान अचानक स्पष्ट होते (Kounios & Beeman, 2014; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

कोहलर यांच्या मते, अध्ययन समजून घेण्यासाठी केवळ प्रयत्नांची संख्या किंवा चुकीच्या प्रतिसादांमध्ये होणारी घट पाहणे पुरेसे नाही. एखादा प्राणी समस्येचे घटक कशा प्रकारे समजतो आणि त्या घटकांमधील संबंध कसे ओळखतो, याचाही विचार केला पाहिजे. उदाहरणार्थ, जमिनीवर पडलेल्या दोन लहान काठ्या एकमेकांना जोडल्यास दूर असलेले अन्न मिळविता येईल, हे लक्षात येणे म्हणजे वस्तूंचा केवळ परिचय असणे नव्हे. त्या वस्तूंचा उपयोग एका विशिष्ट उद्दिष्टासाठी कसा करता येईल, हे समजणे होय. या प्रक्रियेत समस्येचे मानसिक स्वरूप बदलते आणि उपलब्ध साधनांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही बदलतो. त्यामुळे अंतर्दृष्टीद्वारे शिक्षणात समस्या समजून घेणे, घटकांतील संबंध ओळखणे आणि योग्य कृतीची निवड करणे या प्रक्रियांना महत्त्व दिले जाते (Köhler, 1959; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

या प्रयोगाचे मानसशास्त्रीय महत्त्व केवळ चिंपांझीने केळी मिळविली यात नाही, तर त्याने उपलब्ध साधनांचा उपयोग समस्येच्या उद्दिष्टाशी जोडला यात आहे. पेटी ही सामान्यतः बसण्यासाठी किंवा वस्तू ठेवण्यासाठी वापरली जाणारी वस्तू असू शकते; परंतु विशिष्ट परिस्थितीत ती उंची वाढविण्याचे साधन बनते. चिंपांझीने या वस्तूचा उपयोग नव्या संदर्भात केल्याचे निरीक्षण कोहलर यांच्या मते परिस्थितीचे संबंधात्मक आकलन दर्शवित होते. त्यामुळे या प्रयोगातून बुद्धिमत्ता, लवचिक विचार आणि साधनांचा उद्देशपूर्ण वापर यांचा अभ्यास करण्यास मदत झाली. तरीही, चिंपांझीच्या मनात नेमका कोणता विचार आला हे प्रत्यक्ष जाणता येत नसल्याने, त्याच्या कृतींचे विश्लेषण निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाच्या आधारेच करावे लागते (Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

पहिले वैशिष्ट्य म्हणजे समस्येचे समग्र आकलन. अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययनामध्ये शिकणारा केवळ एखाद्या स्वतंत्र घटकावर लक्ष केंद्रित करत नाही, तर समस्या, उपलब्ध साधने, उद्दिष्ट आणि त्यांच्यातील संबंध यांचा एकत्रित विचार करतो. उदाहरणार्थ, गणितातील एखादे उदाहरण सोडविताना विद्यार्थ्याला सुरुवातीला योग्य सूत्र समजत नसले, तरी दिलेली माहिती आणि विचारलेले उत्तर यांच्यातील संबंध लक्षात आल्यानंतर संपूर्ण उदाहरण सोडविण्याची दिशा स्पष्ट होऊ शकते. या प्रक्रियेत समस्येकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो आणि योग्य उपाय शोधणे सुलभ होते. गेस्टाल्ट दृष्टिकोनानुसार, समस्येची रचना समजून घेणे हे तिचे समाधान शोधण्यातील महत्त्वाचे पाऊल आहे (Köhler, 1959).

दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे अचानक समाधानाची जाणीव. अंतर्दृष्टीद्वारे शिक्षणात योग्य उपाय अचानक स्पष्ट झाल्याचा अनुभव येऊ शकतो. या अनुभवाला Aha Experience किंवा Eureka Moment असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, एखादे कोडे सोडविताना विद्यार्थी अनेक शक्यता तपासतो; परंतु एखाद्या क्षणी कोड्यातील दोन संकेतांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो आणि उत्तर स्पष्ट होते. या अचानक जाणिवेमागे पूर्वीचे निरीक्षण, माहितीचे विश्लेषण आणि मानसिक प्रक्रियांचे योगदान असू शकते. म्हणूनच अंतर्दृष्टीतील अचानकपणा म्हणजे संपूर्ण प्रक्रिया पूर्वतयारीशिवाय घडली, असा अर्थ होत नाही (Kounios & Beeman, 2014; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे साधनांचा योग्य आणि सर्जनशील वापर. समस्येचे निराकरण करण्यासाठी उपलब्ध असलेल्या वस्तूंचा किंवा माहितीचा नेहमीच्या उपयोगापेक्षा वेगळ्या पद्धतीने वापर करता येतो, हे अंतर्दृष्टीद्वारे शिक्षणातून स्पष्ट होते. कोहलर यांच्या चिंपांझी प्रयोगांमध्ये पेट्या आणि काठ्या यांचा उपयोग अन्न मिळविण्यासाठी केला गेला. त्याचप्रमाणे, मानवी जीवनात एखादी व्यक्ती मर्यादित साधनांचा उपयोग करून नवीन उपाय शोधू शकते. तथापि, प्रत्येक नवीन किंवा सर्जनशील कृती ही अंतर्दृष्टीमुळेच घडते असे नाही; तिच्यामागे पूर्वानुभव, सराव आणि इतर अध्ययनप्रक्रियाही असू शकतात.

चौथे वैशिष्ट्य म्हणजे योग्य उपायाची पुनरावृत्ती करण्याची क्षमता. एखाद्या समस्येचे समाधान एकदा समजल्यानंतर, समान किंवा जवळपास समान परिस्थितीत योग्य कृती पुन्हा करता येऊ शकते. कोहलर यांनी चिंपांझींच्या प्रयोगांमध्ये काही प्राणी एकदा यशस्वी झाल्यानंतर त्याच समस्येचा सामना करताना आवश्यक कृतींचा क्रम पुन्हा वापरू शकत असल्याचे नोंदवले. यावरून समस्येचे समाधान समजणे आणि केवळ योगायोगाने योग्य प्रतिसाद मिळणे यांमध्ये फरक असू शकतो, असे त्यांनी प्रतिपादन केले. मात्र, नवीन परिस्थितीतही त्याच ज्ञानाचा वापर करता येईलच असे नाही; परिस्थितीतील बदलानुसार पुन्हा विचार करावा लागू शकतो (Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

पाचवे वैशिष्ट्य म्हणजे बौद्धिक सक्रियता आणि मानसिक पुनर्रचना. अंतर्दृष्टीद्वारे शिक्षणात शिकणारा निष्क्रियपणे माहिती स्वीकारत नाही. तो समस्येचे विश्लेषण करतो, उपलब्ध शक्यता तपासतो, चुकीच्या गृहितकांचा पुनर्विचार करतो आणि घटकांमधील नवीन संबंध शोधतो. एखाद्या समस्येकडे पाहण्याचा पूर्वीचा दृष्टिकोन उपयोगी ठरत नसल्यास त्यामध्ये बदल करणे आवश्यक ठरू शकते. आधुनिक अंतर्दृष्टी संशोधनातही समस्येचे मानसिक प्रतिनिधित्व बदलणे आणि माहितीची नव्याने मांडणी करणे या प्रक्रियांना महत्त्व दिले जाते (Kounios & Beeman, 2014; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

थॉर्नडाइकच्या प्रयत्न आणि प्रमाद सिद्धांताशी तुलना

एडवर्ड थॉर्नडाइक यांनी अध्ययनाच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी प्राण्यांवर प्रयोग केले. त्यांच्या प्रसिद्ध प्रयोगांमध्ये मांजराला Puzzle Box म्हणजेच समस्यापेटीत ठेवले जात असे. पेटीमधून बाहेर पडण्यासाठी मांजराला विशिष्ट यंत्रणा कार्यान्वित करावी लागत असे. सुरुवातीला मांजर विविध हालचाली करत असे आणि योगायोगाने योग्य कृती झाल्यानंतर त्याला बाहेर पडता येत असे. वारंवार प्रयत्न केल्यानंतर योग्य प्रतिसाद देण्यासाठी लागणारा वेळ कमी होत असल्याचे थॉर्नडाइक यांनी निरीक्षण केले. या संशोधनातून प्रयत्न आणि प्रमादाद्वारे अध्ययन, तसेच परिणामांच्या आधारे प्रतिसाद दृढ होण्याची प्रक्रिया स्पष्ट झाली (Thorndike, 1898).

कोहलर यांनी थॉर्नडाइक यांच्या दृष्टिकोनापेक्षा वेगळ्या प्रकारच्या समस्या वापरल्या. त्यांच्या मते, काही परिस्थितींमध्ये प्राणी अनेक असंबद्ध प्रयत्न करून हळूहळू योग्य प्रतिसाद शिकण्याऐवजी समस्येतील संबंध समजल्यानंतर योग्य कृती करू शकतो. उदाहरणार्थ, केळे मिळविण्यासाठी पेट्यांची मांडणी करणे किंवा काठ्या जोडून लांब साधन तयार करणे या कृतींमध्ये उपलब्ध साधनांचा उद्दिष्टाशी संबंध जोडला जातो. कोहलर यांनी अशा वर्तनाचे स्पष्टीकरण अंतर्दृष्टीच्या आधारे केले. त्यामुळे अध्ययनामध्ये केवळ प्रतिसाद आणि परिणाम यांचे साहचर्य नव्हे, तर समस्येचे आकलन आणि मानसिक पुनर्रचना यांनाही महत्त्व आहे, असा त्यांचा युक्तिवाद होता (Köhler, 1959; Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

दोन्ही सिद्धांतांमधील फरक पुढीलप्रमाणे समजून घेता येतो.

तुलनेचा मुद्दा	थॉर्नडाइक : प्रयत्न आणि प्रमाद	कोहलर : अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन
अध्ययनाचे स्वरूप	प्रयत्न, चुका आणि परिणामांमधून योग्य प्रतिसाद शिकणे	परिस्थितीतील संबंध समजून योग्य उपाय शोधणे
समस्येचे निराकरण	योग्य प्रतिसाद हळूहळू विकसित होऊ शकतो	योग्य संबंध समजल्यानंतर समाधान अचानक स्पष्ट होऊ शकते
महत्त्वाचा घटक	प्रतिसाद आणि त्याचे परिणाम	समग्र आकलन आणि मानसिक पुनर्रचना
उदाहरण	मांजराने समस्यापेटीतून बाहेर पडण्याची कृती शिकणे	चिंपांझीने पेट्यांचा उपयोग करून केळे मिळविणे
अध्ययनाचे मूल्यमापन	योग्य प्रतिसाद मिळविण्यासाठी लागणारा वेळ व प्रयत्न	समाधानाची पद्धत, परिस्थितीचे आकलन आणि कृतींचा क्रम

      या तुलनेत एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी: थॉर्नडाइक यांच्या प्रयोगांमध्ये प्रयत्न आणि प्रमादाची भूमिका महत्त्वाची होती, तर कोहलर यांनी समस्येतील संबंध समजण्यावर भर दिला. परंतु प्रत्यक्ष जीवनातील अध्ययन नेहमीच या दोन स्वतंत्र प्रकारांपैकी एका प्रकारात बसते असे नाही. अनेकदा प्रयत्न, अभिप्राय, पूर्वानुभव, निरीक्षण आणि अंतर्दृष्टी या सर्व प्रक्रिया एकत्र कार्य करतात. म्हणून या सिद्धांतांकडे अध्ययनाच्या वेगवेगळ्या शक्यतांचे स्पष्टीकरण करणारे दृष्टिकोन म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते (Osuna-Mascaró & Auersperg, 2021).

शैक्षणिक मानसशास्त्रातील अंतर्दृष्टीद्वारे शिक्षणाचे महत्त्व

कोहलर यांच्या सिद्धांताचा शिक्षणक्षेत्रातील महत्त्वाचा उपयोग म्हणजे विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती पाठ करण्याऐवजी संकल्पना समजून घेण्यास प्रोत्साहन देणे. शिक्षकाने एखादे गणिती सूत्र शिकविताना ते केवळ पाठ करण्यास सांगण्याऐवजी त्यामागील तर्क, सूत्रातील घटकांमधील संबंध आणि त्याचा वापर कोणत्या परिस्थितीत होतो हे स्पष्ट केल्यास विद्यार्थ्यांना विषयाचे सखोल आकलन होण्यास मदत होऊ शकते. त्याचप्रमाणे विज्ञानातील प्रयोग, भाषेतील व्याकरण, इतिहासातील घटनांमधील कारणपर संबंध आणि मानसशास्त्रातील सिद्धांत शिकविताना विद्यार्थ्यांना विविध माहिती एकत्र जोडण्याची संधी देणे उपयुक्त ठरते. हा दृष्टिकोन गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या समग्र आकलनाच्या तत्त्वाशी सुसंगत आहे (Wagemans et al., 2012).

समस्या-आधारित अध्ययन, शोधाधारित अध्ययन आणि सर्जनशील विचारविकास यांसारख्या शैक्षणिक पद्धतींमध्येही विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारणे, पर्यायी उपाय शोधणे, पुराव्यांमधील संबंध तपासणे आणि स्वतः निष्कर्षापर्यंत पोहोचणे यांना महत्त्व दिले जाते. अशा उपक्रमांमध्ये शिक्षकाची भूमिका केवळ उत्तर सांगणाऱ्या व्यक्तीची नसून, विद्यार्थ्यांना योग्य प्रश्न विचारण्यास आणि समस्या समजून घेण्यास मदत करणाऱ्या मार्गदर्शकाची असते. मात्र, विद्यार्थ्यांना कोणतेही मार्गदर्शन न देता स्वतःहून शोध घेण्यास सांगणे प्रत्येक वेळी परिणामकारक ठरेलच असे नाही. विद्यार्थ्यांचे पूर्वज्ञान, समस्येची कठीणता आणि उपलब्ध मार्गदर्शन यांनुसार अध्यापनाची पद्धत ठरविणे आवश्यक आहे.

मानसशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांसाठी कोहलर यांचा सिद्धांत विशेष महत्त्वाचा आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनाचे विश्लेषण करताना केवळ तिच्या स्वतंत्र कृतींची यादी करण्याऐवजी त्या कृती कोणत्या परिस्थितीत घडल्या, त्यांच्यामागील उद्दिष्ट काय होते आणि विविध घटकांमध्ये कोणते संबंध होते, यांचा अभ्यास करता येतो. यामुळे समस्येकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहण्याची सवय विकसित होऊ शकते. त्याचप्रमाणे, संशोधनातील निष्कर्ष समजून घेताना विविध चलांमधील संबंध, संशोधनाची पार्श्वभूमी आणि संपूर्ण निष्कर्ष यांचा एकत्रित विचार करणे उपयुक्त ठरते.

समारोप:

वुल्फगँग कोहलर यांनी मानसशास्त्राला केवळ नवीन सिद्धांत दिला नाही, तर मानवी विचारशक्तीचे सामर्थ्य जगासमोर मांडले. त्यांच्या संशोधनाने हे सिद्ध केले की मनुष्य आणि प्राणी दोघेही परिस्थितीचे विश्लेषण करून समस्यांचे निराकरण करू शकतात. आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात त्यांचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो—अंधपणे प्रयत्न करत राहू नका; समस्येकडे नव्या दृष्टीने पाहा. अंतर्दृष्टी, संयम आणि सर्जनशील विचार यांच्या साहाय्याने अशक्य वाटणाऱ्या अडचणीही सोडवता येतात. म्हणूनच वुल्फगँग कोहलर हे केवळ महान मानसशास्त्रज्ञ नव्हते, तर विचारांची दिशा बदलणारे प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व होते.

संदर्भ

Ash, M. G. (1995). Gestalt psychology in German culture, 1890–1967: Holism and the quest for objectivity. Cambridge University Press.

King, D. B., & Wertheimer, M. (2005). Max Wertheimer and Gestalt theory. Transaction Publishers.

Koffka, K. (1935). Principles of Gestalt psychology. Harcourt, Brace.

Köhler, W. (1959). Gestalt psychology today. American Psychologist, 14, 727–734. (originally published in 1917.)

Köhler, W. (1976). The mentality of apes (2nd ed.). Liveright. (Original work published 1925)

Kounios, J., & Beeman, M. (2014). The cognitive neuroscience of insight. Annual Review of Psychology, 65, 71–93.

Osuna-Mascaró, A. J., & Auersperg, A. M. I. (2021). Current understanding of the “insight” phenomenon across disciplines. Frontiers in Psychology, 12, Article 791398. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.791398

Stumpf, C. (1907). Erscheinungen und psychische Funktionen. Verlag von Johann Ambrosius Barth.

Thorndike, E. L. (1898). Animal intelligence: An experimental study of the associative processes in animals. The Psychological Review: Monograph Supplements, 2(4), i–109. https://doi.org/10.1037/h0092987

undlach, H. (2020). Gestalt psychology. In Oxford Research Encyclopedia of Psychology. Oxford University Press.

Wagemans, J., Elder, J. H., Kubovy, M., Palmer, S. E., Peterson, M. A., Singh, M., & von der Heydt, R. (2012). A century of Gestalt psychology in visual perception: I. Perceptual grouping and figure-ground organization. Psychological Bulletin, 138(6), 1172–1217.

Wertheimer, M. (1938). Laws of organization in perceptual forms. In W. D. Ellis (Ed.), A source book of Gestalt psychology (pp. 71–88). Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1923)