मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

 

मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मार्टिन सेलिगमन हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक अत्यंत प्रभावी आणि परिवर्तनशील व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. त्यांनी मानसशास्त्राच्या पारंपरिक चौकटीला नव्या दिशेने वळवले आणि या क्षेत्राला केवळ मानसिक आजार, विकृती आणि नैराश्य यांच्या अभ्यासापुरते मर्यादित ठेवण्याऐवजी मानवी आनंद (happiness), जीवन-कल्याण (well-being) आणि उत्कर्ष (flourishing) यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा दिली. 20व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 21व्या शतकाच्या प्रारंभी त्यांनी सुरू केलेल्या सकारात्मक मानसशास्त्र (Positive Psychology) या चळवळीने मानसशास्त्रात एक प्रकारची “वैचारिक क्रांती” घडवून आणली. त्यांच्या कार्यातून हे स्पष्ट होते की मानसशास्त्राचे उद्दिष्ट केवळ “दुखः कमी करणे” नसून “जीवन अधिक समृद्ध आणि अर्थपूर्ण बनवणे” हे देखील असले पाहिजे (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). त्यांच्या जीवनप्रवासातून आपण अपयशाचा सकारात्मक अर्थ लावण्याची, आशावाद (optimism) विकसित करण्याची आणि स्वतःच्या विचारसरणीत बदल करून जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवण्याची प्रेरणा घेऊ शकतो.

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी समाजाच्या इतिहासात “योग्य काय आणि अयोग्य काय?” हा प्रश्न अत्यंत मूलभूत आणि प्राचीन मानला जातो. धर्म, तत्त्वज्ञान, सामाजिक परंपरा आणि कायदेव्यवस्था या सर्वांनी या प्रश्नाचे विविध प्रकारे उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला आहे. प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानात धर्म, ग्रीक तत्त्वज्ञानात virtue ethics, तर आधुनिक काळात मानवी हक्क आणि न्याय या संकल्पनांद्वारे नैतिकतेचे स्पष्टीकरण केले गेले आहे. तथापि, नैतिकतेचा विकास मानवी मानसशास्त्रीय प्रक्रियेशी कसा जोडलेला आहे, हा प्रश्न वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तपासण्याचा प्रयत्न विसाव्या शतकात विशेषतः वैकासिक मानसशास्त्रात झाला.

या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये लॉरेन्स कोहलबर्ग यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. कोहलबर्ग यांनी मानवी नैतिकतेचा विकास हा जैविक किंवा धार्मिक आदेशांवर आधारित नसून मानवी बोधात्मक विकासाशी संबंधित एक श्रेणीबद्ध अवस्थांची प्रक्रिया आहे, असे प्रतिपादन केले. त्यांनी मांडलेली नैतिक विकासाची अवस्था ही संकल्पना (Stages of Moral Development) आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र, नैतिक तत्त्वज्ञान आणि गुन्हेगारी अभ्यास या क्षेत्रांमध्ये अत्यंत प्रभावी मानली जाते.

कोहलबर्ग यांच्या जीवनाकडे पाहिले असता असे दिसते की त्यांच्या वैयक्तिक अनुभवांनी, सामाजिक प्रश्नांबद्दल असलेल्या संवेदनशीलतेने आणि न्यायाच्या शोधाने त्यांच्या संशोधनाला दिशा दिली. त्यामुळे त्यांचे जीवन केवळ एका संशोधकाची कथा नसून न्याय, नैतिकता आणि मानवी विकास यांचा शोध घेणाऱ्या विचारवंताची प्रेरणादायी यात्रा आहे.

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

 

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसोपचाराच्या क्षेत्रात विचार, भावना आणि वर्तन यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीच्या जीवनातील ताण, चिंता, नैराश्य किंवा असंतोष हे केवळ बाह्य परिस्थितींमुळे निर्माण होत नाहीत, तर त्या परिस्थितींचा आपण कसा अर्थ लावतो यावरही ते अवलंबून असतात. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रात हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी मानला जातो.

या विचारधारेचा शास्त्रीय पाया Albert Ellis यांनी 1950 च्या दशकात मांडला. त्यांनी पारंपरिक मनोविश्लेषण पद्धतीवर टीका करत एक अधिक सक्रिय, तर्कशुद्ध आणि व्यावहारिक उपचारपद्धती विकसित केली ती म्हणजे Rational Emotive Behavior Therapy (REBT). Ellis यांच्या मते, “मानसिक त्रास हा घटनांमुळे नव्हे, तर त्या घटनांबद्दल असलेल्या अविवेकी (irrational) विश्वासांमुळे निर्माण होतो.” हा दृष्टिकोन मानसोपचाराच्या क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला (Ellis, 1962).

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय लोकशाही ही केवळ निवडणुका, सत्तांतर किंवा संसदीय प्रक्रिया यांपुरती मर्यादित नाही; ती एका गहन नैतिक आणि तात्त्विक पायावर उभी आहे. या पायाला “संवैधानिक नैतिकता” असे म्हणतात. राज्यघटना ही केवळ कायदेशीर दस्तऐवज नसून ती एक मूल्यनिष्ठ, परिवर्तनवादी आणि मानवकेंद्रित करार आहे. तिच्या प्रस्तावनेत नमूद केलेले न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे केवळ घोषवाक्ये नसून भारतीय समाजव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचे दिशादर्शक तत्त्व आहेत. या मूल्यांप्रती निष्ठा आणि त्यांचे व्यवहारात पालन करणे म्हणजेच संवैधानिक नैतिकता होय.

आधुनिक काळात सोशल मीडियावरील द्वेषपूर्ण भाष्य, धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि संस्थात्मक स्वायत्ततेवरील प्रश्न या पार्श्वभूमीवर संवैधानिक नैतिकतेचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. लोकशाही टिकवायची असेल, तर संविधानातील मूल्ये व्यवहारात उतरवावी लागतील.

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

 

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात ज्यांनी केवळ नवीन सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवाला समजून घेण्याची संपूर्ण पद्धतच बदलून टाकली. अशा प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांमध्ये गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला वैज्ञानिक आणि स्वतंत्र स्वरूप देणाऱ्या प्रमुख विद्वानांपैकी ते एक होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात मानसशास्त्रात वर्तनवाद आणि मनो विश्लेषण या दोन प्रमुख प्रवाहांचे वर्चस्व होते. वर्तनवाद मानवाच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने बाह्य उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांद्वारे करत होता, तर मनोविश्लेषण मानवाच्या वर्तनामागील अवचेतन संघर्ष आणि बालपणीच्या अनुभवांवर भर देत होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत मानवाला अधिक व्यापक, मानवी आणि नैतिक संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते माणूस केवळ जैविक किंवा अवचेतन शक्तींच्या प्रभावाखाली असलेला जीव नाही, तर तो मूल्ये, उद्दिष्टे, नैतिकता, आणि आत्मजाणीव असलेली सक्रिय व्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासात मानवी अनुभव, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, वैयक्तिक अर्थनिर्मिती आणि जीवनातील उद्दिष्टे यांना केंद्रस्थानी ठेवले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला अधिक मानवी, वैयक्तिक आणि समग्र स्वरूप प्राप्त झाले (Allport, 1937; Schultz & Schultz, 2017).

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

 

लेव व्यॅगोस्की (Lev Vygotsky): सामाजिक परस्परसंवादातून उलगडणारे मानवी ज्ञान

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे आहेत ज्यांनी अत्यल्प आयुष्यातही ज्ञानाच्या एखाद्या संपूर्ण क्षेत्राला नवे वळण दिले. अशा व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे Lev Vygotsky. व्यॅगोस्की यांनी मांडलेला सामाजिक-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत हा आधुनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, बालविकास आणि भाषाविकास यांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावशाली मानला जातो. त्यांच्या मते मानवी बोधात्मक विकास ही केवळ जैविक प्रक्रिया नसून ती सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक साधने आणि भाषिक संरचना यांच्या माध्यमातून घडणारी प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राच्या अभ्यासात “समाज” आणि “संस्कृती” या घटकांना नवे महत्त्व प्राप्त झाले (Vygotsky, 1978).

व्यॅगोस्की यांच्या विचारांनी शिक्षणशास्त्राच्या क्षेत्रातही मोठे परिवर्तन घडवले. त्यांच्या सिद्धांतानुसार मुलांचा बौद्धिक विकास हा स्वतंत्रपणे न होता इतर व्यक्तींसोबतच्या संवादातून आणि सहकार्यात्मक शिक्षणातून घडतो. शिक्षक, पालक, सहाध्यायी आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्वांचा मुलांच्या ज्ञाननिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग असतो. त्यामुळे व्यॅगोस्की यांचे विचार आधुनिक constructivist education, collaborative learning, आणि scaffolding या शिक्षणपद्धतींच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट झाले आहेत (Daniels, 2001; Moll, 2014).

त्यांचे आयुष्य केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे शास्त्रीय जीवन नसून ते बौद्धिक जिज्ञासा, सामाजिक बांधिलकी आणि ज्ञानाच्या शोधासाठीच्या संघर्षाची प्रेरणादायी कथा आहे. केवळ 37 वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी मानसशास्त्राला एक नवीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिमाण दिले.

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लिओन फेस्टिंगर (Leon Festinger): विसंगतीतून सत्याचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी विचार करण्याच्या पद्धतीलाच नवे वळण दिले. अशा संशोधकांमध्ये लिओन फेस्टिंगर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ‘Cognitive Dissonance’ (बोधनिक विसंगती) या सिद्धांतामुळे त्यांनी सामाजिक मानसशास्त्रात बौद्धिक क्रांती घडवली. त्यांच्या कार्यामुळे मानवी तर्क, श्रद्धा, निर्णयप्रक्रिया आणि वर्तनातील विसंगती यांचा शास्त्रीय अभ्यास शक्य झाला.

बालपण आणि शिक्षण

लिओन फेस्टिंगर यांचा जन्म 8 मे 1919 रोजी न्यूयॉर्क शहरात एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या साधे असले तरी बौद्धिकदृष्ट्या समृद्ध होते. लहानपणापासूनच त्यांना गणित, विज्ञान आणि तर्कशास्त्र यांत विशेष रुची होती. ही विश्लेषणात्मक वृत्ती पुढे त्यांच्या संशोधनात स्पष्ट दिसून येते.

कर्ट लेविन (Kurt Lewin): आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

कर्ट लेविन (Kurt Lewin): आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

कर्ट लेविन हे आधुनिक सामाजिक मानसशास्त्राचे पायाभूत शिल्पकार मानले जातात. त्यांनी मानसशास्त्राला प्रयोगशाळेच्या चौकटीतून बाहेर काढून ते समाजातील जिवंत, गतिमान आणि परिवर्तनशील प्रक्रियांशी जोडले. त्यांचे सुप्रसिद्ध सूत्र B = f(P, E) Behavior is a function of the Person and the Environment हे वर्तन समजून घेण्यासाठी एक मूलभूत चौकट ठरली (Lewin, 1936). या सूत्रामध्ये त्यांनी स्पष्ट केले की व्यक्तीचे वर्तन हे केवळ तिच्या अंतर्गत गुणांवर अवलंबून नसून तिच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि भौतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधावरही अवलंबून असते.

लेविन यांच्या कार्यामुळे सामाजिक मानसशास्त्र हे स्वतंत्र, प्रायोगिक आणि सामाजिकदृष्ट्या उपयुक्त असे शास्त्र म्हणून विकसित झाले (Cartwright, 1951). त्यांचे जीवन हे संघर्ष, स्थलांतर, वैज्ञानिक जिज्ञासा आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

मानवी मेंदूतील युद्ध (Brain War) : अंतर्मनातील संघर्ष

 

मानवी मेंदूतील युद्ध : अंतर्मनातील संघर्ष

मानवी जीवनातील सर्वात गुंतागुंतीचा संघर्ष बाह्य जगात नसून अंतर्मनात घडतो. “माझ्या मनात द्वंद्व चालू आहे”, “करावे की करू नये?”, “राग येतोय पण आवरतोय” ही वाक्ये केवळ भाषिक रूपके नसून न्यूरोसायन्सच्या दृष्टीने मेंदूतील विविध जैविक प्रणालींमधील प्रत्यक्ष संघर्षाचे द्योतक आहेत. आधुनिक न्यूरोसायन्स, बोधनिक आणि सामाजिक मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांतील संशोधन दर्शवते की मानवी वर्तन हे भावनिक मेंदू आणि विचारशील मेंदू यांच्यातील सततच्या संवाद, स्पर्धा आणि संतुलनाचा परिणाम आहे (Sapolsky, 2017; Goleman, 1995).

या संदर्भात “मेंदूतील युद्ध” ही संकल्पना रूपकात्मक असली तरी तिचा जैविक पाया अत्यंत ठोस आहे. विशेषतः लिम्बिक प्रणाली आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स यांच्यातील कार्यात्मक ताण हे या अंतर्गत संघर्षाचे केंद्रस्थान मानले जाते.

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

 

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनातील “मी कोण आहे?” हा प्रश्न तत्त्वज्ञान, धर्म, साहित्य आणि मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांत मध्यवर्ती राहिला आहे. परंतु या प्रश्नाला वैज्ञानिक चौकटीत मांडून त्याला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ दिले ते एरिक एरिक्सन यांनी. एरिक्सन यांनी मानवी विकासाला केवळ जैविक किंवा लैंगिक प्रवृत्तींच्या चौकटीत न पाहता, सामाजिक अनुभव, संस्कृती, ऐतिहासिक परिस्थिती आणि वैयक्तिक आत्मशोध यांच्या परस्परसंवादातून समजावले (Erikson, 1950).

त्यांच्या मते, व्यक्तीची ओळख ही एक स्थिर गोष्ट नसून ती सातत्यपूर्ण जडणघडण असते. “Identity” ही संकल्पना त्यांनी मानसशास्त्रीय भाषेत लोकप्रिय केली. त्यांनी “identity crisis” हा शब्दप्रयोग वापरून किशोरावस्थेतील गोंधळाला केवळ समस्यात्मक नव्हे तर विकासात्मक टप्पा म्हणून मांडले (Erikson, 1968). त्यामुळे त्यांचे कार्य वैकासिक मानसशास्त्रात क्रांतिकारक ठरले. एरिक्सन यांचे जीवन स्वतःच त्यांच्या सिद्धांताचे उदाहरण आहे, स्वतःच्या अस्मितेचा शोध घेताना त्यांनी संपूर्ण मानवजातीसाठी ओळखीच्या प्रक्रियेचा नकाशा तयार केला.

ब्रेन फॉग (Brain Fog): डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं

 

ब्रेन फॉग (Brain Fog): डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

ब्रेन फॉग हे स्वतंत्र वैद्यकीय निदान नसून विविध शारीरिक, मानसिक किंवा जैव-रासायनिक कारणांमुळे निर्माण होणारा लक्षणसमूह आहे. आधुनिक वैद्यकीय वर्गीकरण प्रणाली जसे की ICD किंवा DSM मध्ये “ब्रेन फॉग” हा स्वतंत्र आजार म्हणून नोंदलेला नाही; परंतु तो अनेक विकारांमध्ये आढळणारे बोधनिक  लक्षण म्हणून वर्णन केला जातो. विशेषतः दीर्घकालीन ताण, नैराश्य, चिंता विकृती, झोपेची कमतरता, हार्मोनल बदल किंवा दीर्घकालीन संसर्गानंतर (उदा. COVID-19) रुग्ण ब्रेन फॉगसारख्या अनुभवांची तक्रार करतात (WHO, 2022).

ब्रेन फॉग अनुभवताना व्यक्तीला विचारप्रक्रियेत अस्पष्टता, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, विस्मरण, मानसिक जडत्व (mental sluggishness) आणि निर्णयक्षमता कमी झाल्यासारखी भावना येते. लोक याचे वर्णन “डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं”, “विचार स्पष्ट होत नाहीत”, “मेंदू धूसर झाल्यासारखा आहे” अशा शब्दांत करतात. या अनुभवामध्ये व्यक्तीला माहिती प्रक्रिया करण्याचा वेग कमी झाल्यासारखा वाटतो. बोधनिक मानसशास्त्रानुसार, मेंदूची कार्यात्मक स्मरणशक्ती आणि अवधान नियंत्रण प्रणाली यांच्यावर भार पडल्यास अशा प्रकारची मानसिक अस्पष्टता निर्माण होते (Baddeley, 2000).

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

 

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत ज्यांनी केवळ सिद्धांत मांडले नाहीत, तर माणसाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकली. कार्ल रॉजर्स हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव आहे. विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रावर सिग्मंड फ्रॉइड यांच्या मनोविश्लेषणाचा आणि वर्तनवादी दृष्टिकोनाचा प्रभाव असताना, रॉजर्स यांनी “मानवतावादी मानसशास्त्र” या तिसऱ्या प्रवाहाची पायाभरणी केली (Rogers, 1951; Schultz & Schultz, 2016). त्यांनी माणसाकडे ‘समस्याग्रस्त रुग्ण’ म्हणून नव्हे, तर ‘स्व-विकासाच्या क्षमतेने परिपूर्ण व्यक्ती’ म्हणून पाहिले.

रॉजर्स यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीमध्ये “actualizing tendency” म्हणजेच स्वतःची सर्वोच्च क्षमता साध्य करण्याची अंतर्गत प्रेरणा अस्तित्वात असते (Rogers, 1959). ही भूमिका त्या काळातील नियतीवादी दृष्टिकोनांपासून वेगळी होती. त्यांच्या जीवनप्रवासात आत्मशोध, अंतर्मुखता, मूल्यनिष्ठा आणि मानवी क्षमतेवरील अढळ विश्वास यांचा प्रभाव दिसून येतो. म्हणूनच त्यांचे जीवन हे केवळ शैक्षणिक योगदान नसून, मानवी संवेदनशीलतेचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.

अब्राहम मॅस्लो (Abraham Maslow): मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

अब्राहम मॅस्लो (Abraham Maslow): मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

20व्या शतकातील मानसशास्त्र प्रामुख्याने दोन प्रवाहांनी व्यापलेले होते सिग्मंड फ्रायड यांच्या मनोविश्लेषणात्मक दृष्टिकोनाने मानवी वर्तनातील अचेतन प्रेरणांवर भर दिला; तर जॉन वॅटसन आणि बी. एफ. स्किनर यांच्या वर्तनवादाने निरीक्षणयोग्य वर्तन आणि उद्दीपक-प्रतिसाद यावर भर दिला. या दोन्ही दृष्टिकोनांमध्ये मानवी जीवनातील सर्जनशीलता, अर्थशोध, मूल्ये आणि आत्मविकास या पैलूंना तुलनेने कमी स्थान मिळाले.

याच पार्श्वभूमीवर अब्राहम मॅस्लो यांनी मानसशास्त्राला एक सकारात्मक, आशावादी आणि मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा दृष्टिकोन दिला. त्यांच्या 1943 मधील “A Theory of Human Motivation” या लेखात त्यांनी गरजांची अधिश्रेणी मांडली (Maslow, 1943). पुढे Motivation and Personality (1954) या ग्रंथात त्यांनी या सिद्धांताचे सविस्तर स्पष्टीकरण केले. मॅस्लो यांच्या मते, मानसशास्त्राने केवळ मानसिक आजारांचा अभ्यास न करता “सर्वोत्तम आणि निरोगी व्यक्तिमत्त्व” यांचाही अभ्यास करणे आवश्यक आहे (Maslow, 1954). यामुळेच त्यांना मानवतावादी मानसशास्त्राचा प्रमुख प्रवर्तक मानले जाते.

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

 

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात सिग्मंड फ्रॉईड आणि कार्ल युंग यांच्यासोबत ज्यांचा उल्लेख “त्रयी” (Freud–Jung–Adler) म्हणून केला जातो, त्यांपैकी अल्फ्रेड अ‍ॅडलर हे एक महत्त्वाचे नाव आहे. अ‍ॅडलर यांनी माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहण्याची दिशा बदलून टाकली. त्यांच्या मते माणूस केवळ भूतकाळातील दडपलेल्या प्रेरणांनी चालत नाही, तर तो भविष्यातील ध्येयांनी प्रेरित असतो (teleological orientation). त्यांनी ‘न्यूनगंड’ (Inferiority) ही संकल्पना केवळ मानसिक कमकुवतपणा म्हणून न पाहता ती प्रगती, परिश्रम आणि आत्मोन्नतीची उगमस्थाने आहेत, असे प्रतिपादन केले (Adler, 1927/1954). त्यामुळेच त्यांना “आशावादी मानसशास्त्रज्ञ” असे संबोधले जाते.

अल्बर्ट बंडूरा (Albert Bandura): निरीक्षण आणि मानवी क्षमतेचा शोध

 

अल्बर्ट बंडूरा (Albert Bandura): निरीक्षण आणि मानवी क्षमतेचा शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे झाले की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी स्वभावाविषयीची मूलभूत समजच बदलून टाकली. अल्बर्ट बंडूरा हे अशाच परिवर्तनशील मानसशास्त्रज्ञांपैकी एक. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रभावी असलेल्या वर्तनवाद आणि मनोविश्लेषण यांच्या दरम्यान त्यांनी एक मध्यममार्ग सुचवला कि मानव केवळ बाह्य बक्षीस-शिक्षा किंवा अचेतन प्रेरणांचा परिणाम नसून, तो बोधनिक, सामाजिक आणि आत्मविश्वासपूर्ण एजंट आहे.

बंडूरा यांनी मांडलेली सामाजिक अध्ययन सिद्धांत आणि नंतर विकसित केलेली सामाजिक-बोधनिक सिद्धांत यांमुळे मानसशास्त्रात “मानव स्वतःचा शिल्पकार आहे” ही धारणा बळकट झाली (Bandura, 1977; Bandura, 1986). त्यांच्या मते, माणूस परिस्थितीचा निष्क्रीय बळी नसतो; तो निरीक्षण करतो, अर्थ लावतो, अपेक्षा तयार करतो आणि त्या अपेक्षांवर आधारित कृती करतो. या विचाराने अध्ययन, व्यक्तिमत्त्व, आरोग्य, माध्यम अभ्यास आणि गुन्हेगारी मानसशास्त्र यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये क्रांतिकारी बदल घडवले.

कार्ल युंग (Carl Gustav Jung): अंतर्मनाचा शोध घेणारा शास्त्रज्ञ

 

कार्ल युंग (Carl Gustav Jung): अंतर्मनाचा शोध घेणारा प्रवासी

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मनाच्या गूढ, रहस्यमय आणि खोल थरांमध्ये उतरून त्याचा अर्थ शोधण्याचे धाडस ज्यांनी केले, त्यांपैकी सर्वात प्रभावशाली नाव म्हणजे कार्ल गुस्ताव युंग. मानसशास्त्राच्या इतिहासात सिग्मंड फ्रायड यांच्यानंतर जर कोणी अबोध मनाला व्यापक आणि सांस्कृतिक संदर्भ दिला असेल, तर ते युंग होते. परंतु युंग यांचा प्रवास केवळ वैज्ञानिक सिद्धांतांचा नव्हता; तो आत्मशोध, अंतर्मुखता, वैचारिक संघर्ष आणि स्वतंत्र बौद्धिक ओळख घडवण्याचा प्रवास होता. त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ रोगनिवारणाची पद्धत न मानता, मानवी आत्मविकासाचा (individuation) मार्ग म्हणून पाहिले (Jung, 1961; 1964).

कार्ल युंग यांचा जन्म 26 जुलै 1875 रोजी स्वित्झर्लंडमधील Kesswil येथे झाला. त्यांचे वडील प्रोटेस्टंट पाद्री होते आणि घरात धर्म, प्रतीकात्मकता व अध्यात्म यांचे वातावरण होते. बालपणात युंग अनेकदा एकाकी राहत असत. त्यांनी आपल्या आत्मचरित्रात (Memories, Dreams, Reflections) नमूद केले आहे की त्यांना स्वप्ने, गूढ प्रतिमा आणि अंतर्मनातील संवाद यांविषयी लहानपणापासूनच तीव्र आकर्षण होते (Jung, 1961). इतर मुलांना जिथे खेळात रस असे, तिथे युंग स्वतःच्या कल्पनाविश्वात रममाण होत. हा एकाकीपणा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील कमजोरी नव्हती; उलट तो त्यांच्या अंतर्मनाच्या संशोधनाचा पाया ठरला. त्यांच्या बालपणीच्या स्वप्नांनी आणि धार्मिक प्रतीकांनी त्यांच्या पुढील “सामूहिक अचेतन” (collective unconscious) या सिद्धांताला आकार दिला.

जीन पियाजे (Jean Piaget): विचारांचे मानसशास्त्र

 

जीन पियाजे (Jean Piaget): विचारांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात मानवी विचारप्रक्रियेचा स्वतंत्र, वैज्ञानिक आणि टप्प्याटप्प्याने अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांमध्ये जीन पियाजे यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्र प्रामुख्याने वर्तनवाद या दृष्टिकोनातून अभ्यासले जात होते; मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांकडे तुलनेने कमी लक्ष दिले जात होते. अशा वेळी पियाजे यांनी मुलांच्या विचारप्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करून बोधनिक विकासाची एक सुसूत्र, टप्प्यांमध्ये मांडलेली संकल्पना जगासमोर मांडली. त्यामुळे मानसशास्त्रात “मन कसे विचार करते?” या प्रश्नाला वैज्ञानिक अधिष्ठान प्राप्त झाले (Piaget, 1952; 1970).

जीन पियाजे यांचा जन्म 9 ऑगस्ट 1896 रोजी स्वित्झर्लंडमधील नेउशातेल येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचा इतिहास आणि साहित्य यांशी संबंध होता, तर आई धार्मिक प्रवृत्तीची होती. लहान वयातच पियाजे यांना नैसर्गिक विज्ञानाची गोडी लागली. केवळ 11व्या वर्षी त्यांनी एका अल्बिनो चिमणीवर लेख लिहिला आणि स्थानिक वैज्ञानिक वर्तुळात त्यांची नोंद झाली. या घटनेतून त्यांच्या जिज्ञासू वृत्तीची आणि निरीक्षणक्षमतेची जाणीव होते. पुढे त्यांनी नेउशातेल विद्यापीठातून जीवशास्त्रात डॉक्टरेट पदवी मिळवली (1918). जैविक संरचना आणि अनुकूलन (adaptation) या संकल्पनांचा प्रभाव त्यांच्या पुढील मानसशास्त्रीय विचारांवर स्पष्टपणे दिसून येतो (Gruber & Vonèche, 1995).

पियाजे यांचे मानसशास्त्राकडे वळणे हा त्यांच्या आयुष्यातील निर्णायक टप्पा ठरला. पॅरिसमध्ये त्यांनी अल्फ्रेड बिने (Alfred Binet) यांच्या बुद्धिमत्ता चाचण्यांच्या मूल्यमापन प्रक्रियेत सहभाग घेतला. मुलांच्या उत्तरांचे विश्लेषण करताना त्यांनी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात आणली, मुलं फक्त कमी माहिती असलेली “लहान प्रौढ” नसतात; त्यांची विचार करण्याची पद्धतच गुणात्मकदृष्ट्या वेगळी असते. ही निरीक्षणे त्यांच्या पुढील संशोधनाची बीजे ठरली. त्यांनी मुलांच्या चुकीच्या उत्तरांमागील विचारप्रक्रिया समजून घेण्यावर भर दिला. त्यांच्या मते, चूक ही अज्ञानाचे लक्षण नसून विकासाच्या विशिष्ट टप्प्याचे द्योतक असते (Piaget, 1926).

आई-मुलाचे नाते: Harry Harlow आणि माकडांवरील प्रयोग

 

आई-मुलाचे नाते: Harry Harlow आणि माकडांवरील प्रयोग

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

“माणूस असो की प्राणी आई प्रत्येकालाच हवी.” ही भावना केवळ काव्यात्म वाक्य नाही, तर जैविक आणि मानसशास्त्रीय सत्य आहे. जुलै 2025 मध्ये जपानमधील इचिकावा सिटी प्राणीसंग्रहालयात जन्मलेल्या एका लहान माकडाच्या पिल्लाची कहाणी सोशल मीडियावर व्हायरल झाली आणि जगभरातील लोकांच्या हृदयाला भिडली. जन्मताच आईने त्याला दूर ढकलले; इतर माकडांनीही त्याला गटात स्वीकारले नाही. कर्मचाऱ्यांनी त्याची काळजी घेतली, त्याला खायला दिले आणि प्रेमाने त्याचे नाव “पंच” ठेवले. परंतु पंचच्या वर्तनात एक वेगळीच कहाणी दडलेली होती, तो सतत आपल्या आईकडे जाण्याचा प्रयत्न करत असे, नाकारला गेला की घाबरून परत येई, आणि मग कर्मचाऱ्यांनी पुरविलेल्या एका मऊ खेळण्याला घट्ट मिठी मारून बसत असे. त्या खेळण्यात त्याला सुरक्षितता आणि ऊब सापडत होती.

पंचच्या या वर्तनात लोकांना स्वतःचे बालपण, स्वतःचा एकटेपणा आणि भावनिक गरजा दिसू लागल्या. काहींनी त्याला दत्तक घेण्याची इच्छा व्यक्त केली; काहींनी त्या खेळण्याला “आईचा पर्याय” असे म्हटले. हळूहळू प्राणीसंग्रहालयाच्या प्रयत्नांमुळे इतर माकडांनी पंचला स्वीकारायला सुरुवात केली, त्याच्याशी खेळू लागली, त्याला गटात सामावून घेतले. पण या संपूर्ण घटनेने एक मूलभूत प्रश्न पुन्हा समोर आणला आईच्या प्रेमाची आणि सुरक्षित बंधाची गरज ही किती खोलवर आणि सार्वत्रिक आहे?

NEP-2020 आणि मूल्यमापन

 

NEP-2020 आणि मूल्यमापन

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारत सरकारने जाहीर केलेली राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP-2020) ही केवळ अभ्यासक्रम बदलण्याची योजना नाही; ती संपूर्ण शैक्षणिक तत्त्वज्ञान बदलण्याचा प्रयत्न आहे. ज्ञानकेंद्री (content-centric) पद्धतीपासून कौशल्यकेंद्री (skill-centric), अनुभवाधारित (experiential) आणि बहुविद्याशाखीय (multidisciplinary) शिक्षणाकडे जाण्याचा हा प्रवास आहे. परंतु एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो, जर अध्यापन प्रक्रिया बदलत असेल, तर मूल्यमापन प्रक्रिया जुन्याच चौकटीत राहू शकते का? याचे स्पष्ट उत्तर नाही असे आहे. NEP-2020 मधील उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा आणि निर्णायक बदल हा मूल्यमापन प्रक्रियेत करणे अत्यावश्यक आहे.

NEP-2020 ची मूलभूत उद्दिष्टे

NEP-2020 हे भारतीय शिक्षणव्यवस्थेचे पुनर्रचना करणारे धोरण असून त्याचा केंद्रबिंदू रटाळ शिक्षणापासून संकल्पनात्मक आकलन आणि कौशल्याधारित शिक्षणाकडे संक्रमण हा आहे. धोरणात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की विद्यार्थ्यांनी केवळ माहिती पाठ न करता ती समजून घेतली पाहिजे, तिचा विविध संदर्भांमध्ये उपयोग करता आला पाहिजे आणि समस्यांचे निराकरण करता आले पाहिजे (Ministry of Education [MoE], 2020). पारंपरिक “content-heavy” अभ्यासक्रमाऐवजी core concepts आणि higher-order thinking skills यांवर भर देण्याची भूमिका धोरण मांडते. ही भूमिका शैक्षणिक मानसशास्त्रातील Bloom च्या उद्दिष्टांच्या वर्गीकरणाशी सुसंगत आहे, ज्यात स्मरणशक्तीपेक्षा विश्लेषण, मूल्यांकन आणि सृजन या उच्च स्तरांवर भर दिला जातो (Anderson & Krathwohl, 2001).