बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner): वर्तन बदलू शकते

 

बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner): वर्तन बदलू शकते, म्हणून माणूसही बदलू शकतो

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी वर्तन हे नशिबाने ठरलेले असते की ते सामाजिक, शैक्षणिक आणि पर्यावरणीय घटकांच्या प्रभावातून घडवता येते? हा प्रश्न मानसशास्त्राच्या इतिहासात मूलभूत मानला जातो. परंपरागत दृष्टिकोनांमध्ये मानवी स्वभाव हा जन्मजात, स्थिर आणि बदल न होणारा आहे असे अनेकदा गृहीत धरले गेले; मात्र बी. एफ. स्किनर यांनी या कल्पनेला वैज्ञानिक पातळीवर आव्हान दिले. त्यांच्या मते, मानवी वर्तन हे कोणत्याही गूढ किंवा अदृश्य अंतर्गत शक्तींनी नियंत्रित नसून, ते पर्यावरणातील अनुभव, परिणाम आणि प्रबलनाच्या (reinforcements) साहाय्याने घडत असते. त्यामुळे “वर्तन बदलू शकते, आणि म्हणूनच माणूसही बदलू शकतो” हा विचार केवळ तत्त्वज्ञानात्मक नसून प्रयोगशाळेतील पुराव्यांवर आधारित आहे (Skinner, 1953).

स्किनर यांच्या वर्तनवादी दृष्टिकोनाचा पाया असा होता की मानसशास्त्र हे केवळ अंतर्मन, भावना किंवा विचारांवर आधारित तर्कशास्त्र नसून, ते निरीक्षणयोग्य व मोजता येणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र असले पाहिजे. त्यांनी “वर्तन” हाच मानसशास्त्राचा मुख्य विषय मानला आणि प्रयोग, मापन व पुनरावृत्ती यांवर भर दिला. त्यांच्या मते, एखादे वर्तन कोणत्या परिस्थितीत घडते आणि त्या वर्तनानंतर कोणते परिणाम मिळतात, हे समजून घेतल्यास त्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण आणि नियंत्रण दोन्ही शक्य होते. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राला नैसर्गिक विज्ञानांच्या जवळ नेण्याचा प्रयत्न स्किनर यांनी केला (Skinner, 1938).

मानवी वर्तन घडवता येते, हा विचार त्यांनी साधक अभिसंधान (Operant Conditioning) या संकल्पनेतून स्पष्ट केला. या सिद्धांतानुसार, एखाद्या वर्तनानंतर मिळणारा सकारात्मक प्रबलन त्या वर्तनाची पुनरावृत्ती वाढवतो, तर नकारात्मक प्रबलन किंवा प्रोत्साहनाचा अभाव (lack of reinforcement) त्या वर्तनाची शक्यता कमी करतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने योग्य उत्तर दिल्यानंतर त्याचे कौतुक केले गेले, तर तो विद्यार्थी भविष्यातही अभ्यास करण्याची शक्यता वाढते. याउलट, सतत शिक्षा किंवा अपयश अनुभवणारा विद्यार्थी शिकण्यापासून दूर जाऊ शकतो. यावरून स्किनर यांनी दाखवून दिले की शिक्षण, संस्कार आणि सामाजिक वर्तन हे नशिबावर नाही, तर शिकण्याच्या प्रक्रियेवर अवलंबून असते (Skinner, 1957).

शिक्षणाच्या संदर्भात स्किनर यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की पारंपरिक शिक्षणपद्धतींमध्ये शिक्षा, भीती आणि स्पर्धा यांवर अति भर दिला जातो; परिणामी विद्यार्थ्यांच्या नैसर्गिक शिकण्याच्या क्षमतेला अडथळा निर्माण होतो. त्यांच्या मते, शिक्षण हे क्रमाक्रमाने, स्पष्ट उद्दिष्टांसह आणि त्वरित सकारात्मक प्रतिसाद देणारे असावे. या विचारातूनच programmed instruction आणि teaching machines यांसारख्या संकल्पनांचा विकास झाला. आजच्या आधुनिक शिक्षणपद्धतींमधील continuous assessment, feedback-based learning आणि behavior modification यांचे सैद्धांतिक मूळ स्किनर यांच्या कार्यात आढळते (Skinner, 1968).

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, स्किनर यांचा “माणूस बदलू शकतो” हा विचार सामाजिक सुधारणांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. जर मानवी वर्तन हे पर्यावरणाचा परिणाम असेल, तर गरिबी, गुन्हेगारी, व्यसनाधीनता किंवा शैक्षणिक अपयश यांसारख्या समस्या व्यक्तीच्या “दोषांमुळे” नसून, सामाजिक संरचनेतील अपयशामुळे निर्माण होतात, असे ते सूचित करतात. त्यामुळे शिक्षा किंवा दोषारोपणाऐवजी योग्य सामाजिक धोरणे, सकारात्मक प्रोत्साहन आणि सहाय्यक वातावरण निर्माण केल्यास समाजात सकारात्मक बदल घडवता येतो, असा त्यांचा आग्रह होता (Skinner, 1971).

एकूणच, बी. एफ. स्किनर यांचा विचार मानवस्वातंत्र्याच्या पारंपरिक कल्पनांवर टीका करणारा असला, तरी तो मानवी क्षमतेवर अविश्वास दाखवत नाही; उलट, तो माणसाला घडवण्याची जबाबदारी समाज, शिक्षणव्यवस्था आणि पर्यावरणावर टाकतो. “वर्तन बदलू शकते” हा त्यांचा दावा निराशावादी नसून, तो वैज्ञानिक आशावादाचा संदेश देतो. योग्य परिस्थिती, योग्य प्रोत्साहन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांच्या साहाय्याने माणूस स्वतःचे वर्तन बदलू शकतो आणि त्याचबरोबर अधिक मानवी व न्याय्य समाज घडवू शकतो हेच स्किनर यांच्या विचारांचे केंद्रबिंदू आहे.

बालपण आणि जिज्ञासेची सुरुवात

बुरहस फ्रेडरिक स्किनर यांचा जन्म 20 मार्च 1904 रोजी अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया राज्यातील सस्क्वेहाना (Susquehanna) या छोट्या गावात झाला. त्यांचे वडील वकील होते आणि आई गृहिणी; घरात शिस्त, परिश्रम आणि स्वावलंबनाला महत्त्व दिले जात असे. या वातावरणाने स्किनर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात काटेकोरपणा आणि प्रयोगशीलता रुजवली. लहानपणापासूनच त्यांना वस्तू उघडून पाहण्याची, त्यांची रचना समजून घेण्याची आणि पुन्हा जोडण्याची सवय होती. त्यांनी स्वतः बनवलेली लहान यांत्रिक साधने, खेळणी आणि प्रयोगात्मक उपकरणे यांचा उल्लेख त्यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात केला आहे (Skinner, 1976). “हे असे का घडते?” हा प्रश्न त्यांना सतत पडत असे, हीच जिज्ञासा पुढे त्यांच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची पायाभरणी ठरली.

स्किनर यांच्या बालपणीच्या अनुभवांतून निरीक्षण आणि परिणाम यांचे महत्त्व त्यांना लवकरच कळले. उदाहरणार्थ, त्यांनी कबुतरे किंवा इतर प्राण्यांचे वर्तन बारकाईने पाहून त्यातील नियमितता ओळखण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते, मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी गूढ तत्त्वज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष निरीक्षण अधिक विश्वसनीय आहे. हा दृष्टिकोन त्यांच्या पुढील संशोधनात स्पष्टपणे दिसून येतो (Bjork, 1993). त्यांच्या बालपणातील प्रयोगशील वृत्तीमुळेच ते पुढे प्रयोगशाळेतील काटेकोर संशोधक बनले.

महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्यांनी हॅमिल्टन कॉलेजमध्ये इंग्रजी साहित्याचा अभ्यास केला. सुरुवातीला त्यांची महत्त्वाकांक्षा लेखक होण्याची होती. त्यांनी कथा आणि लेखनाचा गंभीर प्रयत्न केला; परंतु पदवी घेतल्यानंतर त्यांना जाणवले की सर्जनशील लेखनातून मानवी वर्तनाचे मूलभूत नियम शोधणे कठीण आहे (Skinner, 1979). या टप्प्यावर त्यांच्यावर जॉन बी. वॉटसन यांच्या वर्तनवादाचा प्रभाव पडला. विशेषतः वॉटसन यांचा 1913 मधील लेख “Psychology as the Behaviourist Views It” यांनी स्किनर यांना प्रभावित केले (Watson, 1913). मानवी मनाच्या अंतर्गत अवस्थांपेक्षा दिसणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करणे अधिक वैज्ञानिक आहे, ही कल्पना त्यांना पटली.

याच पार्श्वभूमीवर त्यांनी हार्वर्ड विद्यापीठात मानसशास्त्राचे शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. हार्वर्डमध्ये त्यांनी ठामपणे स्वीकारले की मानवी वर्तन समजून घ्यायचे असेल तर तर्ककुतूहल किंवा अंतर्मुख विश्लेषण पुरेसे नाही; त्यासाठी नियंत्रित प्रयोग, मापन आणि वस्तुनिष्ठ निरीक्षण आवश्यक आहे (Bjork, 1993). पुढे त्यांनी विकसित केलेल्या ‘साधक अभिसंधान’ या सिद्धांतामागे हीच बालपणीची जिज्ञासा आणि हार्वर्डमधील वैज्ञानिक प्रशिक्षण कार्यरत होते.

अशा प्रकारे स्किनर यांचे बालपण केवळ साधे ग्रामीण जीवन नव्हते; ते त्यांच्या वैज्ञानिक आयुष्याची प्रयोगशाळा होते. जिज्ञासा, निरीक्षणाची सवय आणि तर्कापेक्षा प्रयोगाला प्राधान्य देण्याची वृत्ती या तिन्ही गोष्टींनी त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीचा पाया घातला.

वर्तनवादाची नवी दिशा : प्रायोगिक दृष्टीकोन

मानसशास्त्राच्या इतिहासात वर्तनवाद हा एक क्रांतिकारक टप्पा मानला जातो. John B. Watson यांनी 1913 मध्ये मांडलेल्या वर्तनवादाच्या घोषणापत्रातून मानसशास्त्राला “चेतना” आणि “आत्मनिरीक्षण” या व्यक्तिनिष्ठ पद्धतींपासून दूर नेऊन निरीक्षणयोग्य वर्तनाच्या अभ्यासाकडे वळवले (Watson, 1913). पुढे Ivan Pavlov यांच्या अभिजात अभिसंधान प्रयोगांनी उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांमधील संबंध दाखवून दिला (Pavlov, 1927). तथापि, या दोन्ही प्रवाहांमध्ये वर्तन हे मुख्यतः बाह्य उद्दीपकांना दिलेला प्रतिसाद म्हणून समजले जात होते.

याच पार्श्वभूमीवर बी. एफ. स्किनर यांनी वर्तनवादाला अधिक प्रयोगाधारित, प्रणालीबद्ध आणि भाकीतात्मक दिशा दिली. स्किनर यांनी मांडले की मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी आंतरिक मानसिक अवस्थांचा (जसे की इच्छा, प्रेरणा, भावना) आधार घेण्याची गरज नाही; त्याऐवजी वर्तनानंतर मिळणाऱ्या परिणामांचा (Consequences) अभ्यास अधिक महत्त्वाचा आहे (Skinner, 1953). त्यांच्या मते, “वर्तन हे त्यानंतर येणाऱ्या परिणामांनी आकारले जाते.” ही भूमिका Radical Behaviourism म्हणून ओळखली जाते, कारण स्किनर यांनी मानसिक प्रक्रियांनाही वर्तनाच्या चौकटीतच समजण्याचा प्रयत्न केला.

अ) साधक अभिसंधान: परिणामाधारित शिक्षण

स्किनर यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे साधक अभिसंधान ही संकल्पना. अभिजात अभिसंधान यामध्ये वर्तन हे अनैच्छिक (reflexive) असते; परंतु साधक अभिसंधानामध्ये वर्तन हे ऐच्छिक (voluntary) आणि पर्यावरणावर “कार्य करणारे” (operate) असते (Skinner, 1938). उदाहरणार्थ, उंदीर लीव्हर दाबतो किंवा कबूतर ठराविक बटणावर चोच मारतो ही कृती पर्यावरणावर परिणाम घडवते आणि त्या परिणामांवरून पुढील वर्तन ठरते.

स्किनर यांनी त्यांच्या प्रसिद्ध Skinner Box प्रयोगांत दाखवून दिले की जर एखाद्या वर्तनानंतर सकारात्मक परिणाम (उदा. अन्न) दिला गेला, तर त्या वर्तनाची वारंवारता वाढते. याला प्रबलन (Reinforcement) म्हणतात. प्रबलन दोन प्रकारचे असते:

1. Positive Reinforcement – अपेक्षित वर्तनानंतर सुखकारक गोष्ट देणे.
2. Negative Reinforcement – अपेक्षित वर्तनानंतर त्रासदायक गोष्ट काढून टाकणे.

दोन्ही प्रकारांमध्ये वर्तनाची पुनरावृत्ती वाढते (Skinner, 1953).

ब) शिक्षा (Punishment) आणि तिची मर्यादा

स्किनर यांनी Punishment म्हणजेच शिक्षा यालाही परिणामाचा एक प्रकार मानले; परंतु त्यांनी दाखवून दिले की शिक्षा वर्तन तात्पुरते कमी करू शकते, परंतु दीर्घकालीन शिकण्यावर तिचा सकारात्मक परिणाम होत नाही (Skinner, 1953). शिक्षा अनेकदा भीती, टाळाटाळ किंवा आक्रमकता निर्माण करू शकते. म्हणूनच स्किनर यांनी शिक्षण, पालकत्व आणि सामाजिक व्यवस्थापनात सकारात्मक प्रोत्साहनावर भर देण्याचा सल्ला दिला.

क) Reinforcement Schedules आणि वैज्ञानिक काटेकोरपणा

स्किनर यांनी केवळ प्रबलनाची कल्पना मांडली नाही, तर त्याचे वेळापत्रक (Schedules of Reinforcement) देखील तपासले, जसे की Fixed Ratio, Variable Ratio, Fixed Interval आणि Variable Interval. त्यांनी दाखवून दिले की Variable Ratio Schedule (उदा. जुगारातील बक्षीस पद्धती) सर्वाधिक टिकाऊ वर्तन निर्माण करते (Ferster & Skinner, 1957). या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात गणितीय अचूकता आणि भाकीतात्मक क्षमतेचा समावेश झाला.

ड) सामाजिक आणि शैक्षणिक परिणाम

स्किनर यांच्या सिद्धांतांचा उपयोग शिक्षणपद्धती, वर्तन-परिवर्तन, Token Economy, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम आणि मानसोपचार यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर झाला. त्यांच्या Beyond Freedom and Dignity (1971) या पुस्तकात त्यांनी मांडले की समाजातील अनेक समस्या योग्य प्रबलन प्रणाली निर्माण करून सोडवता येऊ शकतात. जरी त्यांच्या विचारांवर “मानवी स्वातंत्र्याला कमी लेखणे” अशी टीका झाली, तरीही त्यांच्या प्रयोगाधारित दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्र अधिक वैज्ञानिक, वस्तुनिष्ठ आणि उपयोजनक्षम झाले.

वर्तनवादाला स्किनर यांनी दिलेली नवी दिशा म्हणजे परिणामाधारित, प्रयोगसिद्ध आणि सामाजिकदृष्ट्या उपयुक्त मानसशास्त्र. त्यांनी सिद्ध केले की मानवी वर्तन हे गूढ आणि अज्ञेय नसून, विशिष्ट पर्यावरणीय परिणामांद्वारे आकारले जाऊ शकते. या विचारामुळे मानसशास्त्राला केवळ सिद्धांतात्मक नव्हे तर व्यवहार्य आणि सामाजिक परिवर्तन घडवणारे शास्त्र म्हणून नवे स्थान मिळाले.

स्किनर बॉक्स : साधेपणातून महान शोध

स्किनर यांनी विकसित केलेले साधक अभिसंधान चेंबर, ज्याला सर्वसाधारणपणे स्किनर बॉक्स असे म्हणतात, हे 20व्या शतकातील प्रयोगात्मक मानसशास्त्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन साधन मानले जाते. 1930च्या दशकात हार्वर्ड विद्यापीठात संशोधन करत असताना स्किनर यांनी हे उपकरण तयार केले (Skinner, 1938). या पेटीसारख्या साध्या यंत्रात उंदीर किंवा कबुतर ठेवले जात आणि त्यामध्ये एक लिवर (उंदीरासाठी) किंवा key/pecking disc (कबुतरांसाठी), अन्न देणारी यंत्रणा, प्रकाश आणि ध्वनी संकेत यांचा समावेश असे. प्राणी जेव्हा विशिष्ट क्रिया (उदा. lever दाबणे किंवा बटणावर चोच मारणे) करतो, तेव्हा त्याला बक्षीस म्हणून अन्न मिळते. या नियंत्रित वातावरणामुळे वर्तन आणि त्यानंतर मिळणारे परिणाम (consequences) यांचा परस्परसंबंध अत्यंत अचूकपणे मोजता आला.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

स्किनर यांनी या प्रयोगांद्वारे साधक अभिसंधान ही संकल्पना स्पष्ट केली. त्यांच्या मते, वर्तन हे त्याच्या परिणामांवर अवलंबून असते. जर एखाद्या वर्तनानंतर सकारात्मक प्रबलन मिळाला, तर त्या वर्तनाची पुनरावृत्ती होण्याची शक्यता वाढते; तर नकारात्मक प्रबलन मिळाल्यास ती कमी होते (Skinner, 1953). उदाहरणार्थ, उंदराने लिवर दाबल्यावर अन्न मिळाले, तर तो पुन्हा लिवर दाबण्याची शक्यता वाढते. ही प्रक्रिया “Law of Effect” (Thorndike, 1898) या पूर्वीच्या सिद्धांताचा अधिक वैज्ञानिक आणि नियंत्रित विस्तार होती. स्किनर यांनी वर्तनाचे मापन करण्यासाठी cumulative recorder सारखी साधने वापरून प्रतिसादांची वारंवारता नोंदवली, ज्यामुळे मानसशास्त्र अधिक वस्तुनिष्ठ आणि प्रयोगाधारित बनले.

स्किनर बॉक्समधील संशोधनातून प्रबलन श्येडूल्स यांचे महत्त्वही स्पष्ट झाले (Ferster & Skinner, 1957). विशेषतः variable ratio schedule अंतर्गत दिले जाणारे बक्षीस वर्तन अधिक दृढ आणि सातत्यपूर्ण ठेवते, याच तत्त्वाचा वापर आज जुगार, सोशल मीडिया नोटिफिकेशन्स आणि गेम डिझाइनमध्ये केला जातो. या प्रयोगांनी हे अधोरेखित केले की “योग्य प्रबलन दिल्यास कोणतेही वर्तन शिकवता येते.” अर्थात, “कोणतेही” हा शब्द वैज्ञानिकदृष्ट्या संदर्भनिष्ठ आहे; जैविक मर्यादा असल्या तरी योग्य परिस्थितीत जटिल वर्तनाची मालिका तयार करता येते (Skinner, 1938).

या सिद्धांताचा उपयोग शिक्षणक्षेत्रात Programmed Learning आणि Teaching Machines या स्वरूपात झाला. स्किनर यांनी विद्यार्थ्यांना त्वरित सकारात्मक प्रतिसाद देण्यावर भर दिला (Skinner, 1968). त्यांच्या मते, सतत चुका दाखवण्याऐवजी योग्य प्रतिसादांना reinforcement दिल्यास शिकण्याची गती वाढते आणि आत्मविश्वास दृढ होतो. पालकत्वातही positive reinforcement पद्धतीचा वापर करून मुलांमध्ये अपेक्षित वर्तन विकसित करण्यावर भर दिला जातो.

क्लिनिकल मानसशास्त्रात आणि थेरपीत Behavior Modification आणि Token Economy प्रणाली या स्किनरच्या तत्त्वांवर आधारित आहेत (Kazdin, 1977). मानसिक आरोग्य संस्थांमध्ये रुग्णांना अपेक्षित वर्तनासाठी टोकन्स देऊन त्यांची अदलाबदल बक्षिसांशी केली जाते. व्यवस्थापनशास्त्रात Organizational Behavior Management (OBM) या शाखेने कर्मचारी प्रेरणा आणि कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी reinforcement तत्त्वांचा उपयोग केला आहे.

विशेष म्हणजे, स्किनरच्या साधक अभिसंधान संकल्पनेचा प्रभाव आधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्तेतही दिसून येतो. Reinforcement Learning या AI पद्धतीमध्ये संगणक प्रणाली योग्य कृतीसाठी “reward” आणि चुकीसाठी “penalty” मिळवत शिकते. आजच्या स्वयंचलित रोबोट्स, गेम-खेळणारे AI मॉडेल्स आणि निर्णयप्रणाली या सर्वांचा सैद्धांतिक पाया स्किनरच्या संशोधनाशी संबंधित आहे (Sutton & Barto, 2018).

यावर काही टीका देखील झाली आहे. Noam Chomsky यांनी 1959 मध्ये स्किनरच्या Verbal Behavior या पुस्तकावर टीका करताना मानवी भाषाविकास केवळ reinforcement ने समजावता येत नाही, असे मत मांडले. तरीही प्रयोगात्मक पद्धती, मोजमापाची काटेकोरता आणि वर्तनाच्या परिणामांवर आधारित सिद्धांतामुळे स्किनर बॉक्स मानसशास्त्रातील एक ऐतिहासिक मैलाचा दगड ठरला आहे.

स्किनर बॉक्स हे केवळ एक प्रयोगसाधन नव्हते; ते मानसशास्त्राला प्रयोगाधारित, मोजमापक्षम आणि व्यवहार्य दिशा देणारे क्रांतिकारी साधन होते. “वर्तन त्याच्या परिणामांवर अवलंबून असते” हे मूलभूत तत्त्व आज शिक्षण, पालकत्व, व्यवस्थापन, थेरपी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता या सर्व क्षेत्रांत वापरले जात आहे. साध्या पेटीतून उलगडलेले हे तत्त्व मानवाच्या वर्तनसमजाला नव्या पातळीवर घेऊन गेले, हीच स्किनर बॉक्सची खरी प्रेरणादायी कहाणी आहे.

वाद, टीका आणि धैर्य

बी. एफ. स्किनर यांच्या वर्तनवादी दृष्टिकोनाने विसाव्या शतकातील मानसशास्त्रात क्रांती घडवली; परंतु या क्रांतीबरोबरच तीव्र वाद आणि टीकाही निर्माण झाली. विशेषतः साधक अभिसंधान आणि पर्यावरणीय निर्धारवाद यांवर आधारित त्यांची भूमिका अनेकांना मानवी स्वातंत्र्य, इच्छाशक्ती (free will) आणि अंतर्मनाच्या अनुभवांचे अवमूल्यन करणारी वाटली. स्किनर यांच्या मते, मानवी वर्तन हे बाह्य परिणाम (reinforcement and punishment) यांच्या नियमांनुसार घडते. त्यामुळे टीकाकारांनी प्रश्न उपस्थित केला—“माणूस म्हणजे केवळ बक्षीस-शिक्षेची बाहुली आहे का?”

1. स्वातंत्र्य आणि आत्मनिर्णयाचा प्रश्न

स्किनर यांच्या Beyond Freedom and Dignity (1971) या ग्रंथाने या वादाला अधिक तीव्रता दिली. या पुस्तकात त्यांनी पारंपरिक अर्थाने ‘स्वातंत्र्य’ आणि ‘मानवी प्रतिष्ठा’ या संकल्पनांची चिकित्सक पुनर्व्याख्या केली. त्यांच्या मते, आपण ज्या वर्तनाला “स्वतंत्र निर्णय” समजतो, ते प्रत्यक्षात पूर्वानुभव आणि reinforcement history यांचे फलित असते (Skinner, 1971). त्यांनी असे सुचवले की “free will” ही संकल्पना वैज्ञानिक दृष्ट्या तपासता येत नाही; म्हणून वर्तन समजून घेण्यासाठी पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करणे अधिक उपयुक्त आहे.

या भूमिकेवर तत्त्वज्ञ आणि मानसशास्त्रज्ञांनी टीका केली. उदाहरणार्थ, मानवतावादी मानसशास्त्राच्या प्रवाहातील Carl Rogers आणि Abraham Maslow यांनी मानवी आत्म-वास्तविकीकरण आणि आंतरिक प्रेरणा यांना महत्त्व दिले. त्यांच्या मते, माणूस केवळ बाह्य बक्षीस-शिक्षेने चालत नाही; त्याच्यात अंतर्गत मूल्यव्यवस्था आणि निवडीची क्षमता असते (Rogers, 1961; Maslow, 1968).

2. भाषाविकास आणि बोधनिक टीका

स्किनर यांच्या Verbal Behavior (1957) या ग्रंथात त्यांनी भाषा शिकणे हे प्रबलानाच्या नियमांद्वारे स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु 1959 मध्ये Noam Chomsky यांनी या पुस्तकावर केलेली समीक्षा मानसशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते. चॉम्स्की यांच्या मते, भाषा ही केवळ अनुकरण आणि बक्षीस-शिक्षेवर आधारित शिकवण नसून, मानवी मेंदूत जन्मजात व्याकरण विषयक संरचना असतात (Chomsky, 1959). या समीक्षेमुळे बोधनिक मानसशास्त्राचा उदय वेगाने झाला आणि वर्तनवादावर “मानसिक प्रक्रियांना दुर्लक्षित करणारा” असा आरोप करण्यात आला.

3. नैतिक आणि सामाजिक परिणामांवरील टीका

स्किनर यांच्या Walden Two (1948) या काल्पनिक कादंबरीत त्यांनी reinforcement तत्त्वांवर आधारित आदर्श समाजाची कल्पना मांडली. काही टीकाकारांच्या मते, ही कल्पना सामाजिक अभियांत्रिकी किंवा नियंत्रित समाजव्यवस्थेकडे नेणारी होती. “मानवी वर्तन नियंत्रित करण्याचा अधिकार कोणाला?” हा प्रश्न येथे उपस्थित झाला.

तथापि, स्किनर यांनी स्पष्ट केले की वर्तनशास्त्राचा उद्देश नियंत्रण नव्हे, तर जाणीवपूर्वक आणि मानवी कल्याणासाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे आहे. त्यांच्या मते, आपण आधीपासूनच विविध सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय प्रबलन प्रणालींमध्ये जगत आहोत; फरक इतकाच की त्या प्रणाली अज्ञानावर आधारित असतात. वैज्ञानिक वर्तनविश्लेषण केल्यास त्या अधिक मानवी आणि परिणामकारक बनवता येतात (Skinner, 1971).

4. स्किनर यांचे धैर्य आणि प्रत्युत्तर

टीकेच्या लाटेतही स्किनर मागे हटले नाहीत. त्यांनी नम्र पण ठाम भूमिकेतून सांगितले की मानवी स्वातंत्र्याचे रक्षण करायचे असेल, तर प्रथम वर्तनाचे कारण समजून घ्यावे लागेल. त्यांच्या शब्दांत, “वर्तन समजून घेणे म्हणजे माणसाला नियंत्रित करणे नव्हे; तर समाज अधिक मानवी बनवणे होय.”

त्यांनी “radical behaviourism” या संकल्पनेत अंतर्गत घटना (thoughts, feelings) यांना पूर्णपणे नाकारले नाही; तर त्या देखील वर्तनाच्या विश्लेषणाचा भाग आहेत, असे स्पष्ट केले (Skinner, 1974). त्यांच्या About Behaviourism (1974) या ग्रंथात त्यांनी आपल्या भूमिकेचे स्पष्टीकरण देत अनेक गैरसमज दूर करण्याचा प्रयत्न केला.

5. आधुनिक दृष्टिकोनातून पुनर्मूल्यांकन

आजच्या काळात Applied Behavior Analysis (ABA), शिक्षणतंत्रज्ञान, व्यसनमुक्ती उपचार, आणि वर्तन सुधारणा कार्यक्रमांमध्ये स्किनर यांचे तत्त्वज्ञान प्रभावीपणे वापरले जाते. जरी बोधनिक आणि मानवतावादी दृष्टिकोनांनी वर्तनवादावर मर्यादा दाखवल्या असल्या, तरी reinforcement च्या तत्त्वांचे प्रायोगिक वैधत्व अजूनही मान्य आहे (Cooper, Heron & Heward, 2020).

स्किनर यांच्यावर झालेली टीका ही त्यांच्या विचारांच्या प्रभावाचीच साक्ष आहे. “माणूस म्हणजे केवळ बक्षीस-शिक्षेची बाहुली आहे का?” या प्रश्नाने मानसशास्त्राला अंतर्मुख केले; आणि “स्वातंत्र्य म्हणजे काय?” या चर्चेला वैज्ञानिक चौकट दिली. टीकेला धैर्याने सामोरे जात, स्किनर यांनी दाखवून दिले की वैज्ञानिक सत्य शोधण्याची प्रक्रिया वादग्रस्त असू शकते; परंतु तीच प्रक्रिया समाजाला अधिक तर्कसंगत आणि मानवी बनवते.

समारोप:

आज मानसिक आरोग्य, शिक्षण व्यवस्था, व्यसनमुक्ती, बालसंस्कार, आणि समाजातील वर्तनबदल या सर्व क्षेत्रांत स्किनर यांचे विचार जिवंत आहेत. स्किनर यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देते प्रश्न विचारण्याची हिंमत ठेवा, रूढ कल्पनांना आव्हान द्या आणि माणूस बदलू शकतो, हा विश्वास कधीही सोडू नका. बी. एफ. स्किनर हे केवळ मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारे वैज्ञानिक होते. त्यांनी दाखवून दिले की योग्य वातावरण, योग्य प्रोत्साहन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांच्या साहाय्याने माणूस स्वतःला आणि समाजालाही घडवू शकतो. “A person is not a product of fate, but of reinforcement.”

संदर्भ

Bjork, D. W. (1993). B. F. Skinner: A Life. Washington, DC: American Psychological Association.

Chomsky, N. (1959). Review of Verbal Behavior by B. F. Skinner. Language, 35(1), 26–58.

Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied Behavior Analysis (3rd ed.). Pearson.

Ferster, C. B., & Skinner, B. F. (1957). Schedules of Reinforcement. New York: Appleton-Century-Crofts.

Kazdin, A. E. (1977). The token economy: A review and evaluation.

Maslow, A. H. (1968). Toward a Psychology of Being. New York: Van Nostrand.

Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes. London: Oxford University Press.

Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person. Boston: Houghton Mifflin.

Skinner, B. F. (1938). The Behavior of Organisms. New York: Appleton-Century.

Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. New York: Macmillan.

Skinner, B. F. (1957). Verbal Behavior. New York: Appleton-Century-Crofts.

Skinner, B. F. (1968). The Technology of Teaching. New York: Appleton-Century-Crofts.

Skinner, B. F. (1971). Beyond Freedom and Dignity. New York: Knopf.

Skinner, B. F. (1974). About Behaviourism. New York: Knopf.

Skinner, B. F. (1976). Particulars of My Life. New York: Knopf.

Skinner, B. F. (1979). The Shaping of a Behaviourist. New York: Knopf.

Sutton, R. S., & Barto, A. G. (2018). Reinforcement Learning: An Introduction.

Thorndike, E.L. (1898) Animal Intelligence: An Experimental Study of the Associative Processes in Animals. Psychological Review, Monograph Supplements, 2, 4-160.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviourist views it. Psychological Review, 20, 158–177.