जीन पियाजे (Jean Piaget): विचारांचे मानसशास्त्र

 

जीन पियाजे (Jean Piaget): विचारांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात मानवी विचारप्रक्रियेचा स्वतंत्र, वैज्ञानिक आणि टप्प्याटप्प्याने अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांमध्ये जीन पियाजे यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्र प्रामुख्याने वर्तनवाद या दृष्टिकोनातून अभ्यासले जात होते; मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांकडे तुलनेने कमी लक्ष दिले जात होते. अशा वेळी पियाजे यांनी मुलांच्या विचारप्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करून बोधनिक विकासाची एक सुसूत्र, टप्प्यांमध्ये मांडलेली संकल्पना जगासमोर मांडली. त्यामुळे मानसशास्त्रात “मन कसे विचार करते?” या प्रश्नाला वैज्ञानिक अधिष्ठान प्राप्त झाले (Piaget, 1952; 1970).

जीन पियाजे यांचा जन्म 9 ऑगस्ट 1896 रोजी स्वित्झर्लंडमधील नेउशातेल येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचा इतिहास आणि साहित्य यांशी संबंध होता, तर आई धार्मिक प्रवृत्तीची होती. लहान वयातच पियाजे यांना नैसर्गिक विज्ञानाची गोडी लागली. केवळ 11व्या वर्षी त्यांनी एका अल्बिनो चिमणीवर लेख लिहिला आणि स्थानिक वैज्ञानिक वर्तुळात त्यांची नोंद झाली. या घटनेतून त्यांच्या जिज्ञासू वृत्तीची आणि निरीक्षणक्षमतेची जाणीव होते. पुढे त्यांनी नेउशातेल विद्यापीठातून जीवशास्त्रात डॉक्टरेट पदवी मिळवली (1918). जैविक संरचना आणि अनुकूलन (adaptation) या संकल्पनांचा प्रभाव त्यांच्या पुढील मानसशास्त्रीय विचारांवर स्पष्टपणे दिसून येतो (Gruber & Vonèche, 1995).

पियाजे यांचे मानसशास्त्राकडे वळणे हा त्यांच्या आयुष्यातील निर्णायक टप्पा ठरला. पॅरिसमध्ये त्यांनी अल्फ्रेड बिने (Alfred Binet) यांच्या बुद्धिमत्ता चाचण्यांच्या मूल्यमापन प्रक्रियेत सहभाग घेतला. मुलांच्या उत्तरांचे विश्लेषण करताना त्यांनी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात आणली, मुलं फक्त कमी माहिती असलेली “लहान प्रौढ” नसतात; त्यांची विचार करण्याची पद्धतच गुणात्मकदृष्ट्या वेगळी असते. ही निरीक्षणे त्यांच्या पुढील संशोधनाची बीजे ठरली. त्यांनी मुलांच्या चुकीच्या उत्तरांमागील विचारप्रक्रिया समजून घेण्यावर भर दिला. त्यांच्या मते, चूक ही अज्ञानाचे लक्षण नसून विकासाच्या विशिष्ट टप्प्याचे द्योतक असते (Piaget, 1926).

पियाजे यांच्या बोधनिक विकास सिद्धांतानुसार बौद्धिक विकास हा जैविक परिपक्वता आणि पर्यावरणीय अनुभव यांच्या परस्परसंवादातून घडतो. त्यांनी “आकृतिबंध” (schema), “सात्मीकरण” (assimilation), “संयोजन” (accommodation) आणि “समतोलन” (equilibration) या मूलभूत संकल्पना मांडल्या. आकृतिबंध म्हणजे अनुभवांचे मानसिक चौकट किंवा संरचना. सात्मीकरण म्हणजे नवीन अनुभवांना आधीच्या चौकटीत बसविण्याची प्रक्रिया, तर संयोजन म्हणजे नवीन अनुभवांनुसार त्या चौकटीत बदल करणे. या दोन्ही प्रक्रियांतील संतुलनाला समतोलन म्हणतात, आणि याच प्रक्रियेतून बौद्धिक विकास घडतो (Piaget, 1952; 1970).

जीन पियाजे यांचा बोधात्मक विकासाचा सिद्धांत

जीन पियाजे यांनी मांडलेला बोधात्मक विकास सिद्धांत हा वैकासिक मानसशास्त्रातील सर्वाधिक प्रभावी आणि क्रांतिकारी सिद्धांत मानला जातो. पियाजे यांच्या मते, बालक हे निष्क्रिय माहिती-स्वीकारक नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माते असते. ते आपल्या अनुभवांद्वारे आणि पर्यावरणाशी परस्परसंवादातून ज्ञानाची निर्मिती करतात (Piaget, 1952). पियाजे यांनी बौद्धिक विकासाला एक क्रमिक, टप्प्याटप्प्याने घडणारी आणि सार्वत्रिक प्रक्रिया मानली आहे, ज्यामध्ये जैविक परिपक्वता, अनुभव, सामाजिक परस्परसंवाद आणि समतोल प्रक्रिया यांचा सहभाग असतो (Piaget, 1970).

पियाजे यांच्या मते, मुलांच्या विचारप्रक्रियेतील बदल हे केवळ माहितीची वाढ नसून गुणात्मक परिवर्तन असते. म्हणजेच, प्रत्येक टप्प्यात विचार करण्याची पद्धतच बदलते. त्यांनी बौद्धिक विकासाचे Sensorimotor, Preoperational, Concrete Operational आणि Formal Operational असे चार प्रमुख टप्पे मांडले आहेत. हे टप्पे निश्चित क्रमाने येतात आणि प्रत्येक टप्पा पुढील टप्प्याचा पाया घालतो (Piaget & Inhelder, 1969).

1. वेदक-कारक (Sensorimotor Stage: 0-2 वर्षे)

हा टप्पा जन्मापासून साधारणपणे दोन वर्षांपर्यंत असतो. या काळात बालकाचे ज्ञान हे प्रामुख्याने इंद्रियानुभव आणि कारक हालचाली यांवर आधारित असते. सुरुवातीला बालक फक्त प्रतिक्षिप्त क्रियांद्वारे (reflex actions) जगाशी संवाद साधते; परंतु हळूहळू ते उद्देशपूर्ण वर्तन शिकते (Piaget, 1952).

या टप्प्यातील सर्वात महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे वस्तु स्थायित्व (Object Permanence). सुरुवातीला बालकाला एखादी वस्तू दिसेनाशी झाली की ती अस्तित्वात नाही असे वाटते. परंतु सुमारे 8-12 महिन्यांनंतर त्याला कळू लागते की वस्तू नजरेआड झाली तरी ती अस्तित्वात असते. ही जाणीव म्हणजे मानसिक प्रतिमांच्या (mental representations) विकासाची सुरुवात होय. याच टप्प्यात प्रतीकात्मक विचाराची बीजे रोवली जातात.

2. पुर्वकार्यात्मक अवस्था (Pre-operational Stage: 2-7 वर्षे)

     या टप्प्यात मुलांमध्ये प्रतिमात्मक विचार मोठ्या प्रमाणावर विकसित होतो. भाषा, काल्पनिक खेळ (pretend play) आणि चित्रकला यांद्वारे मुलं जगाचे प्रतिनिधित्व करतात. तथापि, या टप्प्यातील विचारप्रक्रिया अद्याप तर्कसंगत नसतात (Piaget & Inhelder, 1969).

या अवस्थेतील मुलांचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे Egocentrism (अहंकेद्रितता) मुलांना इतरांच्या दृष्टीकोनातून विचार करणे कठीण जाते. पियाजे यांनी “Three Mountains Task” या प्रयोगाद्वारे हे दाखवून दिले. तसेच, या टप्प्यात मुलांना Conservation (संधारण) समजत नाही उदा., पाण्याचा आकार बदलला तरी त्याचे प्रमाण तेच राहते, ही गोष्ट त्यांना पटत नाही. त्यांच्या विचारात केंद्रीकरण असते ते एखाद्या परिस्थितीतील एकाच वैशिष्ट्यावर लक्ष केंद्रित करतात.

3. मूर्त विचार अवस्था (Concrete Operational Stage: 7-11 वर्षे)

या टप्प्यात मुलांचा विचार अधिक तर्कसंगत आणि संघटित होतो, परंतु तो अद्याप ठोस अनुभवांपुरताच मर्यादित असतो. मुलांना Conservation समजते, तसेच वर्गीकरण, अनुक्रम लावणे आणि उलटसुलट विचार (reversibility) करण्याची क्षमता विकसित होते (Piaget, 1970).

उदा., मुलांना समजते की 100 मि.ली. पाणी रुंद ग्लासात असो वा उंच ग्लासात, प्रमाण तेच राहते. ते गणिती संकल्पना, कारण-परिणाम संबंध आणि नियम यांचा अधिक चांगल्या प्रकारे विचार करू शकतात, परंतु त्यासाठी प्रत्यक्ष उदाहरणांची आवश्यकता असते. त्यामुळे या टप्प्यात प्रत्यक्ष अनुभवाधारित शिक्षण अधिक परिणामकारक ठरते.

4. औपचारिक कार्यात्मक अवस्था (Formal Operational Stage: 11 वर्षे पुढे)

हा टप्पा किशोरावस्थेत सुरू होतो. या अवस्थेत मुलांमध्ये अमूर्त आणि काल्पनिक (hypothetical) विचार करण्याची क्षमता विकसित होते. ते केवळ प्रत्यक्ष अनुभवांवर अवलंबून राहत नाहीत, तर संभाव्य परिस्थितींवरही तर्क करू शकतात (Piaget & Inhelder, 1969).

या टप्प्यातील मुलं “If–Then” प्रकारचे तर्क करू शकतात. ते नैतिक, तत्त्वज्ञानात्मक आणि वैज्ञानिक समस्यांवर चिंतन करू शकतात. उदा., “लोकशाही अधिक प्रभावी का आहे?” किंवा “न्याय म्हणजे काय?” यांसारख्या प्रश्नांवर ते अमूर्त पातळीवर विचार करू शकतात. हे उच्चस्तरीय चिंतन शिक्षणाच्या उन्नत स्तरासाठी अत्यावश्यक आहे.

शिक्षणविश्वातील क्रांती

पियाजे यांच्या सिद्धांताने शिक्षणशास्त्रात मोठा बदल घडवून आणला. पूर्वी शिक्षण हे माहिती देण्यावर आधारित होते; परंतु पियाजे यांनी दाखवून दिले की शिकणे हे विकासाच्या टप्प्यांवर अवलंबून असते. मुलांच्या बोधनिक क्षमतेपेक्षा पुढील स्तरावरचे शिक्षण दिल्यास ते परिणामकारक ठरत नाही (Piaget, 1952). यामुळे शिक्षणपद्धतीत खालील बदल झाले:

• वयोगटानुसार अभ्यासक्रमाची आखणी
• अनुभवाधारित आणि कृतीआधारित शिक्षणावर भर
• प्रश्न विचारण्यास आणि शोध घेण्यास प्रोत्साहन
• शिक्षकाची भूमिका “ज्ञानदाता” ऐवजी “मार्गदर्शक” अशी

आज जगभरातील शैक्षणिक धोरणांमध्ये ज्ञानरचनावादी दृष्टिकोनाचा स्वीकार केला जातो, ज्याची बौद्धिक पायाभरणी पियाजे यांनी केली. त्यांच्या सिद्धांतावर पुढे Lev Vygotsky आणि Jerome Bruner यांसारख्या मानसशास्त्रज्ञांनी सामाजिक आणि सांस्कृतिक पैलू जोडून अधिक विस्तार केला.

जीन पियाजे यांचे तत्त्व: “चूक” ही शिकण्याची संधी

जीन पियाजे यांच्या बोधात्मक विकास सिद्धांतामध्ये मुलांच्या “चुका” या अज्ञानाचे लक्षण नसून त्यांच्या बोधनिक प्रक्रियेच्या विकासातील महत्त्वाचे संकेत मानले जातात. पियाजे यांच्या मते, मुलांचे विचार हे प्रौढांच्या विचारांपेक्षा केवळ अपूर्ण किंवा कमी विकसित नसतात; ते गुणात्मकदृष्ट्या वेगळे असतात (Piaget, 1952). उदाहरणार्थ, Conservation Task मध्ये लहान मुले पाण्याचा आकार बदलल्यावर प्रमाण बदलले असे मानतात. ही “चूक” त्यांच्या अज्ञानामुळे नसून त्यांच्या पुर्वकार्यात्मक अवस्थामधील केंद्रीकरण या बोधात्मक वैशिष्ट्यामुळे उद्भवते (Piaget & Inhelder, 1969). त्यामुळे चूक ही मुलांच्या सध्याच्या बोधात्मक संरचनेचा (schema) आरसा असते.

पियाजे यांच्या मते, शिकणे ही एक सक्रिय प्रक्रिया आहे. मुलं बाह्य माहिती निष्क्रियपणे स्वीकारत नाहीत, तर ती स्वतःच्या अनुभवांद्वारे ज्ञानाची रचना करतात. त्यांनी सात्मीकरण आणि संयोजन या दोन प्रक्रियांद्वारे शिकण्याचे स्पष्टीकरण दिले (Piaget, 1952). जेव्हा मुलाला नवीन अनुभव मिळतो, तेव्हा तो आधीच्या schema मध्ये बसवण्याचा प्रयत्न करतो (सात्मीकरण). परंतु अनुभव जुना schema पुरेसा नसल्याचे दाखवतो, तेव्हा मुलाला schema बदलावा लागतो (संयोजन). या प्रक्रियेत “चूक” ही बोधनिक समतोल निर्माण करते, आणि हाच असमतोल पुढील विकासाला चालना देतो. त्यामुळे चूक ही विकासाचा अडथळा नसून विकासाची प्रेरक शक्ती ठरते.

पियाजे यांचे शैक्षणिक तत्त्वज्ञान स्पष्टपणे सांगते की मुलांना तयार उत्तर देणे हे त्यांच्या बोधनिक विकासाला मर्यादित करते. शिक्षकाने “ज्ञानदाता” न राहता “सुविधादाता” असावे, असे ते सुचवतात. मुलांना प्रश्न विचारण्याची, प्रयोग करण्याची आणि अनुभवातून निष्कर्ष काढण्याची संधी दिल्यास त्यांची बौद्धिक स्वायत्तता विकसित होते (Piaget, 1970). उदाहरणार्थ, गणितातील एखादी संकल्पना केवळ सूत्रे पाठ करून न शिकवता, वस्तूंच्या साहाय्याने अनुभवात्मक पद्धतीने शिकवली तर मुल स्वतः नियम शोधू शकते. अशा पद्धतीत चूक ही शोधप्रक्रियेचा नैसर्गिक भाग बनते.

आजच्या ज्ञानरचनावाद या शैक्षणिक तत्त्वज्ञानावर पियाजे यांच्या विचारांचा मूलभूत प्रभाव आहे. ज्ञानरचनावादानुसार ज्ञान हे बाह्य जगातून थेट हस्तांतरित होत नाही, तर शिकणारा व्यक्ती स्वतःच्या अनुभवांच्या आधारे त्याची रचना करतो (Bruner, 1966). पियाजे यांच्या सिद्धांतामुळे शिक्षणशास्त्रात learner-centered approach ला महत्त्व प्राप्त झाले. वर्गखोल्यांमध्ये inquiry-based learning, discovery learning आणि experiential learning या पद्धतींचा वापर वाढला.

पियाजे यांच्या विचारांचा प्रभाव Lev Vygotsky यांच्या सामाजिक ज्ञानरचनावादावरही दिसून येतो, जरी दोघांच्या दृष्टिकोनात काही भिन्नता असली तरी. पियाजे यांनी वैयक्तिक संज्ञानात्मक विकासावर भर दिला, तर व्हायगॉट्स्की यांनी सामाजिक परस्परसंवादावर भर दिला (Vygotsky, 1978). तथापि, दोघेही या मतावर सहमत होते की शिकणे ही सक्रिय आणि गतिमान प्रक्रिया आहे, आणि चूक ही विकासाचा अविभाज्य भाग आहे.

समकालीन शैक्षणिक मानसशास्त्रात formative assessment, reflective thinking आणि growth mindset या संकल्पनांमध्येही पियाजे यांच्या विचारांचे प्रतिबिंब दिसते. उदाहरणार्थ, Carol Dweck यांनी मांडलेल्या Growth Mindset संकल्पनेनुसार चुका या शिकण्याच्या संधी मानल्या जातात (Dweck, 2006). ही संकल्पना पियाजे यांच्या cognitive disequilibrium च्या विचाराशी सुसंगत आहे, चुका आपल्याला पुढील स्तरावर नेणाऱ्या पायऱ्या असतात.

पियाजे यांचे “चूक ही शिकण्याची संधी” हे तत्त्व केवळ प्रेरणादायी वाक्य नसून एक सखोल वैज्ञानिक आधार असलेली संकल्पना आहे. मुलांच्या चुका समजून घेतल्या, तर त्या त्यांच्या विचारांच्या रचनेचे, विकासाच्या टप्प्यांचे आणि पुढील बौद्धिक झेपेचे संकेत देतात. त्यामुळे शिक्षणप्रक्रियेत चुकांना दंडात्मक दृष्टिकोनातून न पाहता विकासात्मक दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे. पियाजे यांच्या मते, खरे शिक्षण हे अनुभव, शोध आणि चिंतन यांच्या माध्यमातूनच घडते—आणि त्या प्रवासात चूक हीच सर्वात मोठी शिक्षक असते.

जागतिक प्रभाव आणि वारसा (Global Impact and Legacy)

जीन पियाजे यांनी विसाव्या शतकातील वैकासिक मानसशास्त्राची दिशा बदलून टाकली. त्यांनी आयुष्यभरात सुमारे 60 हून अधिक पुस्तके आणि शेकडो शोधनिबंध प्रकाशित केले (Piaget, 1952; 1970). त्यांच्या The Language and Thought of the Child (1923), The Child’s Conception of the World (1926), आणि The Origins of Intelligence in Children (1952) या ग्रंथांनी बालविकासाच्या अभ्यासाला सैद्धांतिक आणि अनुभवाधारित आधार दिला. त्यांनी जिनिव्हा येथे International Centre for Genetic Epistemology ची स्थापना केली, ज्यामुळे ज्ञाननिर्मितीच्या प्रक्रियेचा आंतरशाखीय अभ्यास सुरू झाला (Smith, 1997).

पियाजे यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ प्रयोगशाळेतील नियंत्रित प्रयोगांपुरते मर्यादित ठेवले नाही, तर ते वर्गखोल्यांमध्ये आणि दैनंदिन जीवनातील निरीक्षणांमध्ये आणले. त्यांच्या मते, मुलांचे विचार आणि चुका या त्यांच्या विकासाच्या टप्प्यांचे निदर्शक असतात. त्यामुळे शिक्षणपद्धती आखताना मुलांच्या बोधनिक टप्प्यांचा विचार करणे अत्यावश्यक आहे (Piaget, 1952).

शिक्षणशास्त्रात ज्ञानरचनावाद या तत्त्वज्ञानाचा पाया पियाजे यांच्या विचारांवर उभा आहे. त्यांच्या मते ज्ञान हे शिक्षकाकडून विद्यार्थ्याकडे “सोपवले” जात नाही; ते विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवांमधून सक्रियपणे “निर्माण” करतो (Bruner, 1966). ही भूमिका पुढे जेरोम ब्रूनर, लेव्ह वॅगोत्स्की आणि लॉरेन्स कोलबर्ग यांसारख्या संशोधकांनी अधिक विकसित केली. विशेषतः लॉरेन्स कोलबर्ग यांच्या नैतिक विकासाच्या सिद्धांतावर पियाजे यांच्या टप्प्यांच्या संकल्पनेचा स्पष्ट प्रभाव दिसतो (Kohlberg, 1981).

आज जगभरातील शैक्षणिक धोरणे, अभ्यासक्रम रचना आणि बालशिक्षण पद्धतींमध्ये पियाजे यांच्या बोधनिक विकासाच्या टप्प्यांचा अप्रत्यक्ष किंवा प्रत्यक्ष वापर दिसून येतो. STEM शिक्षण, अनुभवाधारित शिक्षण, आणि Inquiry-based Learning या आधुनिक शैक्षणिक संकल्पनांमध्येही त्यांच्या विचारांचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो (Papert, 1980). त्यामुळे पियाजे यांचा वारसा हा केवळ सिद्धांतापुरता मर्यादित नसून तो जागतिक शैक्षणिक व्यवहारात जिवंत आहे.

जीन पियाजे यांच्या जीवनातून शिकण्यासारखे

1. जिज्ञासा ही यशाची गुरुकिल्ली आहे: पियाजे यांनी लहान वयातच संशोधनाची सुरुवात केली. त्यांच्या जीवनातील जिज्ञासू वृत्तीनेच त्यांना बालविकासाच्या गूढ प्रक्रियेकडे नेले. वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे सतत प्रश्न विचारणे आणि उत्तर शोधण्याची तयारी ठेवणे हीच त्यांची जीवनशैली होती (Piaget, 1970). यावरून स्पष्ट होते की महान शोध हे नैसर्गिक जिज्ञासेतूनच जन्म घेतात.

2. विषय बदलण्यास घाबरू नका: पियाजे यांनी सुरुवातीला जीवशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवली, परंतु त्यांनी धाडसाने मानसशास्त्रात प्रवेश केला. हा निर्णय त्या काळात असामान्य मानला जात होता. तथापि, या आंतरशाखीय दृष्टिकोनामुळेच त्यांनी “Genetic Epistemology” ही अभिनव संकल्पना मांडली ज्ञानाची उत्पत्ती आणि विकास समजून घेण्याचा वैज्ञानिक प्रयत्न (Smith, 1997). यावरून शिकायला मिळते की विषयांच्या सीमारेषा ओलांडल्याशिवाय नवे ज्ञान निर्माण होत नाही.

3. मुलांकडून शिकण्याची तयारी ठेवा: पियाजे यांनी आपल्या संशोधनात मुलांना केवळ अभ्यासविषय न मानता “ज्ञाननिर्मितीचे सक्रिय घटक” मानले. त्यांनी मुलांच्या विचारांतील चुका आणि तर्कशक्तीचे निरीक्षण करून विकासाचे टप्पे शोधले. त्यामुळे मुलांकडून शिकण्याची तयारी ठेवणे हेच खरे संशोधनाचे तत्त्व आहे (Piaget, 1952).

4. प्रश्न विचारणे हेच खरे ज्ञानार्जन: पियाजे यांच्या मते शिक्षण म्हणजे तयार उत्तर देणे नव्हे, तर योग्य प्रश्न विचारण्याची क्षमता विकसित करणे होय. त्यांनी “Discovery Learning” ला प्रोत्साहन दिले—विद्यार्थ्यांनी स्वतः प्रयोग करून निष्कर्ष काढावेत (Bruner, 1966). त्यामुळे ज्ञान हे स्थिर नसून सतत विकसित होणारी प्रक्रिया आहे.

5. शिक्षण हे अनुभवातून घडणारी प्रक्रिया आहे: पियाजे यांच्या ज्ञानरचनावादी दृष्टिकोनानुसार शिक्षण हे पाठांतर नसून अनुभव, संवाद आणि परस्परसंवादातून घडते. मुलं त्यांच्या विद्यमान संकल्पनांमध्ये नवीन अनुभव “सात्मीकरण” आणि “संयोजन” प्रक्रियेद्वारे सामावून घेतात (Piaget, 1952). त्यामुळे शिक्षण प्रणालीने अनुभवाधारित आणि क्रियाशील पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.

जीन पियाजे यांचा जागतिक प्रभाव हा केवळ मानसशास्त्रीय सिद्धांतापुरता मर्यादित नाही; तो आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेच्या मूलभूत रचनेत रुजलेला आहे. त्यांनी घातलेला पाया आजही संशोधन, शिक्षण आणि बौद्धिक विकासाच्या क्षेत्रात दृढ आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते की जिज्ञासा, आंतरशाखीय दृष्टीकोन आणि अनुभवाधारित शिक्षण हीच ज्ञाननिर्मितीची खरी गुरुकिल्ली आहे.

समारोप:

जीन पियाजे हे केवळ मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते बालविचारांच्या विश्वात डोकावणारे तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी जगाला शिकवले की मुलं “अपूर्ण मोठी माणसं” नसतात, तर ती स्वतंत्र  विचार करणारी व्यक्तिमत्त्वे असतात. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते “शोध घेण्याची वृत्ती जपा; कारण प्रत्येक प्रश्नामागे एक नवे विश्व दडलेले असते.”

संदर्भ:

Bruner, J. S. (1966). Toward a Theory of Instruction. Harvard University Press.

Dweck, C. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

Gruber, H. E., & Vonèche, J. J. (1995). The Essential Piaget. Jason Aronson.

Kohlberg, L. (1981). Essays on Moral Development. Harper & Row.

Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas. Basic Books.

Piaget, J. (1926). The Language and Thought of the Child. Routledge & Kegan Paul.

Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.

Piaget, J. (1970). Genetic Epistemology. Columbia University Press.

Piaget, J. (1970). Science of Education and the Psychology of the Child. New York: Orion Press.

Piaget, J., & Inhelder, B. (1969). The Psychology of the Child. New York: Basic Books.

Smith, L. (1997). Jean Piaget. In Encyclopedia of Human Development.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society. Harvard University Press.