एडवर्ड टोलमन (Edward C. Tolman): उद्देशपूर्ण वर्तनाचा शास्त्रज्ञ

 

एडवर्ड टोलमन (Edward C. Tolman): उद्देशपूर्ण वर्तनाचा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे असतात की ज्यांनी केवळ नवीन संकल्पना मांडल्या नाहीत, तर संशोधनाची दिशा आणि विचारांची चौकटच बदलून टाकली. एडवर्ड टोलमन (1886–1959) हे असेच एक प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञ होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या सहामाहीत जेव्हा वर्तनवाद हे मानसशास्त्रातील प्रमुख प्रवाह होते, तेव्हा टोलमन यांनी त्या प्रवाहात राहूनही त्याच्या मर्यादा दाखवून दिल्या आणि बोधात्मक घटकांचा समावेश करून एक मध्यवर्ती, समन्वयात्मक दृष्टीकोन विकसित केला. त्यामुळेच त्यांना वर्तनवाद आणि पुढे उदयास आलेल्या बोधात्मक मानसशास्त्र यांच्यातील दुवा मानले जाते (Hilgard & Bower, 1966).

टोलमन यांचे शैक्षणिक घडण Harvard University येथे झाले. येथे त्यांच्यावर William James यांच्या कार्याचा अप्रत्यक्ष प्रभाव पडला. विल्यम जेम्स यांनी मांडलेल्या ‘कार्यवाद’ या दृष्टिकोनात वर्तनाचे उद्देश आणि कार्य महत्त्वाचे मानले गेले होते. टोलमन यांनी पुढे हीच कार्यात्मक दृष्टी अधिक प्रयोगशील पातळीवर नेली. त्यांनी वर्तनाला केवळ उद्दीपक–प्रतिक्रिया या यांत्रिक चौकटीत न पाहता, ते उद्देशपूर्ण आणि अर्थपूर्ण आहे असे प्रतिपादन केले (Tolman, 1932).

त्या काळात जॉन वॉटसन यांनी मांडलेल्या पारंपरिक वर्तनवादानुसार मानसिक अवस्था, हेतू किंवा अपेक्षा यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणे शक्य नाही असे मानले जात होते. परंतु टोलमन यांनी “Purposive Behaviourism” ही संकल्पना मांडून या टोकदार भूमिकेला पर्याय दिला. त्यांच्या मते, प्राणी आणि मानव यांच्या वर्तनात ‘intervening variables’ जसे की अपेक्षा, विश्वास, उद्देश आणि बोधात्मक नकाशे (cognitive maps) हे घटक कार्यरत असतात. हे घटक थेट दिसत नसले तरी त्यांचे परिणाम निरीक्षणीय वर्तनातून ओळखता येतात (Tolman, 1948). अशा प्रकारे त्यांनी वर्तनवादाच्या वैज्ञानिक पद्धतीचा स्वीकार केला, परंतु त्यात मानसिक संरचनांचा समावेश करून त्याला अधिक व्यापक बनवले.

टोलमन यांचे सर्वात प्रसिद्ध योगदान म्हणजे ‘Cognitive Map’ ही संकल्पना. भूलभुलैय्या (maze) प्रयोगांद्वारे त्यांनी दाखवून दिले की उंदीर केवळ बक्षीसामुळे शिकत नाहीत; ते पर्यावरणाचे एक मानसिक प्रतिनिधित्व तयार करतात. त्यांच्या 1948 च्या संशोधनात त्यांनी दाखवले की उंदीर जर एखादा मार्ग शिकले असतील आणि तो मार्ग बंद केला गेला, तरी ते पर्यायी मार्ग निवडतात. यावरून हे स्पष्ट होते की त्यांनी केवळ हालचालींची साखळी (response chain) लक्षात ठेवली नव्हती, तर संपूर्ण अवकाशीय रचनेचा नकाशा मेंदूत तयार केला होता (Tolman, 1948). ही संकल्पना पुढे बोधनिक क्रांतीसाठी (Cognitive Revolution) महत्त्वाची ठरली आणि अवकाशीय स्मृती (spatial memory) व न्यूरोसायन्समधील संशोधनासाठी आधारभूत ठरली.

याशिवाय ‘Latent Learning’ ही संकल्पना देखील टोलमन यांच्याशी संबंधित आहे. त्यांनी प्रयोगांत दाखवून दिले की बक्षीस नसतानाही अध्ययन घडते; बक्षीस केवळ त्या शिकलेल्या ज्ञानाच्या प्रदर्शनास चालना देते. या निष्कर्षामुळे पारंपरिक वर्तनवादातील ‘reinforcement’ केंद्रित शिकण्याच्या संकल्पनेवर पुनर्विचार करावा लागला (Tolman & Honzik, 1930). पुढे अध्ययन मानसशास्त्रात आणि प्रेरणा संशोधनात या कल्पनांचा मोठा प्रभाव पडला.

टोलमन हे केवळ प्रयोगशील मानसशास्त्रज्ञ नव्हते, तर तत्त्वनिष्ठ अकादमिक होते. University of California, Berkeley येथे कार्यरत असताना त्यांनी 1950 च्या दशकात राजकीय निष्ठेची शपथ (loyalty oath) देण्यास नकार दिला. त्यांना वाटत होते की शैक्षणिक स्वातंत्र्यावर अशी सक्ती करणे हे बौद्धिक स्वातंत्र्याच्या विरोधात आहे. या भूमिकेमुळे त्यांना नोकरी गमवावी लागली; परंतु नंतर न्यायालयीन निर्णयानंतर त्यांची पुनर्नियुक्ती झाली (Innis, 1999). त्यांच्या या कृतीतून वैज्ञानिक प्रामाणिकपणा आणि नैतिक धैर्य यांचे दर्शन घडते.

सैद्धांतिकदृष्ट्या पाहिले तर टोलमन यांचे कार्य हे संक्रमणकाळातील आहे. त्यांनी वर्तनवादाच्या प्रयोगशील काटेकोरपणाला जपले, परंतु त्यात बोधात्मक घटकांचा समावेश करून पुढील पिढीतील संशोधकांना नवा मार्ग दाखवला. म्हणूनच अनेक मानसशास्त्रज्ञ त्यांना “Cognitive Behaviourism” चे प्रारंभिक प्रवर्तक मानतात (Schultz & Schultz, 2016). त्यांच्या कार्यामुळे मानसशास्त्र हे केवळ बाह्य वर्तनाचा अभ्यास न राहता, अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांनाही वैज्ञानिक पद्धतीने समजून घेणारे शास्त्र बनले.

एकूणच, एडवर्ड टोलमन हे उद्देशपूर्ण वर्तनाचे शास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जातात कारण त्यांनी वर्तनामागील हेतू, अपेक्षा आणि बोधात्मक संरचना यांना वैज्ञानिक मान्यता दिली. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला बौद्धिक धाडस, संशोधनातील नवनिर्मिती आणि तत्त्वनिष्ठतेचा आदर्श दिसतो. मानसशास्त्रातील आधुनिक बोधात्मक प्रवाहाच्या पायाभरणीत त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

प्रारंभिक जीवन आणि शैक्षणिक प्रवास

एडवर्ड टोलमन यांचा जन्म 14 एप्रिल 1886 रोजी अमेरिकेतील मॅसेच्युसेट्स राज्यातील न्यूटन येथे झाला (Tolman, 1959; Kimble, 1989). त्यांचे कुटुंब सुशिक्षित आणि सामाजिकदृष्ट्या प्रगत विचारांचे होते. त्यांच्या कुटुंबात बौद्धिक चर्चांना प्रोत्साहन दिले जाई; त्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यात चिंतनशीलता आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती विकसित झाली. प्रारंभी त्यांचा कल अभियांत्रिकी शिक्षणाकडे होता, कारण त्या काळात विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात करिअर करण्याची प्रवृत्ती वाढत होती. त्यांनी सुरुवातीला अभियांत्रिकीचे शिक्षण सुरू केले; परंतु अभ्यासक्रमादरम्यान त्यांना मानवी विचार, वर्तन आणि तत्त्वज्ञान यांबद्दल अधिक आकर्षण वाटू लागले.

टोलमन यांनी पुढे Harvard University येथे प्रवेश घेतला. हार्वर्डमध्ये त्यांनी प्रथम अभियांत्रिकी विषय घेतला असला तरी लवकरच त्यांचा कल तत्त्वज्ञान आणि मानसशास्त्राकडे वळला. त्या काळात हार्वर्ड हे अमेरिकेतील बौद्धिक चळवळींचे केंद्र मानले जात होते. येथे त्यांना वास्तववाद या तत्त्वज्ञानपर परंपरेचा प्रभाव अनुभवायला मिळाला. विशेषतः William James यांच्या विचारसरणीचा टोलमन यांच्या बौद्धिक घडणीत अत्यंत महत्त्वाचा वाटा होता.

विल्यम जेम्स यांच्या Principles of Psychology (1890) या ग्रंथाने टोलमन यांच्यावर खोल परिणाम केला (James, 1890/1950). जेम्स यांनी मानसशास्त्रात “चेतना”, “उद्देश”, आणि “अनुभव” या घटकांना मध्यवर्ती स्थान दिले होते. त्यांच्या मते, मानवी वर्तन हे केवळ यांत्रिक उद्दीपक-प्रतिक्रिया या चौकटीत बसवता येत नाही; त्यामागे व्यक्तीची अपेक्षा, हेतू, मूल्ये आणि परिस्थितीचा अर्थ लावण्याची प्रक्रिया कार्यरत असते. हा दृष्टीकोन त्या काळातील उदयोन्मुख वर्तनवादापेक्षा भिन्न होता.

हार्वर्डमधील बौद्धिक वातावरणामुळे टोलमन यांना समजले की विज्ञान म्हणजे केवळ निरीक्षण आणि मोजमाप नव्हे, तर मानवी अनुभवाच्या अर्थपूर्णतेचा शोधही होय. त्यांनी पुढे मानसशास्त्रात पीएच.डी. पूर्ण केली (1915) आणि जर्मनीत गेस्टाल्ट मानसशास्त्राच्या प्रभावाखाली काही काळ अध्ययन केले (Kimble, 1989). या अनुभवांमुळे त्यांच्या विचारसरणीत संरचनात्मक आणि बोधनिक घटकांची भर पडली.

विल्यम जेम्स यांच्या कार्यामुळे टोलमन यांच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न निर्माण झाला “मानवी वर्तनामागे उद्देश असतो का?” जेम्स यांच्या प्रॅग्मॅटिक दृष्टीकोनामुळे टोलमन यांनी वर्तनाला केवळ बाह्य उत्तेजनांची प्रतिक्रिया म्हणून न पाहता, त्यामागील अर्थनिर्मितीची प्रक्रिया म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली. पुढे त्यांनी मांडलेल्या “Purposive Behaviourism” या सिद्धांताची बीजे त्यांच्या हार्वर्डमधील या बौद्धिक घडणीतच रोवली गेली होती (Tolman, 1932).

याप्रमाणे, एडवर्ड टोलमन यांचे प्रारंभिक जीवन हे केवळ करिअरच्या दिशेतील बदलाची कथा नसून, बौद्धिक उत्क्रांतीची प्रक्रिया होती. अभियांत्रिकीपासून तत्त्वज्ञान आणि पुढे मानसशास्त्रापर्यंतचा त्यांचा प्रवास हा मानवी वर्तन समजून घेण्याच्या गाढ जिज्ञासेचा परिणाम होता. हार्वर्डमधील शिक्षण आणि विल्यम जेम्स यांच्या प्रभावामुळेच त्यांनी पुढे वर्तनवाद आणि संज्ञानात्मक मानसशास्त्र यांच्यातील सेतू उभारण्याची दिशा स्वीकारली.

उद्देशपूर्ण वर्तनवाद (Purposive Behaviorism)

20व्या शतकाच्या प्रारंभी मानसशास्त्रात वर्तनवादाची लाट उसळली होती. विशेषतः जॉन वॉटसन यांनी 1913 मध्ये प्रकाशित केलेल्या “Psychology as the Behaviourist Views It” या लेखाद्वारे मानसशास्त्राला पूर्णपणे वस्तुनिष्ठ विज्ञान बनवण्याचा आग्रह धरला. वॉटसन यांच्या मते मानसशास्त्राने केवळ दिसणारे वर्तन याचाच अभ्यास करावा; मन, विचार, भावना, उद्देश, किंवा चेतना यांसारख्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांचा अभ्यास वैज्ञानिक पद्धतीने करता येत नाही, म्हणून त्यांना अभ्यासातून वगळले पाहिजे (Watson, 1913).

या दृष्टीकोनात वर्तन हे “उद्दीपक–प्रतिक्रिया” (S–R) या यांत्रिक संबंधांवर आधारित मानले गेले. म्हणजेच, एखादे विशिष्ट उत्तेजन दिल्यास त्याला ठरावीक प्रतिक्रिया मिळते इतकेच वर्तनाचे स्पष्टीकरण. या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्र अधिक प्रयोगाधारित आणि मोजमापयोग्य झाले, परंतु मानवी अनुभवातील अर्थ, उद्देश, अपेक्षा यांसारख्या संकल्पना गौण ठरल्या (Schultz & Schultz, 2016).

1. टोलमन यांचे आव्हान

अशा पार्श्वभूमीवर एडवर्ड टोलमन यांनी वर्तनवाद स्वीकारला, परंतु त्याला नव्या अर्थाने परिभाषित केले. त्यांनी स्वतःला “behaviourist” म्हणवले, परंतु त्यांचा वर्तनवाद हा कडक यांत्रिक नव्हता; तो “उद्देशपूर्ण” होता. 1932 साली प्रकाशित झालेल्या Purposive Behavior in Animals and Men या ग्रंथात त्यांनी आपली भूमिका स्पष्ट केली (Tolman, 1932).

टोलमन यांच्या मते वर्तन हे केवळ S–R साखळीचे परिणाम नसते; ते “goal-directed” असते. म्हणजेच, सजीव एखाद्या उद्दिष्टाकडे जाण्यासाठी वर्तन करतो. त्यांनी S–R ऐवजी S–S किंवा “cognitive expectancy” या संकल्पना मांडल्या. सजीव उद्दिपकांमधील संबंध समजून घेतो, अपेक्षा तयार करतो आणि त्या आधारे वर्तन करतो (Tolman, 1948).

2. मध्यस्थ चल (Intervening Variables) आणि बोधन

टोलमन यांनी “intervening variables” ही संकल्पना मांडली. या चलांमध्ये उद्देश, अपेक्षा, नकाशे, प्रेरणा यांचा समावेश होतो. हे चल थेट दिसत नाहीत, परंतु वर्तन समजावण्यासाठी आवश्यक असतात.

त्यांच्या मते, जर आपण फक्त उत्तेजन आणि प्रतिक्रिया यांच्यातील संबंध पाहिला, तर वर्तनाचे संपूर्ण स्पष्टीकरण मिळत नाही. सजीवाच्या मेंदूमध्ये काही संज्ञानात्मक प्रक्रिया घडत असतात—जसे की परिस्थितीचा अर्थ लावणे, पर्यायांचे मूल्यमापन करणे आणि योग्य मार्ग निवडणे. म्हणूनच त्यांनी वर्तनवाद आणि संज्ञानवाद यांच्यातील दुवा निर्माण केला.

ही भूमिका पुढे “Cognitive Revolution” साठी आधारभूत ठरली (Leahey, 2018).

3. उद्देशपूर्णता (Purposiveness) : वर्तनाचा केंद्रबिंदू

टोलमन यांच्या दृष्टीने वर्तनाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची “molar” (संपूर्णात्मक) रचना. त्यांनी वर्तनाचे विश्लेषण सूक्ष्म स्नायूंच्या हालचालींमध्ये (molecular level) न करता, संपूर्ण उद्दिष्टाकडे जाणाऱ्या प्रक्रियेत केले. उदाहरणार्थ, एखादा उंदीर भूलभुलैय्यातून अन्नापर्यंत पोहोचतो, हे केवळ स्नायूंच्या हालचालींचे संकलन नाही; तर तो अन्न मिळवण्याच्या उद्देशाने मार्ग निवडतो. या प्रक्रियेत तो वातावरणाची मानसिक प्रतिमा (cognitive map) तयार करतो. त्यामुळे वर्तनाला अर्थ (meaning) प्राप्त होतो (Tolman, 1948).

उद्देशपूर्ण वर्तनवाद ही केवळ सिद्धांतात्मक सुधारणा नव्हती; ती मानसशास्त्रीय विचारसरणीत मूलभूत बदल घडवणारी संकल्पना होती. टोलमन यांनी दाखवून दिले की सजीवाचे वर्तन हे यांत्रिक प्रतिक्रिया नसून, ते अर्थपूर्ण, उद्देशपूर्ण आणि संज्ञानात्मक प्रक्रियांशी निगडित असते. त्यामुळे टोलमन यांना वर्तनवाद आणि संज्ञानवाद यांच्यातील संक्रमणाचा प्रमुख विचारवंत मानले जाते. त्यांची भूमिका आजही शिक्षण मानसशास्त्र, प्रेरणा सिद्धांत, आणि निर्णय-प्रक्रिया संशोधनात महत्त्वाची आहे.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

Cognitive Maps: क्रांतिकारी प्रयोग

एडवर्ड टोलमन यांनी 1930–40 च्या दशकात केलेले भूलभुलैय्या (maze) प्रयोग मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे टप्पे मानले जातात. त्या काळात वर्तनवाद प्रबळ होता आणि क्लार्क हल यांसारख्या सिद्धांतकारांच्या मते शिकणे हे प्रामुख्याने ‘उद्दीपक-प्रतिक्रिया’ आणि बक्षीस यावर अवलंबून असते. परंतु टोलमन यांनी या दृष्टिकोनाला आव्हान देत असे प्रतिपादन केले की प्राणी (आणि मानव) केवळ यांत्रिक प्रतिक्रियांनी शिकत नाहीत; ते आपल्या पर्यावरणाचे एक बोधात्मक प्रतिनिधित्व तयार करतात (Tolman, 1948).

टोलमन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी उंदरांना भूलभुलैय्यामध्ये धावण्याचे प्रयोग केले. त्यांनी प्रायोगिक गट तीन प्रकारांत विभागले: (1) पहिल्या गटाला सुरुवातीपासूनच प्रत्येक योग्य मार्गानंतर अन्नाचे बक्षीस दिले गेले; (2) दुसऱ्या गटाला कधीच बक्षीस दिले गेले नाही; आणि (3) तिसऱ्या गटाला सुरुवातीच्या काही दिवसांत बक्षीस दिले गेले नाही, परंतु नंतर अचानक बक्षीस देण्यास सुरुवात केली (Tolman & Honzik, 1930). परिणाम अत्यंत रोचक होते. पहिल्या गटातील उंदरांनी अपेक्षेप्रमाणे हळूहळू चुका कमी करत योग्य मार्ग शिकला. दुसऱ्या गटात फारशी प्रगती दिसली नाही. परंतु तिसऱ्या गटातील उंदीर ज्यांना सुरुवातीला बक्षीस नव्हते त्यांनी बक्षीस सुरू होताच अचानक आणि झपाट्याने योग्य मार्गाने धावण्यास सुरुवात केली.

या निष्कर्षावरून टोलमन यांनी “Latent Learning” (सुप्त अध्ययन) ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते शिकणे हे बक्षिसावर अवलंबून नसते; शिकणे आधीच घडलेले असते, परंतु बक्षीस हे त्या शिकलेल्या ज्ञानाचे ‘प्रदर्शन’ सुलभ करते (Tolman & Honzik, 1930). म्हणजेच, अध्ययन आणि कार्यप्रदर्शन यांमध्ये भेद आहे. हा भेद वर्तनवादी परंपरेत अत्यंत क्रांतिकारी मानला गेला.

यानंतर टोलमन यांनी “Cognitive Map” ही संकल्पना अधिक स्पष्ट केली. त्यांच्या 1948 च्या प्रसिद्ध लेखात Cognitive Maps in Rats and Men त्यांनी असा दावा केला की उंदीर भूलभुलैय्यातील केवळ विशिष्ट वळणे किंवा हालचाली लक्षात ठेवत नाहीत; ते संपूर्ण रचनेचा एक अंतर्गत नकाशा तयार करतात (Tolman, 1948). पुढील प्रयोगांत, जर नेहमीचा मार्ग बंद केला गेला, तरी उंदीर पर्यायी लहान मार्ग निवडत होते. यावरून ते केवळ सवयीने वागत नव्हते, तर त्यांच्याकडे अवकाशीय संरचनेचे बोधात्मक प्रतिनिधित्व होते, हे स्पष्ट झाले.

टोलमन यांच्या या निष्कर्षांनी त्या काळातील टोकदार वर्तनवादाला धक्का दिला. त्यांनी “Intervening Variables” (मध्यस्थ चल) यांची संकल्पना मांडली म्हणजे उद्देश, अपेक्षा, आणि विश्वास यांसारख्या अदृश्य मानसिक प्रक्रियांना वैज्ञानिक स्पष्टीकरणात स्थान दिले जाऊ शकते (Tolman, 1932). त्यामुळे त्यांनी वर्तनवाद आणि पुढे उदयास येणाऱ्या संज्ञानात्मक मानसशास्त्र यांच्यातील दुवा निर्माण केला.

पुढील काळात, 1950–60 च्या दशकातील “Cognitive Revolution” दरम्यान टोलमन यांच्या संकल्पनांना नव्याने महत्त्व प्राप्त झाले. अवकाशीय स्मृती, समस्या सोडविणे आणि मानवी नेव्हिगेशनवरील संशोधनात Cognitive Maps ही संकल्पना केंद्रस्थानी आली. आधुनिक न्यूरोसायन्समध्येही हिप्पोकॅम्पस या मेंदूच्या भागाशी अवकाशीय नकाशे संबंधित असल्याचे आढळले, ज्यामुळे टोलमन यांची मांडणी दूरदृष्टीपूर्ण असल्याचे सिद्ध झाले (O’Keefe & Nadel, 1978).

एकूणच, टोलमन यांचे भूलभुलैय्या प्रयोग हे केवळ प्राण्यांच्या शिक्षणावरील संशोधन नव्हते; ते मानसशास्त्राच्या पद्धतशास्त्रातील आणि तत्त्वज्ञानातील मोठा बदल होता. त्यांनी सिद्ध केले की वर्तन समजून घेण्यासाठी अंतर्गत बोधात्मक रचना गृहित धरणे आवश्यक आहे. म्हणूनच Cognitive Maps आणि Latent Learning या संकल्पना बोधनिक मानसशास्त्राच्या पायाभूत घटकांपैकी एक मानल्या जातात.

समारोप:

एडवर्ड टोलमन हे वर्तनवाद आणि बोधनिक मानसशास्त्र यांच्यातील संक्रमणकाळातील दुवा मानले जातात. त्यांनी सिद्ध केले की: “वर्तन हे अर्थपूर्ण, उद्देशपूर्ण आणि संज्ञानात्मक प्रक्रियांशी निगडित असते.” आजही त्यांच्या संकल्पना शिक्षण मानसशास्त्र, प्रेरणा सिद्धांत, आणि निर्णय-प्रक्रिया संशोधनात महत्त्वाच्या आहेत. एडवर्ड टोलमन यांचे जीवन हे केवळ प्रयोगशाळेतील संशोधनापुरते मर्यादित नव्हते; ते बौद्धिक प्रामाणिकपणा, वैज्ञानिक जिज्ञासा आणि नैतिक धैर्य यांचे प्रतीक होते.

संदर्भ:

Hilgard, E. R., & Bower, G. H. (1966). Theories of Learning. Appleton-Century-Crofts.

Innis, N. K. (1999). Edward C. Tolman’s cognitive behaviourism. Journal of the History of the Behavioural Sciences, 35(3), 243–266.

James, W. (1890/1950). The Principles of Psychology. New York: Dover Publications.

Kimble, G. A. (1989). Tolman and the cognitive revolution. American Psychologist, 44(2), 279–285.

Leahey, T. H. (2018). A History of Psychology: From Antiquity to Modernity. Routledge.

O’Keefe, J., & Nadel, L. (1978). The hippocampus as a cognitive map. Oxford: Clarendon Press.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). A History of Modern Psychology. Cengage Learning.

Tolman, E. C. (1932). Purposive behavior in animals and men. New York: Century.

Tolman, E. C. (1932). Purposive Behavior in Animals and Men. University of California Press.

Tolman, E. C. (1948). Cognitive maps in rats and men. Psychological Review, 55(4), 189–208.

Tolman, E. C. (1959). There is more than one kind of learning. Psychological Review, 66, 1–9.

Tolman, E. C., & Honzik, C. H. (1930). Introduction and removal of reward, and maze performance in rats. University of California Publications in Psychology, 4, 257–275.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviourist views it. Psychological Review, 20, 158–177.