जॉन बी. वॉटसन (John B. Watson): मानसशास्त्रीय वस्तुनिष्ठ स्वरूप

 

जॉन बी. वॉटसन (John B. Watson): वर्तनाच्या विज्ञानाला दिलेली नवी दिशा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

जॉन बी. वॉटसन हे आधुनिक मानसशास्त्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वादग्रस्त नाव मानले जाते. त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ अंतर्मुख अनुभवांचे तत्त्वज्ञान न ठेवता, निरीक्षणयोग्य, मोजता येणारे आणि प्रयोगांवर आधारित वैज्ञानिक शास्त्र बनवण्याचा ठाम आग्रह धरला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस मानसशास्त्र प्रामुख्याने आत्मनिरीक्षण म्हणजेच व्यक्तीच्या स्वतःच्या अनुभवांच्या स्व-निरीक्षणावर आधारित होते. वॉटसन यांनी या पद्धतीवर कठोर टीका करत असे मांडले की, जी गोष्ट थेट पाहता, मोजता आणि पडताळता येत नाही, ती विज्ञानाचा आधार होऊ शकत नाही (Watson, 1913).

वॉटसन यांचा मूलभूत दावा असा होता की मानवी वर्तन हे पर्यावरणाच्या प्रभावामुळे घडते, आणि त्यामागील नियम शोधणे हेच मानसशास्त्राचे खरे उद्दिष्ट असले पाहिजे. त्यांनी भावना, चेतना, विचार यांसारख्या संकल्पनांना दुय्यम स्थान देत उद्दीपक–प्रतिसाद (S-R) या संदर्भातून वर्तन समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते, जर योग्य प्रकारे पर्यावरण नियंत्रित केले, तर कोणत्याही व्यक्तीचे वर्तन घडवता येऊ शकते. याच भूमिकेतून त्यांनी प्रसिद्ध विधान केले की, निरोगी बालकांचा समूह दिल्यास आणि त्यांचे वातावरण आपल्या नियंत्रणात असल्यास, त्यातील कोणालाही डॉक्टर, वकील, कलाकार किंवा अगदी गुन्हेगारही बनवता येईल (Watson, 1924). हे विधान आज अतिरंजित वाटले तरी, त्यामागचा हेतू वंशपरंपरेपेक्षा पर्यावरणाचे महत्त्व अधोरेखित करणे हा होता.

1913 साली प्रकाशित झालेल्या “Psychology as the Behaviourist Views It” या लेखाला अनेक अभ्यासकांनी Behaviourist Manifesto असे संबोधले आहे. या लेखात वॉटसन यांनी स्पष्टपणे सांगितले की मानसशास्त्र हे नैसर्गिक विज्ञानाच्या पंक्तीत बसले पाहिजे आणि त्याचे ध्येय वर्तनाचा अंदाज (prediction) आणि नियंत्रण (control) करणे असले पाहिजे (Watson, 1913). या विचारांमुळे मानसशास्त्र प्रयोगशाळेच्या मर्यादित चौकटीतून बाहेर पडून शिक्षण, पालकत्व, उद्योग, जाहिरात आणि समाजजीवन यांसारख्या क्षेत्रांत प्रत्यक्ष वापरले जाऊ लागले. त्यामुळे वॉटसन यांना मानसशास्त्राला समाजाच्या वास्तवाशी जोडणारा विचारवंत मानले जाते.

वॉटसन यांच्या संशोधनातील सर्वात चर्चित भाग म्हणजे Little Albert प्रयोग. या प्रयोगातून त्यांनी असे दाखवण्याचा प्रयत्न केला की, भीतीसारख्या भावना देखील शिकवता (condition) येतात. जरी आज या प्रयोगावर नैतिक दृष्टया तीव्र टीका केली जात असली, तरीही त्या काळात या प्रयोगाने भावनांच्या अध्ययनाला नवी दिशा दिली आणि अभिसंधान (conditioning) या संकल्पनेचा मानवी वर्तनावर होणारा परिणाम अधोरेखित केला (Watson & Rayner, 1920).

महत्त्वाची बाब म्हणजे वॉटसन यांचे आयुष्य केवळ शैक्षणिक यशाने भरलेले नव्हते. वैयक्तिक आणि व्यावसायिक वादांमुळे त्यांना विद्यापीठीय क्षेत्रही सोडावे लागले. तथापि, हे अपयश त्यांच्या विचारांचा शेवट ठरले नाही. त्यांनी जाहिरात क्षेत्रात प्रवेश करून वर्तनवादी तत्त्वांचा वापर करत ग्राहकांचे वर्तन समजून घेण्याच्या आणि बदलण्याच्या प्रभावी पद्धती विकसित केल्या. यामुळे मानसशास्त्र हे केवळ सैद्धांतिक शास्त्र नसून व्यवहार्य आणि उपयोगी ज्ञान आहे, हे त्यांनी समाजाला पटवून दिले (Buckley, 1982).

एकूणच, जॉन बी. वॉटसन यांनी मानसशास्त्राला प्रयोगशाळेतील तात्त्विक चर्चांपुरते न ठेवता, सामाजिक वास्तवाशी, मानवी वर्तनाशी आणि दैनंदिन जीवनाशी जोडले. त्यांच्या विचारांवर नंतर अनेक टीका झाल्या, सुधारणा झाल्या, पण तरीही वर्तनवादाने मानसशास्त्राला दिलेली वैज्ञानिक दिशा ही नाकारता येत नाही. म्हणूनच, वॉटसन यांचे कार्य हे अपयशांवर मात करून ज्ञानक्रांती घडविण्याचे प्रेरणादायी उदाहरण मानले जाते.

कठीण सुरुवात, ठाम निर्धार

जॉन बी. वॉटसन यांचा जन्म 9 जानेवारी 1878 रोजी दक्षिण कॅरोलिना, अमेरिका येथे झाला. त्यांचे बालपण सामाजिक, कौटुंबिक आणि भावनिक अस्थैर्याने भरलेले होते. वॉटसन यांचे वडील मद्यपान करणारे होते आणि त्यांनी कुटुंबाचा त्याग केला, तर आई अतिशय धार्मिक, कडक शिस्तीची आणि भावनिकदृष्ट्या कठोर होती. या कौटुंबिक पार्श्वभूमीमुळे वॉटसन यांना लहानपणापासूनच असुरक्षितता, तणाव आणि भावनिक दडपण यांचा सामना करावा लागला. अनेक चरित्रकारांच्या मते, त्यांच्या बालपणीचा हा अस्थिर अनुभव पुढे त्यांच्या “भावना व अंतर्गत अनुभवांपेक्षा निरीक्षणयोग्य वर्तनावर भर” देणाऱ्या दृष्टिकोनाचा एक महत्त्वाचा पाया ठरला (Watson, 1936; Schultz & Schultz, 2015).

शालेय शिक्षणाच्या काळात वॉटसन हे ‘आदर्श’ किंवा ‘हुशार’ विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात नव्हते. उलट, शिस्तभंग, आक्रमक वर्तन आणि अभ्यासातील अस्थिरता यामुळे त्यांची ओळख एक “problematic student” अशीच होती. स्वतः वॉटसन यांनी नंतर लिहिले आहे की, त्यांच्या किशोरवयीन आयुष्यात त्यांनी अनेक चुका केल्या आणि त्या काळात त्यांना स्वतःच्या भवितव्याबद्दल कोणतीही स्पष्ट दिशा दिसत नव्हती (Watson, 1936). मात्र, याच टप्प्यावर त्यांच्या आयुष्यात एक महत्त्वाचा वळणबिंदू आला, तो म्हणजे शिक्षण आणि सामाजिक वातावरण माणसाच्या वर्तनावर किती खोलवर परिणाम करू शकते, याची जाणीव त्यांना हळूहळू होऊ लागली.

गरीबी, कौटुंबिक तणाव आणि सामाजिक दबाव असूनही वॉटसन यांनी शिक्षण सोडले नाही. त्यांनी फर्मन विद्यापीठातून (Furman University) पदवी पूर्ण केली आणि पुढे शिकागो विद्यापीठात मानसशास्त्रात उच्च शिक्षण घेतले. येथेच त्यांचा प्रायोगिक मानसशास्त्राशी आणि प्राण्यांवरील प्रयोगांशी परिचय झाला. या शैक्षणिक प्रवासात त्यांना असे जाणवले की, मानवी वर्तन हे केवळ “मन”, “आत्मा” किंवा “चेतना” यांसारख्या अमूर्त संकल्पनांवर आधारित नसून, ते वातावरण, अनुभव आणि शिकण्याच्या प्रक्रियांद्वारे घडते. मानवी वर्तन घडते कसे, आणि जर ते घडते, तर ते शास्त्रीय पद्धतीने बदलता येईल का? हा मूलभूत प्रश्न बालपणातील स्वतःच्या अनुभवांनीच त्यांच्यात खोलवर रुजवला (Schultz & Schultz, 2015).

या कठीण सुरुवातीमुळे वॉटसन निराश झाले नाहीत; उलट, त्यांनी आपल्या वैयक्तिक अनुभवांनाच वैज्ञानिक प्रश्नात रूपांतरित केले. बालपणी अनुभवलेली शिस्तीची विस्कळीतता, भावनिक असुरक्षितता आणि सामाजिक दबाव यांमुळेच त्यांनी पुढे वर्तन हे शिकवता, घडवता आणि नियंत्रित करता येते, हा विचार ठामपणे मांडला. त्यामुळे वॉटसन यांचे जीवन हे केवळ एका मानसशास्त्रज्ञाचे चरित्र नसून, वैयक्तिक संघर्षातून वैज्ञानिक क्रांती कशी जन्माला येते याचे प्रेरणादायी उदाहरण ठरते.

वर्तनवादाची क्रांती (Behaviourist Revolution)

20व्या शतकाच्या सुरुवातीला मानसशास्त्र हे प्रामुख्याने अंतर्मुख अनुभवपद्धतीवर आधारित होते. विल्हेल्म वुंट आणि त्यांच्या अनुयायांच्या प्रभावाखाली मानसशास्त्रज्ञ स्वतःच्या अनुभवांचे सूक्ष्म निरीक्षण करून चेतना, भावना व विचार यांचे वर्णन करण्याचा प्रयत्न करत होते. मात्र या पद्धतीत व्यक्तिनिष्ठता, पुनरावृत्तीची अडचण आणि प्रयोगात्मक पडताळणीचा अभाव होता. म्हणजेच, दोन वेगवेगळ्या संशोधकांनी केलेले अंतर्मुख निरीक्षण समान निष्कर्ष देईलच, याची खात्री नव्हती. यामुळे मानसशास्त्र खरेच विज्ञान आहे का, असा मूलभूत प्रश्न निर्माण झाला (Schultz & Schultz, 2015).

याच पार्श्वभूमीवर जॉन बी. वॉटसन यांनी मानसशास्त्राच्या स्वरूपालाच थेट आव्हान दिले. 1913 मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या ऐतिहासिक लेखात “Psychology as the Behaviourist Views It” मध्ये त्यांनी स्पष्टपणे मांडले की मानसशास्त्राला जर नैसर्गिक विज्ञानांच्या (physics, chemistry) पंक्तीत बसायचे असेल, तर त्याने फक्त निरीक्षणयोग्य, मोजता येणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करायला हवा. चेतना, भावना, विचार यांसारख्या अंतर्गत प्रक्रियांना त्यांनी वैज्ञानिक अभ्यासासाठी अनुपयुक्त मानले, कारण त्या थेट निरीक्षणात येत नाहीत आणि प्रयोगात्मक रीतीने मोजता येत नाहीत (Watson, 1913).

वॉटसन यांचे प्रसिद्ध विधान: “Psychology is a purely objective experimental branch of natural science.”

हे त्या काळातील मानसशास्त्रासाठी क्रांतिकारक ठरले. या विधानातूनच Behaviourism या विचारसरणीचा जन्म झाला. वर्तनवादानुसार, कोणतेही वर्तन हे उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांच्यातील संबंधातून समजावून घेता येते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विशिष्ट उद्दिपकानंतर जर ठरावीक प्रतिसाद वारंवार दिसत असेल, तर त्या वर्तनामागील नियम शोधणे शक्य होते. अशा प्रकारे मानसशास्त्रात नियम, भाकीत आणि नियंत्रण या वैज्ञानिक उद्दिष्टांचा समावेश झाला (Hergenhahn & Henley, 2014).

वॉटसन यांची आणखी एक धक्कादायक आणि चर्चेतील कल्पना म्हणजे वर्तनाचे पर्यावरणीय निर्धारण. त्यांच्या मते, जन्मजात गुणधर्मांपेक्षा पर्यावरण, प्रशिक्षण आणि अनुभव हे मानवी वर्तन घडविण्यात निर्णायक भूमिका बजावतात. त्यांनी ठामपणे दावा केला की योग्य नियंत्रित वातावरण दिल्यास, कोणतेही निरोगी मूल डॉक्टर, वकील, कलाकार किंवा अगदी गुन्हेगारसुद्धा बनवता येऊ शकते, मुलाच्या जन्मजात क्षमतांचा विचार न करता. हा दावा त्या काळातील आनुवंशिकतेवर भर देणाऱ्या दृष्टिकोनाला थेट विरोध करणारा होता आणि म्हणूनच तो अत्यंत वादग्रस्त ठरला (Watson, 1924).

या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्राचा अभ्यास तत्त्वचिंतनात्मक चर्चांमधून प्रयोगशाळेकडे वळला. प्राणी-अभ्यास, नियंत्रित प्रयोग, मापन-परीक्षण आणि सांख्यिकीय विश्लेषण यांना महत्त्व प्राप्त झाले. पुढे स्किनर, हल, टॉलमन यांसारख्या संशोधकांनी वर्तनवादाचा विस्तार केला, परंतु त्याचा पाया वॉटसन यांच्या या क्रांतिकारी भूमिकेतच होता. त्यामुळे वर्तनवाद ही केवळ एक मानसशास्त्रीय शाखा नसून, मानसशास्त्राला ‘खरे विज्ञान’ बनवण्याचा ऐतिहासिक प्रयत्न म्हणून त्याकडे पाहिले जाते.

प्रयोग, वाद आणि धैर्य: ‘लिटल आल्बर्ट’ प्रयोगाचे विश्लेषण

मानसशास्त्राच्या इतिहासात जॉन बी. वॉटसन यांचे नाव जितके प्रभावी आहे, तितकेच ते वादग्रस्तही आहे. यामागचे प्रमुख कारण म्हणजे 1920 साली करण्यात आलेला Little Albert experiment. हा प्रयोग केवळ एका बालकावर केलेला प्रयोग नव्हता, तर मानवी भावना, विशेषतः भीती, या जन्मजात नसून शिकविल्या जाऊ शकतात या वर्तनवादी गृहितकाची प्रयोगात्मक चाचणी होती. त्या काळातील मानसशास्त्र अंतर्मुख अनुभवांवर अवलंबून असताना, वॉटसन यांनी निरीक्षणयोग्य वर्तनावर आधारित विज्ञानाची स्पष्ट भूमिका घेतली आणि त्यामुळेच हा प्रयोग मानसशास्त्रीय प्रयोगशीलतेचा एक महत्त्वाचा टर्निंग पॉइंट ठरला.

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

या प्रयोगात वॉटसन आणि त्यांची सहकारी रोझाली रेयनर यांनी साधारण नऊ महिन्यांच्या ‘आल्बर्ट’ नावाच्या बालकावर प्रयोग केला. सुरुवातीला पांढरा उंदीर, ससा, कुत्रा, कापूस यांसारख्या प्राणी व वस्तूंना आल्बर्ट कोणतीही भीती व्यक्त करत नव्हता. परंतु नंतर प्रत्येक वेळी पांढरा उंदीर दाखवताना मागे जोरात लोखंडी सळईवर हातोड्याने मारून तीव्र आवाज निर्माण करण्यात आला. काही पुनरावृत्तीनंतर केवळ उंदीर दिसताच आल्बर्ट भीतीने रडू लागला. यावरून तटस्थ उद्दीपक (neutral stimulus) आणि भीतीकारक उद्दीपक (aversive stimulus) यांची जोड देऊन भीतीसारखी भावना क्लासिकल कंडिशनिंगद्वारे शिकवता येते, हे वॉटसन यांनी दाखवून दिले (Watson & Rayner, 1920).

या प्रयोगाचे मानसशास्त्रीय महत्त्व अत्यंत मोठे आहे. पहिल्यांदाच भावनांना प्रयोगात्मक चौकटीत अभ्यासण्याचा प्रयत्न झाला. भीती ही जन्मजात नसून पर्यावरणातील अनुभवांमुळे तयार होऊ शकते, ही कल्पना पुढे फोबिया, अँक्सायटी डिसऑर्डर आणि वर्तन थेरपीच्या संकल्पनांसाठी मूलभूत ठरली. विशेषतः पुढे विकसित झालेल्या डिसेन्सिटायझेशन आणि एक्सपोजर थेरपीसारख्या उपचारपद्धतींची सैद्धांतिक पाळेमुळे या प्रयोगात आढळतात (Kazdin, 2017).

मात्र आजच्या दृष्टीने पाहता हा प्रयोग गंभीर नैतिक वादांचा विषय ठरतो. सर्वात मोठा आक्षेप म्हणजे आल्बर्टमधील निर्माण झालेली भीती काढून टाकण्यासाठी (deconditioning) कोणताही प्रयत्न करण्यात आला नाही. बालकाच्या दीर्घकालीन मानसिक परिणामांचा विचार करण्यात आलेला दिसत नाही. तसेच पालकांची लिखित संमती (informed consent), बालहक्क आणि प्रयोगात्मक नैतिकता या संकल्पना त्या काळात विकसित झालेल्या नव्हत्या. म्हणूनच आधुनिक मानसशास्त्रात हा प्रयोग “ethically unacceptable” मानला जातो आणि तो संशोधन नैतिकतेच्या चर्चेत एक नकारात्मक पण महत्त्वाचे उदाहरण म्हणून शिकवला जाते (American Psychological Association, 2017).

तथापि, या नैतिक टीकेसोबतच ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे तितकेच आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस मानसशास्त्र स्वतःला नैसर्गिक विज्ञान म्हणून प्रस्थापित करण्याच्या धडपडीत होते. वॉटसन यांचे धैर्य येथे प्रकर्षाने दिसते, ते प्रस्थापित अंतर्मुख पद्धतींना नाकारून थेट प्रयोग, मापन आणि भाकीत यांवर भर देत होते. ‘लिटल आल्बर्ट’ प्रयोगामुळे वर्तनवादाला वैज्ञानिक वैधता मिळाली आणि मानसशास्त्र प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित न राहता व्यवहार्य मानवी समस्यांकडे वळले, हे नाकारता येत नाही (Schultz  & Schultz, 2015).

एकूणच, ‘लिटल आल्बर्ट’ प्रयोग हा प्रयोगशील धैर्य आणि नैतिक मर्यादा यांमधील तणावाचे प्रतीक आहे. आज आपण या प्रयोगावर टीका करतो, पण त्याचवेळी तो मानसशास्त्राच्या इतिहासातील एक निर्णायक वळण ठरल्याचेही मान्य करतो. वॉटसन यांचे योगदान येथे द्वंद्वात्मक स्वरूपात दिसते, ते प्रेरणादायीही आहेत आणि सावध करणारेही. म्हणूनच हा प्रयोग केवळ भूतकाळातील घटना नसून, आजच्या संशोधकांसाठी “प्रयोग करताना माणूस विसरू नये” हा मूलभूत धडा देतो.

वॉटसन यांचा व्यवहार्य मानसशास्त्राकडे प्रवास

वैयक्तिक आयुष्यातील वाद आणि नैतिक संघर्षांमुळे जॉन बी. वॉटसन यांना 1920 साली शैक्षणिक क्षेत्र सोडावे लागले. त्या काळात ते अमेरिकेतील प्रतिष्ठित विद्यापीठात मानसशास्त्राचे प्राध्यापक होते आणि वर्तनवादाचे प्रमुख प्रवर्तक मानले जात होते. विद्यापीठीय पदाचा अचानक अंत होणे, संशोधन व अध्यापनाची संधी गमावणे आणि सामाजिक प्रतिमेला धक्का बसणे हे सर्व अनेक विद्वानांसाठी करिअरचा शेवट ठरला असता. परंतु वॉटसन यांनी या अपयशाकडे “अंत” म्हणून न पाहता, नव्या दिशेने वळण्याची संधी म्हणून पाहिले (Watson, 1936).

शैक्षणिक क्षेत्रातून बाहेर पडल्यावर वॉटसन यांनी जाहिरात क्षेत्रात प्रवेश केला. त्यांनी न्यूयॉर्कमधील J. Walter Thompson या नामांकित जाहिरात संस्थेत काम सुरू केले. येथे त्यांनी आपल्या वर्तनवादी तत्त्वांचा प्रत्यक्ष वापर केला. वॉटसन यांचा ठाम विश्वास होता की ग्राहकांचे निर्णय हे प्रामुख्याने भावनांवर, सवयींवर आणि अभिसंधानानावर आधारित असतात; ते केवळ तर्कशुद्ध विचारांचे परिणाम नसतात. त्यामुळे जाहिरातींनी उत्पादनाबद्दल माहिती देण्यापेक्षा, भीती, सुरक्षितता, आकर्षण, सामाजिक मान्यता अशा मूलभूत भावनांना उद्देशून असावे, असे त्यांनी मांडले (Buckley, 1982).

वॉटसन यांनी जाहिरात क्षेत्रात “मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन” आणून एक महत्त्वाची क्रांती घडवली. उदाहरणार्थ, त्यांनी उत्पादनाशी सकारात्मक भावना जोडण्यासाठी अभिजात अभिसंधानाचा वापर केला जसे की सौंदर्य, यश, मातृत्व किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा यांसारख्या प्रतिमा उत्पादनासोबत सतत दाखवणे. यामुळे ग्राहकांच्या मनात त्या उत्पादनाविषयी अनुकूल प्रतिसाद निर्माण होतो, असा त्यांचा दावा होता. आज ज्याला consumer psychology किंवा behavioural marketing म्हटले जाते, त्याची बीजे वॉटसन यांच्या कामात स्पष्टपणे दिसतात (Kreshel, 1990).

या टप्प्यावर वॉटसन यांनी एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध केला की मानसशास्त्र हे केवळ प्रयोगशाळा किंवा वर्गखोल्यांपुरते मर्यादित नसून, दैनंदिन व्यवहारात प्रभावीपणे वापरता येते. मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी अंतर्मुख अनुभवांपेक्षा निरीक्षण, मापन आणि अंदाज अधिक उपयुक्त ठरतात, हे त्यांच्या जाहिरात क्षेत्रातील यशामुळे अधोरेखित झाले. परिणामी, मानसशास्त्राला “व्यवहार्य विज्ञान” म्हणून सामाजिक मान्यता मिळण्यास मोठी मदत झाली (Todd & Morris, 1994).

वॉटसन यांच्या या प्रवासातून एक व्यापक प्रेरणादायी संदेश मिळतो. वैयक्तिक आयुष्यातील अपयशामुळे त्यांची शैक्षणिक कारकीर्द खंडित झाली असली, तरी त्यांच्या विचारांची धार कमी झाली नाही. उलट, त्यांनी आपले ज्ञान नव्या क्षेत्रात वापरून स्वतःला पुन्हा सिद्ध केले. त्यामुळे वॉटसन यांचे आयुष्य हे केवळ वर्तनवादाचे नव्हे, तर अपयशानंतरही आत्मविश्वास, स्थितीस्थापकत्त्व (resilience) आणि ज्ञानाच्या पुनर्नियोजनाचे प्रभावी उदाहरण ठरते.

आजही जिवंत असलेला वारसा : वॉटसन यांचा प्रभाव

जॉन बी. वॉटसन यांनी मांडलेला वर्तनवाद हा केवळ एका कालखंडापुरता मर्यादित न राहता आजही विविध क्षेत्रांत प्रभावीपणे कार्यरत आहे. वॉटसन यांनी मानसशास्त्राला “निरीक्षणयोग्य आणि मोजता येणारे वर्तन” या वैज्ञानिक चौकटीत बसवले. यामुळे मानसशास्त्राला प्रयोगशीलता, वस्तुनिष्ठता आणि व्यावहारिक उपयोगिता प्राप्त झाली. शिक्षण, पालकत्व, जाहिरात, व्यवस्थापन आणि मानसोपचार या सर्व क्षेत्रांत आज जी वर्तनाधिष्ठित दृष्टी दिसते, तिची मुळे वॉटसन यांच्या मूलभूत विचारांमध्ये आढळतात (Watson, 1913).

शिक्षण क्षेत्रात, वॉटसन यांच्या विचारांचा प्रभाव ‘learning by conditioning’ या संकल्पनेतून स्पष्टपणे दिसतो. विद्यार्थ्यांचे वर्तन हे त्यांच्या जैविक प्रवृत्तींपेक्षा अधिक प्रमाणात त्यांच्या वातावरणामुळे आणि शिकण्याच्या अनुभवांमुळे घडते, ही भूमिका त्यांनी ठामपणे मांडली. याच विचारांवर आधारित बक्षीस-शिक्षा, सराव, पुनरावृत्ती आणि वर्तनात्मक उद्दिष्टे या शैक्षणिक पद्धती विकसित झाल्या. आधुनिक शैक्षणिक मानसशास्त्रात वापरल्या जाणाऱ्या वर्तन सुधारणा कार्यक्रमांचा पाया वॉटसन यांच्या सिद्धांतात आढळतो (Hilgard & Bower, 1975).

पालकत्वाच्या संदर्भात, वॉटसन यांची भूमिका विशेषतः चर्चेत राहिली आहे. त्यांनी पालकांना भावनिक अतिसंवेदनशीलतेपेक्षा शिस्त, सुसंगतता आणि वातावरणनिर्मितीवर भर देण्याचा सल्ला दिला. जरी आज त्यांची काही मते अतिशय कठोर वाटत असली, तरी “पालकांचे वर्तन आणि घरातील वातावरण मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वावर निर्णायक प्रभाव टाकते” ही संकल्पना आधुनिक विकासात्मक मानसशास्त्रात मान्य करण्यात आली आहे. आजचे ‘positive reinforcement’ आणि ‘structured parenting’ यांसारखे दृष्टिकोन वॉटसन यांच्या पर्यावरणवादी भूमिकेचेच सुधारित रूप मानले जातात (Watson, 1928).

जाहिरात आणि ग्राहक वर्तन या क्षेत्रात वॉटसन यांचा प्रभाव अत्यंत ठळकपणे दिसतो. शैक्षणिक क्षेत्रातून बाहेर पडल्यानंतर त्यांनी जाहिरात क्षेत्रात काम करताना वर्तनवादाचा थेट वापर केला. ग्राहकांचे निर्णय हे तर्कसंगत विचारांपेक्षा भावनिक उत्तेजन, सवयी आणि शिकलेल्या प्रतिसादांवर आधारित असतात, ही कल्पना त्यांनी प्रभावीपणे मांडली. आजच्या ब्रँडिंग, भावनिक जाहिरात, आणि सवयी निर्माण करणाऱ्या मार्केटिंग रणनीती या सर्व वॉटसन यांच्या वर्तनवादी तत्त्वांशी सुसंगत आहेत (Kreshel, 1990).

व्यवस्थापन आणि संघटनात्मक मानसशास्त्रात, कामगारांचे वर्तन प्रेरणा, बक्षीस, कामाचे वातावरण आणि व्यवस्थापकीय शैली यांमुळे घडते, ही भूमिका वर्तनवादातूनच पुढे आली. कामगिरी-आधारित प्रोत्साहन, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि वर्तनाधिष्ठित मूल्यांकन प्रणाली यांचा वैचारिक पाया वॉटसन यांच्या पर्यावरणवादी दृष्टिकोनात आढळतो (Robbins & Judge, 2017).

मानसोपचार क्षेत्रात, वॉटसन यांच्या विचारांवरूनच पुढे वर्तनोपचार (Behavior Therapy) विकसित झाला. भीती, व्यसन, चिंता यांसारख्या समस्या ‘शिकलेल्या वर्तन’ म्हणून समजून त्यांचे पुनःशिक्षण (relearning) करणे, ही संकल्पना वॉटसन यांच्या कामातूनच उदयास आली. पुढे हीच दिशा बोधनिक-वर्तनोपचार (CBT) पर्यंत विकसित झाली, जी आज सर्वाधिक प्रभावी मानसोपचार पद्धतींपैकी एक मानली जाते (Corey, 2017).

वॉटसन यांनी घातलेल्या पायावरच पुढील पिढीतील मानसशास्त्रज्ञांनी अधिक विकसित सिद्धांत उभारले. B. F. Skinner यांनी साधक अभिसंधानाचा सिद्धांत मांडून बक्षीस आणि शिक्षेच्या भूमिकेला वैज्ञानिक अधिष्ठान दिले, तर Albert Bandura यांनी वर्तनवादाचा विस्तार करत सामाजिक अध्ययन सिद्धांत मांडली, ज्यात निरीक्षण आणि अनुकरण यांचा समावेश केला. या दोघांचे कार्य वॉटसन यांच्या मूलभूत भूमिकेशिवाय शक्य झाले नसते (Skinner, 1953; Bandura, 1977).

एकूणच, जॉन बी. वॉटसन यांचा वारसा आजही जिवंत आहे, कारण त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ विचारांचे तत्त्वज्ञान न ठेवता मानवी जीवनाशी थेट जोडले. मानवी वर्तन समजून घेणे, बदलणे आणि समाजोपयोगी दिशेने घडवणे ही दृष्टी त्यांनी दिली, आणि म्हणूनच आधुनिक उपयोजित मानसशास्त्राचा पाया म्हणून त्यांचे योगदान आजही संदर्भनीय व प्रभावी ठरते.

समारोप:

वॉटसन यांच्या जीवनातून तीन मोठे धडे मिळतात, प्रश्न विचारण्याचे धैर्य ठेवा व प्रस्थापित विचारांनाच अंतिम सत्य मानू नका. अपयश म्हणजे अंत नव्हे तर दिशा बदलू शकते, पण प्रवास थांबवू नका. विचारांना कृतीची जोड द्या कारण ज्ञान तेव्हाच जिवंत राहते, जेव्हा ते व्यवहारात उतरते. जॉन बी. वॉटसन यांचे आयुष्य सांगते की, परिस्थिती माणसाला घडवते, पण विचार माणसाला उंची देतात. वर्तन बदलता येते, आणि त्यासोबतच भविष्यही घडवता येते हीच त्यांची खरी प्रेरणा आहे.

संदर्भ:

American Psychological Association. (2017). Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct. APA.

Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Buckley, K. W. (1982). Mechanical Man: John Broadus Watson and the Beginnings of Behaviourism. New York: Guilford Press.

Corey, G. (2017). Theory and Practice of Counselling and Psychotherapy. Boston: Cengage.

Hergenhahn, B. R., & Henley, T. B. (2014). An Introduction to the History of Psychology (7th ed.). Belmont, CA: Cengage Learning.

Hilgard, E. R., & Bower, G. H. (1975). Theories of Learning. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Kazdin, A. E. (2017). Behavior Modification in Applied Settings (7th ed.). Waveland Press.

Kreshel, P. J. (1990). John B. Watson at J. Walter Thompson. Journal of Advertising, 19(2), 40–50.

Leahey, T. H. (2018). A History of Psychology: From Antiquity to Modernity (8th ed.). New York: Routledge.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2015). A History of Modern Psychology (10th ed.). Boston: Cengage Learning.

Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. New York: Macmillan.

Todd, J. T., & Morris, E. K. (1994). Case histories in the great power of steady misrepresentation. American Psychologist, 49(2), 93–102.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviourist views it. Psychological Review, 20(2), 158–177.

Watson, J. B. (1924). Behaviourism. New York: W. W. Norton & Company.

Watson, J. B. (1928). Psychological Care of Infant and Child. New York: W. W. Norton.

Watson, J. B. (1936). Autobiography. New York: W. W. Norton & Company.

Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14.