उत्कर्ष (Flourishing): व्यक्तिमत्त्वाची सर्वांगीण भरभराट

 

उत्कर्ष (Flourishing): व्यक्तिमत्त्वाची सर्वांगीण भरभराट

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

“उत्कर्ष” म्हणजे केवळ यश किंवा संपत्ती नव्हे, तर व्यक्तीचे मानसिक, भावनिक, सामाजिक आणि नैतिक स्तरावर फुलणे होय. इंग्रजीतील Flourishing या संकल्पनेला मानसशास्त्रात विशेष महत्त्व आहे. एखादी व्यक्ती केवळ आजारमुक्त आहे म्हणून ती उत्कर्ष अवस्थेत आहे असे नाही; तर ती व्यक्ती अर्थपूर्ण जीवन जगत आहे का, तिचे संबंध समाधानकारक आहेत का, तिच्यात आशा आणि उद्दिष्ट आहे का हे सर्व घटक मिळून उत्कर्ष घडवतात.

सकारात्मक मानसशास्त्र आणि उत्कर्ष

उत्कर्ष ही संकल्पना विशेषतः सकारात्मक मानसशास्त्रात विकसित झाली. Martin Seligman यांनी सकारात्मक मानसशास्त्राचा पाया घालताना “Flourishing” या अवस्थेचे सैद्धांतिक स्पष्टीकरण दिले. Seligman यांनी उत्कर्षासाठी पाच प्रमुख घटक सांगितले (PERMA मॉडेल) यातील सकारात्मक भावना (P) आनंद, कृतज्ञता, समाधान, आशावाद या भावना मानसिक आरोग्य वाढवतात. संपूर्ण तन्मयता (E) म्हणजे एखाद्या कामात पूर्ण गुंतून जाणे. यासाठी Mihaly Csikszentmihalyi यांनी मांडलेली “Flow” संकल्पना महत्त्वाची आहे. नातेसंबंध (R) हे अर्थपूर्ण आणि आधार देणारे सामाजिक संबंध उत्कर्षासाठी अत्यावश्यक आहेत. अर्थपूर्णता (M) म्हणजे स्वतःपेक्षा मोठ्या उद्दिष्टाशी जोडलेले जीवन. सिद्धी (A) म्हणजे प्रयत्नपूर्वक उद्दिष्ट साध्य करण्याचा अनुभव.

उत्कर्ष व क्षणिक सुख यातला फरक

उत्कर्ष ही संकल्पना केवळ “आनंद” किंवा “सुख” या भावनेपुरती मर्यादित नाही. आधुनिक मानसशास्त्रात जीवन-कल्याण या संकल्पनेचे दोन प्रमुख प्रवाह मानले जातात; Hedonic well-being (आनंदाधिष्ठित सुख) आणि Eudaimonic well-being (अर्थाधिष्ठित उत्कर्ष). या दोन्हींमधील मूलभूत फरक समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्याचे, जीवन समाधानाचे आणि दीर्घकालीन विकासाचे स्वरूप यावर अवलंबून असते.

1. सुख (Hedonic Happiness): तात्पुरता आनंद

Hedonic दृष्टिकोनानुसार जीवनाचे उद्दिष्ट आनंदाची कमाल आणि वेदनेची किमानता हे आहे. या विचारधारेचा उगम ग्रीक तत्त्वज्ञ Epicurus यांच्यापर्यंत जातो, परंतु आधुनिक मानसशास्त्रात याचे परिष्कृत रूप दिसते. Hedonic सुख म्हणजे सकारात्मक भावना, आनंददायी अनुभव आणि तत्काळ समाधान. उदाहरणार्थ, स्वादिष्ट अन्न, मनोरंजन, प्रशंसा किंवा आर्थिक लाभ यामुळे निर्माण होणारी आनंदाची भावना.

परंतु संशोधन दर्शविते की हा आनंद बहुधा क्षणिक असतो. “Hedonic adaptation” या संकल्पनेनुसार व्यक्ती नवीन सुखद परिस्थितींशी लवकर जुळवून घेते आणि त्यातून मिळणारा आनंद कमी होतो (Brickman & Campbell, 1971). उदाहरणार्थ, एखादी मोठी उपलब्धी मिळाल्यानंतर काही काळ उत्साह टिकतो; परंतु कालांतराने तो सामान्य पातळीवर येतो. त्यामुळे Hedonic सुख हे अस्थिर आणि परिस्थितीनिर्भर असते.

2. उत्कर्ष (Eudaimonic Well-being): मूल्याधिष्ठित आणि दीर्घकालीन

याउलट Eudaimonic दृष्टिकोन जीवनातील अर्थपूर्णता, सद्गुण, आत्मविकास आणि नैतिक मूल्ये यांवर आधारित आहे. “Eudaimonia” ही संकल्पना प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ Aristotle यांनी मांडली. त्यांच्या Nicomachean Ethics या ग्रंथात त्यांनी जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय “Eudaimonia” असल्याचे प्रतिपादन केले. Aristotle यांच्या मते, केवळ आनंद शोधणे हे जीवनाचे अंतिम ध्येय नसून, सद्गुणांवर आधारित अर्थपूर्ण आणि नैतिक जीवन जगणे हाच खरा मानवधर्म आहे.

Aristotle यांच्या मते “सद्गुण” म्हणजे अतिरेक आणि अभाव यांच्या मधला सुवर्णमध्य. उदाहरणार्थ, धैर्य हे भ्याडपणा आणि बेफिकीरी यांच्या मधील संतुलन आहे. अशा संतुलित आणि नैतिक जीवनातूनच खरा उत्कर्ष साध्य होतो.

आधुनिक मानसशास्त्रात Carol Ryff यांनी Eudaimonic well-being चे सहा घटक मांडले—

• आत्मस्वीकृती (Self-acceptance)
• वैयक्तिक विकास (Personal growth)
• जीवनातील उद्देश (Purpose in life)
• सकारात्मक संबंध (Positive relations)
• पर्यावरणावर प्रभुत्व (Environmental mastery)
• स्वायत्तता (Autonomy)

हे घटक व्यक्तीला केवळ आनंद देत नाहीत, तर तिच्या जीवनाला स्थैर्य आणि अर्थ प्रदान करतात.

3. मूलभूत फरक: क्षणिक समाधान विरुद्ध दीर्घकालीन अर्थ

Hedonic सुख हे भावनिक समाधानावर केंद्रित असते, तर Eudaimonic उत्कर्ष हा अस्तित्वाच्या गुणवत्तेवर केंद्रित असतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध असूनही अंतर्गत रिक्तता अनुभवू शकते कारण तिच्या जीवनात अर्थ किंवा उद्देश नसतो. याउलट, एखादी व्यक्ती कठीण परिस्थितीतही अर्थपूर्ण कार्य करत असेल (उदा. सामाजिक सेवा), तर ती अंतर्गत समाधान अनुभवू शकते, जरी तिला तात्काळ आनंद मिळत नसेल.

Martin Seligman यांनीही त्यांच्या सकारात्मक मानसशास्त्राच्या कार्यात स्पष्ट केले आहे की केवळ “सकारात्मक भावना” पुरेसे नाही; जीवनातील अर्थ आणि साध्य हे घटक मिळूनच उत्कर्ष घडतो (Seligman, 2011).

4. समन्वित दृष्टिकोन

आधुनिक संशोधन असे सूचित करते की Hedonic आणि Eudaimonic हे परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक आहेत (Ryan & Deci, 2001). तात्पुरते सुख मानसिक ताजेपणा देऊ शकते; परंतु दीर्घकालीन उत्कर्षासाठी अर्थपूर्ण ध्येय, नैतिक मूल्ये आणि आत्मविकास आवश्यक आहेत.

उत्कर्ष म्हणजे केवळ आनंदाची बेरीज नव्हे, तर सद्गुण, उद्देश, आत्मविकास आणि सामाजिक योगदान यांच्या आधारे उभे राहिलेले अर्थपूर्ण जीवन होय. Hedonic सुख तात्पुरते समाधान देते; परंतु Eudaimonic उत्कर्ष व्यक्तीला स्थैर्य, अंतर्गत समाधान आणि नैतिक परिपक्वता प्रदान करतो. म्हणूनच Aristotle पासून ते आधुनिक सकारात्मक मानसशास्त्रापर्यंत सर्व विचारवंतांनी केवळ सुख नव्हे, तर अर्थपूर्ण जीवनाला अधिक महत्त्व दिले आहे.

उत्कर्षाचे मानसशास्त्रीय घटक

उत्कर्ष ही संकल्पना केवळ आनंद किंवा यशाशी मर्यादित नसून ती व्यक्तीच्या आत्मिक समाधान, प्रेरणा, स्व-आदर, सामाजिक नातेसंबंध आणि अर्थपूर्ण जीवनाशी निगडित आहे. सकारात्मक मानसशास्त्रात उत्कर्ष समजावून सांगताना काही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरजांचा उल्लेख केला जातो. या गरजा पूर्ण झाल्यास व्यक्ती केवळ कार्यक्षम राहत नाही, तर ती मानसिक आणि सामाजिक स्तरावरही फुलते.

या संदर्भात Edward Deci आणि Richard Ryan यांनी मांडलेली Self-Determination Theory (SDT) अत्यंत महत्त्वाची ठरते. 1985 पासून विकसित होत गेलेल्या या सिद्धांतानुसार मानवी उत्कर्षासाठी स्वायत्तता, क्षमता आणि संबंध या तीन मूलभूत मानसशास्त्रीय गरजा आवश्यक आहेत. SDT नुसार या गरजा सार्वत्रिक आहेत; त्या संस्कृती, वय किंवा सामाजिक पार्श्वभूमी यांपासून स्वतंत्र असतात (Deci & Ryan, 2000).

1. स्वायत्तता (Autonomy)

स्वायत्तता म्हणजे व्यक्तीला स्वतःचे निर्णय घेण्याचे, स्वतःच्या मूल्यांनुसार वर्तन करण्याचे आणि बाह्य दबावाशिवाय निवडी करण्याचे स्वातंत्र्य. येथे “स्वायत्तता” म्हणजे पूर्ण स्वातंत्र्य किंवा सामाजिक नियमांकडे दुर्लक्ष नव्हे; तर व्यक्तीला स्वतःच्या कृतींचा “आंतरिक स्रोत” असल्याची जाणीव होणे होय.

Deci आणि Ryan यांच्या मते, जेव्हा व्यक्तीला असे वाटते की तिचे निर्णय तिच्या अंतर्गत प्रेरणेवर आधारित आहेत, तेव्हा तिची कार्यक्षमता, सर्जनशीलता आणि समाधान वाढते (Ryan & Deci, 2000). उदाहरणार्थ, विद्यार्थी जर केवळ परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करत असेल तर ती बाह्य प्रेरणा आहे; परंतु जर त्याला ज्ञान मिळवण्याची आंतरिक इच्छा असेल, तर ती अंतःप्रेरणा ठरते आणि हीच प्रेरणा उत्कर्षाला चालना देते.

स्वायत्ततेचा अभाव असताना व्यक्तीमध्ये तणाव, असहायता आणि नैराश्य वाढू शकते. त्यामुळे शिक्षण, पालकत्व आणि कार्यक्षेत्रात निर्णय प्रक्रियेत सहभाग देणे, निवडीची संधी देणे आणि मतांना मान्यता देणे हे उत्कर्षासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

2. क्षमता (Competence)

क्षमता म्हणजे “मी सक्षम आहे” ही अंतर्गत जाणीव. व्यक्तीला आपल्या कृतींमुळे परिणाम घडवता येतात, आव्हाने पेलता येतात आणि उद्दिष्ट साध्य करता येते ही भावना तिच्या मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक असते.

SDT नुसार, जेव्हा व्यक्तीला योग्य आव्हाने मिळतात आणि त्यावर तिला सकारात्मक अभिप्राय मिळतो, तेव्हा तिच्या कौशल्याची भावना दृढ होते (Deci & Ryan, 1985). ही भावना आत्मविश्वास वाढवते आणि पुढील प्रयत्नांसाठी प्रेरणा निर्माण करते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याला त्याच्या क्षमतेनुसार जबाबदारी दिली आणि त्याने ती यशस्वीरीत्या पार पाडली, तर त्याला आपल्या कौशल्याची जाणीव होते. ही जाणीव त्याच्या स्व-आदराशी जोडलेली असते. कौशल्याची गरज पूर्ण न झाल्यास व्यक्तीमध्ये अपुरेपणाची भावना, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि प्रेरणेत घट दिसून येते. त्यामुळे शैक्षणिक व व्यावसायिक क्षेत्रात प्रोत्साहनात्मक अभिप्राय, कौशल्यविकासाच्या संधी आणि समर्थ मार्गदर्शन महत्त्वाचे ठरते.

3. संबंध (Relatedness)

संबंध म्हणजे “मी इतरांशी जोडलेलो आहे” ही भावना. मनुष्य हा सामाजिक प्राणी असल्याने त्याला भावनिक आधार, आपलेपणा आणि स्वीकार आवश्यक असतो.

Deci आणि Ryan यांच्या मते, जेव्हा व्यक्तीला सुरक्षित, विश्वासार्ह आणि सहानुभूतीपूर्ण संबंध मिळतात, तेव्हा तिची मानसिक उन्नती घडते (Ryan & Deci, 2000). सकारात्मक संबंधांमुळे तणाव कमी होतो, आत्ममूल्य वाढते आणि जीवनातील अर्थपूर्णता वाढते.

उदाहरणार्थ, कुटुंबातील आधार, मैत्रीतील विश्वास आणि कार्यस्थळावरील सहकार्य हे संबंधांच्या गरजेची पूर्तता करतात. संशोधनानुसार सामाजिक एकाकीपणा हा नैराश्य, चिंता आणि आरोग्यसमस्या यांच्याशी संबंधित आहे (Baumeister & Leary, 1995). संबंधांची गरज पूर्ण झाल्यास व्यक्ती केवळ भावनिकदृष्ट्या सक्षम राहत नाही, तर तिच्या प्रेरणेवर आणि कार्यक्षमतेवरही सकारात्मक परिणाम होतो.

Self-Determination Theory नुसार या तीन गरजा परस्परपूरक आहेत. स्वायत्तता व्यक्तीला दिशा देते, कौशल्य तिला आत्मविश्वास देते आणि संबंध तिला भावनिक आधार देतात. या तिन्ही गरजांची संतुलित पूर्तता झाल्यास व्यक्ती उत्कर्षाच्या अवस्थेत पोहोचते. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की ज्या व्यक्तींमध्ये या तीन गरजांची पूर्तता जास्त प्रमाणात होते, त्या व्यक्ती अधिक आनंदी, अधिक उत्पादक आणि मानसिकदृष्ट्या अधिक सुदृढ असतात (Ryan & Deci, 2017).

उत्कर्ष आणि भारतीय तत्त्वज्ञान

भारतीय तत्त्वज्ञानात “उत्कर्ष” ही संकल्पना केवळ बाह्य यश, सत्ता किंवा भौतिक प्रगती यापुरती मर्यादित नाही; ती व्यक्तीच्या आत्मिक परिपक्वता, नैतिक शुद्धता, कर्तव्यपालन आणि अंतर्गत शांती यांच्याशी निगडित आहे. पाश्चात्य सकारात्मक मानसशास्त्रात जसे उत्कर्ष म्हणजे अर्थपूर्ण आणि सद्गुणाधिष्ठित जीवन मानले जाते, तसेच भारतीय परंपरेतही जीवनाचा सर्वोच्च उद्देश “धर्माधिष्ठित आचरणातून आत्मोन्नती” असा मानला गेला आहे. या संदर्भात भगवद्गीता, बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि जैन तत्त्वज्ञान या तीन परंपरा विशेषत्वाने महत्त्वाच्या ठरतात.

1. भगवद्गीतेमधील “स्वधर्म” आणि उत्कर्ष

भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात “स्वधर्मे निधनं श्रेयः” (अध्याय ३ आणि १८). येथे “स्वधर्म” म्हणजे व्यक्तीची अंतर्निहित प्रवृत्ती, जबाबदारी आणि नैतिक कर्तव्य. गीतेनुसार, खरा उत्कर्ष बाह्य यशात नसून, स्वतःच्या कर्तव्याचे निष्कामपणे आणि प्रामाणिकपणे पालन करण्यात आहे.

गीतेतील कर्मयोगाचा सिद्धांत सांगतो की, व्यक्तीने कर्म करताना फळाची आसक्ती टाळावी. ही भूमिका आधुनिक मानसशास्त्रातील “Intrinsic Motivation” शी साधर्म्य दर्शवते (Deci & Ryan, 2000). जेव्हा व्यक्ती आपल्या मूल्यांशी सुसंगत कृती करते, तेव्हा तिच्यात आत्मसंतोष, स्थैर्य आणि अंतर्गत समाधान निर्माण होते. हा अनुभव म्हणजेच उत्कर्षाची अवस्था.

गीतेतील “स्थितप्रज्ञ” व्यक्तीचे वर्णन (अध्याय २) हे उत्कर्षाचेच एक चित्र आहे, जी व्यक्ती सुख-दुःखात समत्व राखते, आसक्तीपासून मुक्त असते आणि नैतिक ध्येयाशी बांधिल असते. अशा प्रकारे स्वधर्माचे आचरण म्हणजे वैयक्तिक व सामाजिक उत्कर्षाचा मार्ग होय (Radhakrishnan, 1948).

2. गौतम बुद्ध यांचा “मध्यम मार्ग” आणि संतुलित उत्कर्ष

बौद्ध तत्त्वज्ञानात उत्कर्षाचा मार्ग “मध्यम मार्ग” म्हणून ओळखला जातो. बुद्धांनी अत्यंत भोगवादी जीवन आणि अत्यंत तपश्चर्येचे जीवन या दोन्ही टोकांचा त्याग करून संतुलित मार्ग स्वीकारण्याचा उपदेश केला.

“मध्यम मार्ग” हा केवळ आचरणातील संतुलन नसून, तो मानसिक शुद्धतेचा मार्ग आहे. अष्टांगिक मार्ग (सम्यक दृष्टी, संकल्प, वाणी, कर्म, आजीविका, प्रयास, स्मृती, समाधी) व्यक्तीला अंतर्गत दुःखातून मुक्त करून प्रज्ञा आणि करुणा विकसित करतो (Rahula, 1959).

आधुनिक सकारात्मक मानसशास्त्रातही “Mindfulness” आणि भावनात्मक संतुलन यांना उत्कर्षासाठी आवश्यक मानले जाते (Kabat-Zinn, 1990). बौद्ध विचारसरणीतील “समत्व” (Equanimity) ही संकल्पना व्यक्तीला तणाव, आसक्ती आणि द्वेष यांपासून दूर नेते, ज्यामुळे अंतर्गत शांती निर्माण होते. त्यामुळे बौद्ध दृष्टिकोनात उत्कर्ष म्हणजे दुःखनिर्मूलन, जागरूकता आणि करुणायुक्त जीवन होय.

3. जैन तत्त्वज्ञानातील “अहिंसा” आणि नैतिक उत्कर्ष

जैन तत्त्वज्ञानात “अहिंसा” हे सर्वोच्च नैतिक मूल्य आहे. भगवान महावीर यांनी “अहिंसा परमो धर्मः” असे सांगितले. येथे अहिंसा केवळ शारीरिक हिंसेचा अभाव नसून, विचार, वाणी आणि कृतीतील शुद्धता आहे.

जैन आचारसंहितेनुसार, प्रत्येक जीवामध्ये आत्मा आहे आणि त्याचा सन्मान राखणे ही नैतिक जबाबदारी आहे (Dundas, 2002). या दृष्टिकोनातून उत्कर्ष म्हणजे केवळ स्वतःचा विकास नव्हे, तर सर्व जीवांविषयी करुणा आणि संयम बाळगणे होय.

मानसशास्त्रीय दृष्टीने पाहता, करुणा आणि परोपकार या गुणांचा व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो (Neff, 2003). त्यामुळे जैन अहिंसा ही केवळ धार्मिक संकल्पना नसून, ती नैतिक आणि मानसिक उत्कर्षाचा पाया आहे.

4. भारतीय परंपरेतील उत्कर्ष: अंतर्गत शांती आणि नैतिक विकास

भारतीय तत्त्वज्ञानातील सर्व परंपरांमध्ये उत्कर्ष हा एक समान धागा आढळतो म्हणजे अंतर्गत शांती आणि नैतिक परिपक्वता. गीतेतील स्वधर्म, बुद्धांचा मध्यम मार्ग आणि जैन धर्मातील अहिंसा या तिन्ही संकल्पना व्यक्तीला आत्मसंयम, समत्व आणि करुणेच्या दिशेने नेतात.

पाश्चात्य तत्त्वज्ञ अ‍ॅरिस्टॉटल यांनी मांडलेली “Eudaimonia” संकल्पना आणि भारतीय “मोक्ष” किंवा “निर्वाण” या संकल्पना यांमध्ये साम्य आढळते, या दोन्हींत सद्गुणाधिष्ठित आणि अर्थपूर्ण जीवनावर भर आहे (Seligman, 2011). त्यामुळे भारतीय परंपरेत उत्कर्ष ही केवळ व्यक्तिकेंद्रित संकल्पना नाही; ती सामाजिक, नैतिक आणि आध्यात्मिक जबाबदारीशी जोडलेली आहे. अंतर्गत शांती, संतुलन, कर्तव्यनिष्ठा आणि करुणा या चार स्तंभांवर भारतीय उत्कर्षाची रचना उभी आहे.

उत्कर्ष साधण्यासाठी उपाय

उत्कर्ष ही संकल्पना सकारात्मक मानसशास्त्राच्या चौकटीत विकसित झाली असून ती व्यक्तीच्या भावनिक, सामाजिक आणि नैतिक विकासाशी संबंधित आहे. Martin Seligman यांनी PERMA मॉडेलद्वारे उत्कर्षासाठी आवश्यक घटक स्पष्ट केले आहेत. खाली दिलेले उपाय संशोधनाधिष्ठित असून दीर्घकालीन मानसिक आरोग्य आणि जीवन समाधान वाढविण्यास उपयुक्त मानले जातात.

1. कृतज्ञतेचा सराव (Gratitude Practice)

कृतज्ञता म्हणजे जीवनातील सकारात्मक अनुभव, व्यक्ती किंवा संधी यांचे जाणीवपूर्वक मूल्यमापन करणे. दररोज तीन गोष्टी लिहिणे ज्याबद्दल आपण कृतज्ञ आहोत, ही साधी पद्धत मानसशास्त्रीयदृष्ट्या प्रभावी ठरते. Robert Emmons आणि Michael McCullough (2003) यांच्या संशोधनानुसार कृतज्ञता जर्नल ठेवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये आनंद, आशावाद आणि शारीरिक आरोग्यात सुधारणा दिसून आली.

कृतज्ञतेचा सराव मेंदूमधील सकारात्मक भावनांशी संबंधित न्यूरल मार्ग सक्रिय करतो आणि नकारात्मक विचारांची तीव्रता कमी करतो. बार्बरा फ्रेडरिक्सन यांच्या Broaden-and-Build Theory (2001) नुसार सकारात्मक भावना व्यक्तीची संज्ञानात्मक लवचिकता वाढवतात आणि दीर्घकालीन संसाधने निर्माण करतात. त्यामुळे कृतज्ञता ही केवळ भावनिक प्रतिक्रिया नसून उत्कर्षाचा पाया आहे.

2. अर्थपूर्ण उद्दिष्ट ठरवणे (Meaningful Goal Setting)

जीवनाला दिशा देणारी आणि वैयक्तिक मूल्यांशी सुसंगत असलेली ध्येये निश्चित करणे हे उत्कर्षाचे महत्त्वाचे साधन आहे. अ‍ॅरिस्टॉटल यांनी “Eudaimonia” संकल्पनेत जीवनातील अर्थ आणि सद्गुण यांना केंद्रस्थानी ठेवले. आधुनिक मानसशास्त्रातही उद्दिष्टपूर्ण जीवन मानसिक स्थैर्याशी संबंधित आढळते.

Kennon Sheldon आणि Andrew Elliot (1999) यांच्या संशोधनानुसार अंतर्गत प्रेरणांवर आधारित उद्दिष्टे दीर्घकालीन समाधान देतात. तसेच Edward Deci आणि Richard Ryan यांनी मांडलेल्या SDT नुसार स्वायत्तता, कौशल्य आणि संबंध या गरजा पूर्ण करणारी उद्दिष्टे मानसिक आरोग्यास पोषक ठरतात.

ध्येय ठरवताना SMART पद्धत (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) वापरणे उपयुक्त ठरते. अर्थपूर्ण उद्दिष्टे व्यक्तीला केवळ यश देत नाहीत, तर जीवनाला दिशा आणि आत्ममूल्याची जाणीव देतात.

3. सकारात्मक संबंध जोपासणे (Positive Relationships)

मानव सामाजिक प्राणी असल्याने गुणवत्तापूर्ण आणि आधार देणारे संबंध उत्कर्षासाठी अत्यावश्यक आहेत. Martin Seligman यांनी PERMA मॉडेलमध्ये ‘R – Relationships’ हा घटक स्वतंत्रपणे अधोरेखित केला आहे. हार्वर्ड अ‍ॅडल्ट डेव्हलपमेंट स्टडी (Grant & Glueck, 2009) नुसार दीर्घायुष्य आणि जीवन समाधानाचा सर्वात मोठा निर्देशक म्हणजे सकारात्मक संबंध. भावनिक आधार, सहकार्य आणि परस्पर आदर हे मानसिक तणाव कमी करतात.

सकारात्मक संवादासाठी सक्रियपणे ऐकणे, परानुभूती आणि कृतज्ञतेची अभिव्यक्ती उपयुक्त ठरते. सामाजिक समर्थनामुळे मेंदूमध्ये ऑक्सिटोसिनचे स्त्रवण वाढते, ज्यामुळे सुरक्षिततेची आणि जुळलेपणाची भावना दृढ होते.

4. आत्मचिंतन (Self-Reflection)

आत्मचिंतन म्हणजे स्वतःच्या भावना, विचार आणि वर्तन यांचे निरीक्षण व विश्लेषण करणे. ही प्रक्रिया स्व-जागरूकता वाढवते. Daniel Goleman यांच्या भावनिक बुद्धिमत्ता सिद्धांतानुसार स्व-जागरूकता ही व्यक्तिमत्त्व विकासाची मूलभूत अट आहे.

नियमित जर्नल लेखन, ध्यान किंवा थेरपी यांद्वारे आत्मचिंतन साधता येते. संशोधनानुसार (Trapnell & Campbell, 1999) रचनात्मक आत्मपरीक्षण मानसिक स्पष्टता वाढवते; मात्र अति-चिंतन (rumination) टाळणे आवश्यक आहे. योग्य आत्मचिंतनामुळे व्यक्ती स्वतःच्या चुका ओळखते आणि सुधारणा करते—ही उत्कर्षाची महत्त्वाची पायरी आहे.

5. मानसिक आरोग्याची काळजी (Mental Health Care)

उत्कर्षासाठी शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य दोन्ही आवश्यक आहेत. योग, ध्यान आणि नियमित व्यायाम हे मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी प्रभावी साधन मानले जातात. ध्यानामुळे तणाव हार्मोन (Cortisol) कमी होतो आणि मेंदूतील प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स सक्रिय होतो, ज्यामुळे भावनिक संतुलन वाढते (Davidson et al., 2003).

योग आणि प्राणायाम भारतीय परंपरेत मानसिक शांतीसाठी वापरले जातात. व्यायामामुळे एंडॉर्फिन्सचे स्त्रवण वाढते, ज्यामुळे नैराश्य आणि चिंतेची लक्षणे कमी होतात (Ratey, 2008). मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे म्हणजे गरज असल्यास समुपदेशन किंवा मानसोपचार घेणेही होय. कलंक दूर करून मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणे ही उत्कर्षासाठी सामाजिक जबाबदारी आहे.

समारोप:

उत्कर्ष म्हणजे जीवनाचा सर्वोच्च दर्जा जिथे व्यक्ती केवळ जगत नाही, तर अर्थपूर्णतेने, आनंदाने आणि नैतिकतेने फुलत असते. उत्कर्ष ही केवळ वैयक्तिक संकल्पना नाही; ती सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेचा भाग आहे. सकारात्मक भावना, अर्थपूर्ण संबंध, उद्दिष्टपूर्ण जीवन आणि आत्मविकास या सर्वांचा संगम म्हणजेच उत्कर्ष.

संदर्भ:

Aristotle. (2009). Nicomachean Ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press.

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.

Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society.

Davidson, R. J., et al. (2003). Alterations in brain and immune function. Psychosomatic Medicine.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. New York: Plenum.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-Determination Theory and the facilitation of intrinsic motivation. American Psychologist.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits. Psychological Inquiry.

Dundas, P. (2002). The Jains. Routledge.

Emmons, R. A., & McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus burdens. Journal of Personality and Social Psychology.

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions. American Psychologist.

Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. Basic Books

Kabat-Zinn, J. (1990). Full Catastrophe Living.

Neff, K. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity.

Radhakrishnan, S. (1948). The Bhagavadgita. Oxford University

Rahula, W. (1959). What the Buddha Taught. Grove Press

Ratey, J. J. (2008). Spark: The Revolutionary New Science of Exercise and the Brain.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2001). On happiness and human potentials. Annual Review of Psychology, 52, 141–166.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. Guilford Press.

Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069–1081.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. Free Press.

Sheldon, K. M., & Elliot, A. J. (1999). Goal striving and need satisfaction. Journal of Personality and Social Psychology.

Trapnell, P. D., & Campbell, J. D. (1999). Private self-consciousness and rumination. Journal of Personality and Social Psychology.

Waldinger, R., & Schulz, M. (2010). What makes a good life? Harvard Study of Adult Development.