मॅनर्स आणि एटिकेट्स (Manners and Etiquettes): व्यक्तिमत्त्वाची ओळख

 

मॅनर्स आणि एटिकेट्स (Manners and Etiquettes): व्यक्तिमत्त्वाची ओळख

माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे, असे अ‍ॅरिस्टॉटल यांनी म्हटले आहे. समाजात राहताना व्यक्तीचे वर्तन, बोलणे, देहबोली आणि इतरांशी संवाद साधण्याची पद्धत या सर्व गोष्टी तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनतात. मॅनर्स आणि एटिकेट्स या संकल्पना व्यक्तीच्या सामाजिक वर्तनाला सुसंस्कृत, संतुलित आणि सन्मानपूर्वक बनवतात. आजच्या डिजिटल आणि जागतिकीकरणाच्या युगात केवळ शैक्षणिक पात्रता पुरेशी नसून सामाजिक शिष्टाचार हेही यशासाठी अत्यावश्यक घटक ठरले आहेत.

मॅनर्स (Manners) म्हणजे काय?

मॅनर्स म्हणजे व्यक्तीचे दैनंदिन जीवनातील वर्तन, संवादशैली, देहबोली, नम्रता, आदर आणि सहानुभूती व्यक्त करण्याची पद्धत होय. ही केवळ बाह्य शिष्टाचारांची यादी नसून व्यक्तीच्या आंतरिक मूल्यव्यवस्था, नैतिकता आणि भावनिक परिपक्वतेचे प्रतिबिंब असते. एखादी व्यक्ती “कृपया”, “धन्यवाद”, “माफ करा” यांसारखे शब्द वापरते, मोठ्यांचा आदर करते, रांगेत उभी राहते किंवा इतरांचे बोलणे शांतपणे ऐकते या सर्व कृती तिच्या सामाजिक संवेदनशीलतेचे आणि नैतिक जाणीवेचे द्योतक असतात.

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, मॅनर्स हे सामाजिक सुव्यवस्था टिकवून ठेवण्याचे साधन आहे. व्यक्ती-व्यक्तींमधील परस्परसंवाद सुसंवादी राहावा यासाठी मॅनर्स आवश्यक असतात. Émile Durkheim यांनी सामाजिक नियम हे समाजाच्या स्थैर्यासाठी अत्यावश्यक मानले. मॅनर्स हे अशाच सामाजिक नियमांचे सूक्ष्म आणि दैनंदिन रूप आहे.

मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, मॅनर्सचा संबंध व्यक्तिमत्त्व विकास, भावनिक बुद्धिमत्ता आणि सामाजिक शिक्षणाशी जोडला जातो. Albert Bandura यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांतानुसार मुले निरीक्षण, अनुकरण आणि प्रबलीकरण यांच्या माध्यमातून वर्तन शिकतात (Bandura, 1977). त्यामुळे पालक, शिक्षक आणि समाजातील आदर्श व्यक्ती यांच्या वर्तनातूनच मुलांमध्ये मॅनर्स विकसित होतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी सतत “धन्यवाद” किंवा “माफ करा” यांसारख्या शब्दांचा वापर केल्यास मुले तेच अनुकरण करतात.

तसेच मॅनर्सचा संबंध भावनिक बुद्धिमत्तेशी जोडला जातो. Daniel Goleman यांच्या मते, इतरांच्या भावनांची जाणीव ठेवणे, सहानुभूती दाखवणे आणि योग्य प्रतिसाद देणे ही भावनिक बुद्धिमत्तेची लक्षणे आहेत. नम्रपणे बोलणे, इतरांचे बोलणे लक्षपूर्वक ऐकणे किंवा सार्वजनिक ठिकाणी शिस्त पाळणे या कृती व्यक्तीच्या भावनिक परिपक्वतेचे संकेत देतात.

मॅनर्स हे मुख्यतः आंतरिक संस्कार आणि मूल्यांवर आधारित असतात. मूल्यशिक्षण हा त्यांचा पाया आहे. Lawrence Kohlberg यांच्या नैतिक विकासाच्या सिद्धांतानुसार, व्यक्तीची नैतिकता टप्प्याटप्प्याने विकसित होते. उच्च स्तरावर व्यक्ती सामाजिक मानदंड केवळ शिक्षा टाळण्यासाठी पाळत नाही, तर ते योग्य आहे म्हणून पाळते. हाच टप्पा खऱ्या अर्थाने मॅनर्सचे परिपक्व रूप दर्शवतो.

भारतीय सांस्कृतिक संदर्भात मॅनर्सची संकल्पना “संस्कार” या शब्दाशी जोडली जाते. नमस्कार करणे, मोठ्यांचा आदर करणे, पाहुण्यांचे स्वागत करणे हे केवळ औपचारिक वर्तन नसून मूल्याधिष्ठित जीवनशैलीचा भाग आहे. महात्मा गांधी यांनी नम्रता, संयम आणि परस्पर आदर यांवर भर दिला. त्यांच्या आचरणातून मॅनर्सचे नैतिक आणि आध्यात्मिक स्वरूप स्पष्ट होते.

      थोडक्यात, मॅनर्स म्हणजे केवळ सभ्य शब्दांचा वापर नव्हे, तर स्वतःच्या वर्तनाद्वारे इतरांचा सन्मान राखण्याची आणि समाजात सुसंवाद निर्माण करण्याची जाणीवपूर्वक कृती होय. ती व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गाभा असते आणि तिच्या सामाजिक व व्यावसायिक यशात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

एटिकेट्स (Etiquettes) म्हणजे काय?

एटिकेट्स  म्हणजे विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा व्यावसायिक प्रसंगांमध्ये पाळावयाचे नियम, शिष्टाचार आणि आचारसंहिता. हे नियम व्यक्तीने इतरांशी कसे वागावे, कसे बोलावे, कसे बसावे, कसे लिहावे आणि कशा प्रकारे स्वतःचे सादरीकरण करावे याबाबत मार्गदर्शन करतात. “Etiquette” हा शब्द फ्रेंच भाषेतील étiquette या शब्दापासून आलेला असून त्याचा मूळ अर्थ “सूचना” किंवा “नियम” असा आहे. युरोपमध्ये, विशेषतः Louis XIV यांच्या दरबारात, दरबारी वर्तनासाठी विशिष्ट नियम तयार करण्यात आले; तेथून आधुनिक एटिकेट्सची संकल्पना विकसित झाली (Post, 2017).

      सामाजिक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहता, एटिकेट्स हे सामाजिक मानदंड यांचा भाग आहेत. समाजात स्वीकारार्ह आणि अपेक्षित वर्तन कसे असावे हे ठरवणारे हे नियम असतात. Erving Goffman यांनी The Presentation of Self in Everyday Life (1959) मध्ये स्पष्ट केले की व्यक्ती सामाजिक परिस्थितींमध्ये “नाट्यमय सादरीकरण” करते. त्या सादरीकरणात योग्य एटिकेट्स पाळणे म्हणजे सामाजिक प्रतिमा जपणे होय. म्हणूनच एटिकेट्स हे केवळ बाह्य नियम नसून सामाजिक प्रतिष्ठा आणि परस्पर आदर टिकवण्यासाठी आवश्यक यंत्रणा आहेत.

1. जेवणासंबंधी एटिकेट्स

औपचारिक जेवणाच्या वेळी काटा-चमचा, सुरी, नॅपकिन यांचा योग्य वापर करणे हा एटिकेट्सचा भाग आहे. उदाहरणार्थ, पाश्चिमात्य पद्धतीत बाहेरून आत अशा क्रमाने काटा-चमचा वापरला जातो; नॅपकिन मांडीवर ठेवला जातो; तोंड भरलेले असताना बोलणे टाळले जाते. हे नियम केवळ सौंदर्यदृष्ट्या नव्हे तर स्वच्छता, सभ्यता आणि इतरांचा आदर राखण्यासाठी विकसित झाले आहेत (Martin & Chaney, 2012). हात स्वच्छ धुणे, अन्न वाया न घालवणे, इतरांना आधी वाढणे इ. तसेच भारतीय संस्कृतीत हाताने जेवण्याची पद्धत ही शिष्टाचाराशी जोडलेली आहे.

2. औपचारिक पोशाखाचे एटिकेट्स

औपचारिक कार्यक्रमात योग्य पोशाख परिधान करणे हा सामाजिक संकेतांचा महत्त्वाचा भाग आहे. कपडे हे व्यक्तीची व्यावसायिकता, गांभीर्य आणि परिस्थितीची जाणीव दर्शवतात. व्यवसायिक मीटिंगमध्ये ‘Business Formal’ किंवा ‘Business Casual’ ड्रेस कोड पाळणे अपेक्षित असते. मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, पहिल्या छापेचा परिणाम काही सेकंदांत तयार होतो (Ambady & Rosenthal, 1992). त्यामुळे पोशाखासंबंधी एटिकेट्स सामाजिक मूल्यांकनावर प्रभाव टाकतात.

3. व्यावसायिक ई-मेल एटिकेट्स

डिजिटल युगात ई-मेल लेखन हा व्यावसायिक एटिकेट्सचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनला आहे. विषय ओळ (Subject Line) स्पष्ट ठेवणे, योग्य संबोधन (Dear Sir/Madam), संक्षिप्त आणि नेमका मजकूर, शेवटी नम्र समाप्ती (Regards, Thank you) आणि योग्य व्याकरण हे सर्व घटक ई-मेल एटिकेट्समध्ये येतात. चुकीच्या किंवा आक्रमक भाषेमुळे व्यावसायिक प्रतिमा बिघडू शकते. डिजिटल शिष्टाचाराला “Netiquette” असेही म्हणतात, आणि ऑनलाईन संवादात सभ्य भाषा व गोपनीयतेचे भान ठेवणे अत्यावश्यक मानले जाते (Shea, 1994).

4. मीटिंगमधील एटिकेट्स

मीटिंगमध्ये वेळेवर पोहोचणे, इतरांचे बोलणे मध्येच न तोडणे, योग्य देहबोली राखणे, डोळ्यांचा संपर्क ठेवणे, मोबाईल सायलेंटवर ठेवणे हे सर्व मीटिंग एटिकेट्सचे भाग आहेत. संघटनात्मक वर्तनशास्त्र दर्शवते की अशा शिष्टाचारांमुळे गटातील विश्वास आणि सहकार्य वाढते (Robbins & Judge, 2019). योग्य एटिकेट्समुळे संवाद प्रभावी आणि सुसंवादी राहतो.

5. एटिकेट्सचे वैशिष्ट्य: प्रसंगानुरूप बदल

एटिकेट्स हे स्थिर नसून संस्कृती, काळ आणि परिस्थितीनुसार बदलतात. एका संस्कृतीत जे योग्य मानले जाते ते दुसऱ्या संस्कृतीत अयोग्य ठरू शकते. उदाहरणार्थ, काही देशांत थेट डोळ्यांत पाहून बोलणे आत्मविश्वासाचे प्रतीक मानले जाते; तर काही संस्कृतींमध्ये ते असभ्यपणाचे लक्षण मानले जाते. म्हणूनच एटिकेट्स हे सार्वत्रिक नसून संस्कृती सापेक्ष असतात (Hofstede, 2001).

एटिकेट्स म्हणजे समाजाने मान्य केलेले प्रसंगविशिष्ट वर्तननियम होय. ते व्यक्तीच्या सामाजिक प्रतिमेचे संरक्षण करतात, परस्पर आदर वाढवतात आणि सामाजिक समन्वय साधतात. योग्य एटिकेट्स पाळणे म्हणजे केवळ बाह्य नियमांचे पालन नव्हे, तर सामाजिक जागरूकता, भावनिक बुद्धिमत्ता आणि व्यावसायिक परिपक्वता यांचे प्रदर्शन होय.

विविध क्षेत्रांतील एटिकेट्स

एटिकेट्स हे समाजमान्य नियम, प्रसंगानुरूप अपेक्षित वर्तन आणि परस्पर आदरावर आधारित शिष्टाचार यांचे संकलन आहे. एटिकेट्स हे संस्कृतीनुसार बदलतात; परंतु त्यांचा मूलभूत उद्देश सामाजिक सुसंवाद, परस्पर आदर आणि कार्यक्षम संवाद वाढवणे हा असतो. सामाजिक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहता, एटिकेट्स हे “नॉर्म्स” चे प्रत्यक्ष आचरण आहे (Cialdini & Trost, 1998). खालीलप्रमाणे विविध क्षेत्रांतील एटिकेट्स सविस्तर समजावून सांगता येतात.

1. शैक्षणिक एटिकेट्स

शैक्षणिक क्षेत्रात एटिकेट्स केवळ औपचारिकता नसून शैक्षणिक वातावरणातील शिस्त, आदर आणि एकाग्रता टिकवण्यासाठी अत्यावश्यक असतात. शिक्षक वर्गात आल्यावर उभे राहणे ही कृती भारतीय संस्कृतीत आदर आणि कृतज्ञतेचे प्रतीक मानली जाते. ही कृती विद्यार्थ्यांमध्ये नम्रता आणि कृतज्ञता विकसित करते. निरीक्षणात्मक अध्ययन सिद्धांतानुसार विद्यार्थी शिक्षकांच्या वर्तनातून मूल्ये आत्मसात करतात (Albert Bandura, 1977). म्हणूनच शैक्षणिक वातावरणात आदराचे प्रदर्शन हे विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी महत्त्वाचे ठरते.

वेळेवर उपस्थित राहणे हा शैक्षणिक एटिकेट्सचा मूलभूत भाग आहे. वेळेचे भान हे आत्मशिस्तीचे द्योतक आहे. वेळेचे पालन केल्याने शिकण्याची सातत्यता आणि शैक्षणिक जबाबदारीची जाणीव वाढते. मानसशास्त्रीय अभ्यासानुसार, वेळेचे पालन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये उच्च स्व-नियमन आणि यशाची शक्यता अधिक असते (Zimmerman, 2002).

मोबाइल सायलेंटवर ठेवणे हे आधुनिक शैक्षणिक एटिकेट्सचे उदाहरण आहे. डिजिटल व्यत्यय एकाग्रतेवर परिणाम करतो. बोधनिक मानसशास्त्रानुसार लक्ष विचलित झाल्यास शिकण्याची कार्यक्षमता कमी होते (Kahneman, 1973). त्यामुळे वर्गात मोबाइल सायलेंट ठेवणे हे केवळ नियम पालन नसून इतरांच्या शिक्षणाचा आदर करण्याचे प्रतीक आहे.

2. व्यावसायिक एटिकेट्स

व्यावसायिक क्षेत्रात एटिकेट्स हे व्यक्तीच्या व्यवसायिक प्रतिमेचा भाग असतात. औपचारिक पोशाख हा व्यावसायिकतेचा दृश्यमान घटक आहे. संशोधनानुसार पोशाख व्यक्तीच्या आत्मविश्वासावर आणि इतरांच्या धारणेवर प्रभाव टाकतो (Adam & Galinsky, 2012). योग्य पोशाखामुळे विश्वासार्हता आणि गांभीर्याची भावना निर्माण होते.

वेळेचे काटेकोर पालन हे व्यावसायिक एटिकेट्सचे केंद्रस्थान आहे. वेळेचे पालन हे जबाबदारी आणि विश्वसनीयतेचे द्योतक आहे. व्यवस्थापनशास्त्रात वेळ व्यवस्थापन हे कार्यक्षमतेशी थेट संबंधित मानले जाते (Covey, 1989). उशीर करणे हे इतरांच्या वेळेचा अनादर मानले जाते.

मीटिंगमध्ये इतरांचे मत आदराने ऐकणे हे प्रभावी संवादाचे लक्षण आहे. सक्रिय ऐकणे हे भावनिक बुद्धिमत्तेचा महत्त्वाचा घटक आहे. Daniel Goleman (1995) यांच्या मते सहानुभूती आणि ऐकण्याची क्षमता नेतृत्वगुणांसाठी आवश्यक आहे. मीटिंगमध्ये इतरांचे मत मध्येच तोडू नये, प्रश्न विचारताना नम्रता राखणे आणि मतभेद आदरपूर्वक मांडणे हे व्यावसायिक परिपक्वतेचे चिन्ह आहे.

3. सामाजिक एटिकेट्स

सामाजिक जीवनात एटिकेट्स परस्पर स्नेह आणि नातेसंबंध दृढ करतात. पाहुण्यांचे स्वागत करणे ही भारतीय संस्कृतीतील परंपरा “अतिथी देवो भव” या तत्त्वाशी निगडित आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, स्वागत आणि आदर हे सामाजिक बंध मजबूत करतात (Durkheim, 1912).

वाढदिवस किंवा सणांच्या शुभेच्छा देणे ही कृती सामाजिक मान्यता दर्शवते. सकारात्मक मानसशास्त्रानुसार, मान्यता आणि कौतुकामुळे व्यक्तीमध्ये आनंद आणि स्व-मूल्य वाढते (Seligman, 2011). छोट्या शुभेच्छा संदेशांमुळे सामाजिक नात्यांमध्ये उबदारपणा टिकून राहतो.

4. डिजिटल एटिकेट्स (Netiquettes)

डिजिटल युगात ऑनलाइन वर्तनासाठीही शिष्टाचार आवश्यक आहेत. सोशल मीडियावर सभ्य भाषा वापरणे हे डिजिटल नागरिकत्वाचा भाग आहे. ऑनलाइन अनामिकतेमुळे (online anonymity) आक्रमक वर्तन वाढण्याची शक्यता असते, ज्याला “online disinhibition effect” असे म्हटले जाते (Suler, 2004). त्यामुळे सभ्य भाषेचा वापर सामाजिक जबाबदारीचे प्रतीक आहे.

चुकीची माहिती न पसरवणे हे नैतिक आणि सामाजिक कर्तव्य आहे. चुकीची माहिती समाजात भीती, गोंधळ आणि द्वेष निर्माण करू शकते. माहिती शेअर करण्यापूर्वी तिची सत्यता पडताळणे ही डिजिटल साक्षरतेची खूण आहे (Lewandowsky et al., 2012).

ऑनलाइन मीटिंगमध्ये माइक म्यूट ठेवणे हा आधुनिक डिजिटल एटिकेट्सचा साधा पण महत्त्वाचा नियम आहे. पार्श्वभूमीतील आवाजामुळे संवादात अडथळे निर्माण होतात. ऑनलाइन संवादात स्पष्टता आणि शिस्त राखणे ही व्यावसायिक आणि शैक्षणिक दोन्ही क्षेत्रांसाठी आवश्यक बाब आहे.

विविध क्षेत्रांतील एटिकेट्स हे केवळ बाह्य नियम नसून सामाजिक सुसंवाद, परस्पर आदर आणि भावनिक परिपक्वतेचे प्रतिक आहेत. शैक्षणिक, व्यावसायिक, सामाजिक आणि डिजिटल क्षेत्रात योग्य एटिकेट्स पाळल्यास व्यक्तीची प्रतिमा उंचावते आणि नातेसंबंध अधिक सुदृढ होतात. सामाजिक नॉर्म्सचे पालन आणि भावनिक बुद्धिमत्तेचा वापर यांद्वारे व्यक्ती समाजात सकारात्मक ठसा उमटवू शकते.

मॅनर्स आणि एटिकेट्सचे फायदे

1. व्यक्तिमत्त्व आकर्षक बनते

मॅनर्स आणि एटिकेट्समुळे व्यक्तीचे पहिले इंप्रेशन सकारात्मक बनतात. सामाजिक मानसशास्त्रात “Impression Formation” ही संकल्पना स्पष्ट करते की आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल पहिल्या काही क्षणांत मत बनवतो. Solomon Asch यांच्या संशोधनानुसार व्यक्तीच्या सौजन्यपूर्ण, नम्र आणि सुसंस्कृत वर्तनामुळे तिच्याबद्दल सकारात्मक गुणांची जोड दिली जाते (Asch, 1946).

तसेच “Halo Effect” या संकल्पनेनुसार, जर एखादी व्यक्ती नम्र, वेळेवर आणि आदराने वागणारी असेल तर लोक तिच्या इतर गुणांनाही सकारात्मक समजतात (Thorndike, 1920). त्यामुळे चांगले मॅनर्स हे व्यक्तिमत्त्वाला आकर्षक, विश्वासार्ह आणि परिपक्व बनवतात.

2. आत्मविश्वास वाढतो

सुसंस्कृत वर्तन आणि एटिकेट्सची जाणीव असल्यास व्यक्ती कोणत्याही सामाजिक किंवा व्यावसायिक प्रसंगी कमी तणाव अनुभवते. “Social Self-Efficacy” या संकल्पनेनुसार सामाजिक परिस्थितीत योग्य प्रतिसाद देता येईल याची खात्री असल्यास आत्मविश्वास वाढतो (Bandura, 1977).

Albert Bandura यांच्या सामाजिक शिकण्याच्या सिद्धांतानुसार व्यक्ती निरीक्षण, अनुकरण आणि अनुभवातून योग्य वर्तन आत्मसात करते. जेव्हा व्यक्तीला एटिकेट्सची जाण असते, तेव्हा ती अनिश्चितता कमी अनुभवते आणि सामाजिक संवादात अधिक आत्मविश्वासाने सहभागी होते.

3. व्यावसायिक संधी वाढतात

आधुनिक कार्यक्षेत्रात तांत्रिक कौशल्यांइतकेच Soft Skills महत्त्वाचे मानले जातात. नोकरीच्या मुलाखतीत, मीटिंगमध्ये किंवा नेटवर्किंग कार्यक्रमात नम्रता, वेळेचे पालन, योग्य देहबोली आणि संवादकौशल्य या गोष्टी यश निश्चित करतात.

Daniel Goleman यांनी भावनिक बुद्धिमत्ता ही व्यावसायिक यशाची महत्त्वाची किल्ली असल्याचे सांगितले आहे (Goleman, 1995). सहानुभूती, स्व-नियमन आणि सामाजिक कौशल्ये ही चांगल्या मॅनर्सची मूलतत्त्वे आहेत. त्यामुळे एटिकेट्स पाळणारी व्यक्ती संस्थात्मक वातावरणात अधिक स्वीकारली जाते आणि नेतृत्वाच्या संधीही वाढतात.

4. सामाजिक नातेसंबंध दृढ होतात

सामाजिक नातेसंबंध टिकवण्यासाठी परस्पर आदर, संयम आणि संवाद कौशल्य आवश्यक असते. John Gottman यांच्या संशोधनानुसार सकारात्मक संवाद, कृतज्ञता आणि आदर या घटकांमुळे वैवाहिक आणि सामाजिक नातेसंबंध अधिक स्थिर राहतात (Gottman, 1999).

नम्र वर्तनामुळे विश्वास निर्माण होतो आणि विश्वास हा कोणत्याही नात्याचा पाया असतो. सामाजिक मानसशास्त्रात “Reciprocity Norm” ही संकल्पना सांगते की आपण जसे वागतो तसेच प्रतिसाद मिळतो (Gouldner, 1960). त्यामुळे सुसंस्कृत वर्तनामुळे सकारात्मक सामाजिक साखळी तयार होते.

5. संघर्ष कमी होतो

अनेक संघर्ष हे गैरसमज, कठोर भाषा किंवा अनादरामुळे निर्माण होतात. प्रभावी संवाद आणि संयम हे संघर्षनिवारणाचे मूलभूत तत्त्व आहे. Marshall Rosenberg यांनी “Nonviolent Communication” (NVC) या संकल्पनेद्वारे सहानुभूतीपूर्ण संवादाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे (Rosenberg, 2003).

जेव्हा व्यक्ती आदरपूर्वक बोलते, ऐकते आणि भावनिक प्रतिक्रिया नियंत्रित ठेवते, तेव्हा संघर्ष टाळता येतो किंवा कमी करता येतो. त्यामुळे मॅनर्स हे केवळ सामाजिक शिष्टाचार नसून संघर्ष व्यवस्थापनाचे प्रभावी साधन आहे.

मॅनर्स कसे विकसित करावेत?

1. कुटुंबातून योग्य संस्कार: मुलांचे पहिले शिक्षण कुटुंबातच होते. Sigmund Freud यांनी बालपणीच्या अनुभवांचा व्यक्तिमत्त्वावर दीर्घकालीन प्रभाव असल्याचे सांगितले आहे. पालकांचे आदर्श वर्तन, नम्र भाषा आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव मुलांमध्ये मॅनर्स विकसित करतात. सामाजिक शिक्षण सिद्धांतानुसार (Bandura, 1977) मुले निरीक्षणातून शिकतात. त्यामुळे कुटुंब हे मॅनर्सचे प्राथमिक शाळा आहे.

2. आदर्श व्यक्तींचे अनुकरण: व्यक्ती समाजातील आदर्श व्यक्तींना पाहून वर्तन आत्मसात करते. शिक्षक, नेते किंवा सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वे हे रोल मॉडेल ठरतात. उदाहरणार्थ, महात्मा गांधी यांच्या साधेपणा आणि नम्रतेमुळे सामाजिक वर्तनाचे उच्च आदर्श निर्माण झाले. अनुकरण ही शिकण्याची प्रभावी पद्धत असल्याने सकारात्मक रोल मॉडेल्स निवडणे आवश्यक आहे.

3. आत्मपरीक्षण आणि अभिप्राय: “Self-Reflection” आणि “Feedback” या दोन प्रक्रिया व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. Carl Rogers यांच्या मानवतावादी मानसशास्त्रानुसार व्यक्ती स्वतःचे मूल्यांकन करून आणि अभिप्राय स्वीकारून विकास साधू शकते (Rogers, 1961). आपले वर्तन इतरांवर कसा परिणाम करते याचा विचार केल्यास सुधारणा शक्य होते.

4. पुस्तक वाचन आणि प्रशिक्षण: शिष्टाचार आणि संवादकौशल्य यावर आधारित पुस्तके, कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम मॅनर्स विकसित करण्यास मदत करतात. How to Win Friends and Influence People हे Dale Carnegie यांचे पुस्तक सामाजिक वर्तन सुधारण्यासाठी मार्गदर्शक मानले जाते. संवादकौशल्य, देहबोली, सार्वजनिक भाषण या कौशल्यांचे प्रशिक्षण घेतल्यास एटिकेट्स अधिक प्रभावीपणे आत्मसात होतात.

5. भावनिक संतुलन राखणे: भावनिक संतुलन हे सुसंस्कृत वर्तनाचे मूळ आहे. Daniel Goleman यांच्या मते भावनिक बुद्धिमत्तेतील स्व-नियमन आणि सहानुभूती या घटकांमुळे सामाजिक वर्तन संतुलित राहते (Goleman, 1995). राग, मत्सर किंवा तणावाच्या क्षणी संयम राखणे आणि योग्य शब्दांची निवड करणे ही सवय विकसित केल्यास मॅनर्स आपोआप विकसित होतात.

समारोप:

मॅनर्स आणि एटिकेट्स हे केवळ बाह्य दिखावा नसून व्यक्तीच्या अंतर्मनातील संस्कार, मूल्ये आणि सामाजिक जबाबदारीचे प्रतिबिंब आहेत. शिक्षण, करिअर आणि सामाजिक जीवनात यश मिळवण्यासाठी या दोन्ही गोष्टी अत्यंत आवश्यक आहेत. आजच्या स्पर्धात्मक जगात ज्ञान + कौशल्य + शिष्टाचार या त्रिसूत्रीमुळेच व्यक्ती खऱ्या अर्थाने यशस्वी ठरते.

संदर्भ:

Adam, H., & Galinsky, A. D. (2012). Enclothed cognition. Journal of Experimental Social Psychology, 48(4), 918–925.

Ambady, N., & Rosenthal, R. (1992). Thin slices of expressive behavior as predictors of interpersonal consequences: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 111(2), 256–274.

Asch, S. E. (1946). Forming impressions of personality. Journal of Abnormal and Social Psychology, 41(3), 258–290.

Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.

Cialdini, R. B., & Trost, M. R. (1998). Social influence: Social norms, conformity, and compliance. In D. T. Gilbert, S. T. Fiske, & G. Lindzey (Eds.), The handbook of social psychology (4th ed., Vol. 2, pp. 151–192). McGraw-Hill.

Covey, S. R. (1989). The 7 habits of highly effective people. Free Press.

Durkheim, E. (1984). The division of labour in society (W. D. Halls, Trans.). Free Press.

 

Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press.

Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.

Goleman, D. (1995). Emotional intelligence. Bantam Books.

Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The seven principles for making marriage work. Crown Publishers.

Gouldner, A. W. (1960). The norm of reciprocity: A preliminary statement. American Sociological Review, 25(2), 161–178.

Hofstede, G. (2001). Culture's consequences: Comparing values, behaviours, institutions, and organizations across nations (2nd ed.). Sage Publications.

Kahneman, D. (1973). Attention and effort. Prentice-Hall.

Kohlberg, L. (1981). Essays on moral development: Vol. 1. The philosophy of moral development. Harper & Row.

Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106–131.

Martin, J. S., & Chaney, L. H. (2012). Global business etiquette: A guide to international communication and customs (2nd ed.). Praeger.

Post, P. (2017). Emily Post’s etiquette (18th ed.). William Morrow.

Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2019). Organizational behavior (18th ed.). Pearson.

Rogers, C. R. (1961). On becoming a person. Houghton Mifflin.

Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent communication: A language of life. PuddleDancer Press.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

Shea, V. (1994). Netiquette. Albion Books.

Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326.

Thorndike, E. L. (1920). A constant error in psychological ratings. Journal of Applied Psychology, 4(1), 25–29.

Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70.