अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

 

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात सिग्मंड फ्रॉईड आणि कार्ल युंग यांच्यासोबत ज्यांचा उल्लेख “त्रयी” (Freud–Jung–Adler) म्हणून केला जातो, त्यांपैकी अल्फ्रेड अ‍ॅडलर हे एक महत्त्वाचे नाव आहे. अ‍ॅडलर यांनी माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहण्याची दिशा बदलून टाकली. त्यांच्या मते माणूस केवळ भूतकाळातील दडपलेल्या प्रेरणांनी चालत नाही, तर तो भविष्यातील ध्येयांनी प्रेरित असतो (teleological orientation). त्यांनी ‘न्यूनगंड’ (Inferiority) ही संकल्पना केवळ मानसिक कमकुवतपणा म्हणून न पाहता ती प्रगती, परिश्रम आणि आत्मोन्नतीची उगमस्थाने आहेत, असे प्रतिपादन केले (Adler, 1927/1954). त्यामुळेच त्यांना “आशावादी मानसशास्त्रज्ञ” असे संबोधले जाते.

बालपणातील संघर्ष : न्यूनतेतून उगवलेली जिद्द

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर यांचा जन्म 7 फेब्रुवारी 1870 रोजी Vienna येथे एका मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात झाला. बालपणात त्यांना रॅकेट्स (हाडांच्या वाढीतील समस्या) आणि गंभीर न्यूमोनियाचा त्रास झाला होता. एका प्रसंगी डॉक्टरांनी त्यांच्या जगण्याबाबत कमी आशा व्यक्त केली होती, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रांमध्ये आढळतो (Bottome, 1939). या शारीरिक अशक्तपणामुळे ते बालपणी इतर मुलांच्या तुलनेत खेळांमध्ये मागे पडत; विशेषतः मोठ्या भावाच्या तुलनेत स्वतःला कमी समजत.

याच अनुभवातून ‘न्यूनतेची भावना’ ही मानवी विकासाची नैसर्गिक अवस्था आहे, ही त्यांची मूलभूत संकल्पना निर्माण झाली. अ‍ॅडलर यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीला बालपणात शारीरिक, बौद्धिक किंवा सामाजिक या स्वरूपात न्यूनतेची जाणीव होते. परंतु ही जाणीव नकारात्मक नसून ती व्यक्तीला “श्रेष्ठत्वासाठी धडपड” (striving for superiority) करण्यास प्रवृत्त करते (Adler, 1930).

अशा प्रकारे, त्यांच्या स्वतःच्या जीवनातील संघर्षच त्यांच्या मानसशास्त्रीय सिद्धांताचा पाया बनला. आधुनिक वैकासिक मानसशास्त्रातही बालपणीचे अनुभव व्यक्तिमत्त्वाच्या घडणीत महत्त्वाचे असतात, हे मान्य केले जाते (Feist & Feist, 2009). त्यामुळे अ‍ॅडलर यांचे जीवन हे सिद्धांत आणि अनुभव यांचे सुसंगत उदाहरण ठरते. ‘ज्याला आपण कमतरता समजतो, तीच आपल्या ध्येयाची दिशा ठरवू शकते’ हा संदेश अ‍ॅडलर यांच्या जीवनातून स्पष्टपणे दिसतो.

वैद्यकीय शिक्षण आणि मानसशास्त्राकडे वळलेला प्रवास

अ‍ॅडलर यांनी University of Vienna येथे वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि 1895 साली एम.डी. पदवी प्राप्त केली. सुरुवातीला त्यांनी नेत्रतज्ज्ञ (ophthalmologist) म्हणून काम सुरू केले; परंतु लवकरच त्यांनी सामान्य वैद्यकीय प्रॅक्टिसकडे वळत रुग्णांच्या सामाजिक आणि मानसिक परिस्थितीचे निरीक्षण सुरू केले. औद्योगिक कामगारांच्या आरोग्यावर सामाजिक परिस्थितीचा प्रभाव कसा पडतो, यावरील त्यांचा पहिला ग्रंथ Health Book for the Tailor Trade (1898) हा सामाजिक वैद्यकशास्त्राचा प्रारंभिक नमुना मानला जातो.

1902 मध्ये ते सिग्मंड फ्रायड यांच्या चर्चासत्र गटात (Vienna Psychoanalytic Society) सहभागी झाले. प्रारंभी ते फ्रॉईडचे सहकारी आणि समर्थक होते. तथापि, लवकरच त्यांच्या विचारांमध्ये मूलभूत मतभेद उभे राहिले. फ्रॉईडने मानवी वर्तनाचा पाया मुख्यतः लैंगिक प्रेरणांमध्ये (libido theory) शोधला, तर अ‍ॅडलर यांनी सामाजिक घटक, स्व-आदर, ध्येयाभिमुखता आणि जीवनशैली यांना अधिक महत्त्व दिले (Freud, 1914; Adler, 1912).

1911 मध्ये अ‍ॅडलर यांनी फ्रॉईडच्या गटातून बाहेर पडत स्वतःची “Individual Psychology” ही शाखा स्थापन केली. त्यांच्या मते, व्यक्तीचे वर्तन समजून घेण्यासाठी तिला एक ‘एकात्म संपूर्णता’ (holistic unity) म्हणून पाहिले पाहिजे. माणूस हा समाजाशी जोडलेला असतो; म्हणून “Social Interest” (Gemeinschaftsgefühl) ही संकल्पना त्यांनी मानसिक आरोग्याचा मुख्य निकष मानली (Adler, 1927/1954). महान व्यक्तींच्या सावलीत राहून अनुकरण करणे सोपे असते; परंतु स्वतंत्र विचार मांडून नवा मार्ग निर्माण करणे धैर्याचे लक्षण असते. अ‍ॅडलर यांनी हे धैर्य दाखवले.

त्यांच्या या दृष्टिकोनामुळे मानसशास्त्रात मानवतावादी आणि सकारात्मक प्रवाहाला चालना मिळाली. पुढे कार्ल रॉजर्स आणि अब्राहम मॅस्लो यांच्या मानवतावादी मानसशास्त्रावरही अ‍ॅडलर यांच्या विचारांचा अप्रत्यक्ष प्रभाव दिसून येतो (Corey, 2017).

वैयक्तिक मानसशास्त्र (Individual Psychology): माणसाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी

अ‍ॅडलर यांच्या वैयक्तिक मानसशास्त्र या सिद्धांताने मानसशास्त्रात एक मूलभूत बदल घडवून आणला. त्यांनी माणसाला केवळ जैविक प्रवृत्ती किंवा लैंगिक प्रेरणांच्या चौकटीत न पाहता, तो एक उद्दिष्टाभिमुख (goal-oriented), सामाजिक आणि सर्जनशील अस्तित्व आहे, असे प्रतिपादन केले. अ‍ॅडलर यांच्या मते व्यक्ती ही एक “अखंड एकक” (indivisible whole) आहे; तिच्या भावना, विचार आणि वर्तन यांना वेगवेगळे न समजता एकात्मिक दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे (Adler, 1927/1954).

1. न्यूनतेची जाणीव (Feelings of Inferiority)

अ‍ॅडलर यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीला बालपणापासूनच काही ना काही प्रकारची न्यूनतेची जाणीव असते. बालक शारीरिकदृष्ट्या दुर्बल, इतरांवर अवलंबून आणि मर्यादित क्षमतांचे असल्यामुळे त्याला आपली अपूर्णता जाणवते. ही न्यूनतेची भावना ही रोगात्मक नसून विकासाचा नैसर्गिक भाग आहे (Adler, 1930).

अ‍ॅडलर यांनी स्पष्ट केले की न्यूनतेची भावना दोन प्रकारची असू शकते —

• सामान्य न्यूनतेची जाणीव (Normal inferiority) – जी प्रगतीसाठी प्रेरक असते.
• न्यूनगंड (Inferiority complex) – जेव्हा व्यक्ती स्वतःच्या मर्यादा अतिरेकीपणे अनुभवते आणि प्रयत्न करणेच थांबवते.

त्यांच्या मते, “मानव हा मूलतः अपूर्णतेतून परिपूर्णतेकडे जाण्याचा प्रयत्न करणारा जीव आहे.” ही संकल्पना विकासात्मक मानसशास्त्रात अत्यंत प्रभावी ठरली (Ansbacher & Ansbacher, 1956).

2. प्रगतीकडे ढकलणारी शक्ती

अ‍ॅडलर यांच्या मते न्यूनतेची जाणीव हीच व्यक्तीला प्रगतीकडे ढकलते. ज्या व्यक्तीला स्वतःमध्ये कमतरता जाणवते, तीच व्यक्ती त्या कमतरतेवर मात करण्यासाठी प्रयत्न करते. उदाहरणार्थ, शारीरिकदृष्ट्या अशक्त असलेले बालक पुढे जाऊन क्रीडापटू होण्याचा प्रयत्न करू शकते.

ही प्रक्रिया त्यांनी Compensation (भरपाई) आणि Overcompensation (अतिभरपाई) या संकल्पनांद्वारे स्पष्ट केली (Adler, 1927/1954). म्हणजेच, माणूस आपल्या न्यूनतेची भरपाई करण्यासाठी नवीन कौशल्ये विकसित करतो. यामुळे न्यूनतेची भावना ही नकारात्मक नसून सर्जनशील आणि विकासात्मक ठरते.

3. भविष्योन्मुख प्रेरणा (Teleology)

अ‍ॅडलर यांनी मानसशास्त्रात Teleological Approach (ध्येयाभिमुख दृष्टिकोन) मांडला. त्यांच्या मते, माणूस भूतकाळातील घटनांनी पूर्णपणे नियंत्रित नसतो; तो भविष्यातील ध्येयांनी प्रेरित असतो.

ही भूमिका Sigmund Freud यांच्या causal determinism (कारण-परिणामावर आधारित दृष्टिकोन) पासून वेगळी होती. अ‍ॅडलर म्हणतात की, व्यक्तीचे वर्तमान वर्तन हे तिच्या “काल्पनिक अंतिम ध्येय” (fictional finalism) कडे जाणाऱ्या प्रवासाचा भाग असते (Adler, 1912/1964).

उदाहरणार्थ, “मी यशस्वी होईन” हा विश्वास व्यक्तीच्या आजच्या प्रयत्नांना आकार देतो. त्यामुळे माणूस भूतकाळाचा कैदी नसून भविष्यातील आशेचा शिल्पकार आहे.

4. Striving for Superiority (श्रेष्ठत्वासाठी धडपड)

अ‍ॅडलर यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीमध्ये Striving for Superiority म्हणजेच स्वतःला अधिक सक्षम, अधिक परिपूर्ण आणि अधिक अर्थपूर्ण बनवण्याची प्रेरणा असते. ही प्रेरणा स्वार्थी अहंकारातून नव्हे, तर स्वतःच्या विकासासाठी असते (Adler, 1930).

त्यांच्या मते ही धडपड जर केवळ वैयक्तिक यशासाठी मर्यादित राहिली, तर ती न्यूनगंड किंवा सत्ता-केंद्री वृत्ती निर्माण करू शकते; परंतु जर ती समाजहिताशी जोडली गेली, तर ती सर्जनशीलता आणि सामाजिक योगदान घडवते.

अ‍ॅडलर यांचा दृष्टिकोन मानवतावादी मानसशास्त्राच्या पुढील प्रवाहावर प्रभाव टाकणारा ठरला. विशेषतः Abraham Maslow यांच्या self-actualization संकल्पनेत अ‍ॅडलरच्या श्रेष्ठत्व-प्रेरणेची छाया दिसते.

5. Social Interest (सामाजिक भावना) आणि मानसिक आरोग्य

अ‍ॅडलर यांच्या सिद्धांतातील सर्वात महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे Social Interest. याचा अर्थ समाजाशी जोडलेपणाची भावना, सहानुभूती, सहकार्य आणि परस्परावलंबनाची जाणीव. त्यांच्या मते, खरे मानसिक आरोग्य म्हणजे समाजाशी सुसंवाद साधण्याची क्षमता. जी व्यक्ती इतरांच्या कल्याणाशी स्वतःचे ध्येय जोडते, ती मानसिकदृष्ट्या अधिक संतुलित असते (Adler, 1927/1954).

Social Interest ही जन्मतः पूर्ण विकसित नसते; ती बालपणातील संगोपन, पालकांचे प्रेम आणि सामाजिक अनुभव यांद्वारे विकसित होते. अ‍ॅडलर यांच्या मते, मानसिक विकृती ही सामाजिक भावनेच्या अभावातून निर्माण होते. ही संकल्पना आजच्या सकारात्मक मानसशास्त्र, सामुदायिक समुपदेशन आणि शैक्षणिक मानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

अ‍ॅडलर यांची वैयक्तिक मानसशास्त्र माणसाला आशावादी, सर्जनशील आणि समाजाभिमुख अस्तित्व म्हणून पाहते. न्यूनतेची जाणीव ही विकासाची सुरुवात आहे; श्रेष्ठत्वासाठीची धडपड ही प्रगतीची ऊर्जा आहे; आणि सामाजिक भावना ही मानसिक आरोग्याची कसोटी आहे. अ‍ॅडलर यांनी मांडलेली ही दृष्टी आजही मानसोपचार, शिक्षण आणि वैयक्तिक विकास या सर्व क्षेत्रांत मार्गदर्शक ठरते.

शिक्षक, समुपदेशक आणि समाजसुधारक

Alfred Adler यांनी मानसशास्त्र केवळ सिद्धांतांच्या चौकटीत मर्यादित ठेवले नाही; त्यांनी ते थेट समाजजीवनात उतरवले. 1920 च्या दशकात त्यांनी Vienna येथे शाळांमध्ये Child Guidance Clinics (बाल मार्गदर्शन केंद्रे) स्थापन केली. या केंद्रांमध्ये शिक्षक, पालक आणि मानसशास्त्रज्ञ एकत्र येऊन मुलांच्या वर्तनसमस्या, अभ्यासातील अडचणी, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि सामाजिक जुळवणुकीच्या प्रश्नांवर चर्चा करत. अ‍ॅडलर यांचा आग्रह होता की मुलांचे वर्तन हे केवळ शिस्तभंग नसून त्यांच्या जीवनशैलीचे आणि न्यूनतेच्या अनुभवांचे प्रतिबिंब असते (Adler, 1927/1954).

त्यांच्या वैयक्तिक मानसशास्त्रानुसार प्रत्येक मूल समाजात आपले स्थान शोधत असते. जर त्याला स्वीकार, प्रोत्साहन आणि सहकार्याची भावना (Social Interest) मिळाली, तर ते सकारात्मक दिशेने विकसित होते (Adler, 1931). म्हणूनच त्यांनी पालक-शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले. ते म्हणत “It is easier to fight for one’s principles than to live up to them.” या विधानातून त्यांनी शिक्षणात सैद्धांतिक आदर्शांपेक्षा व्यवहारातील सहकार्य, समजूतदारपणा आणि प्रोत्साहन यांना महत्त्व दिले.

पहिल्या महायुद्धानंतर युरोपमध्ये सामाजिक आणि मानसिक अस्थैर्य वाढले होते. युद्धामुळे निर्माण झालेल्या न्यूनतेच्या भावना, आर्थिक संकटे आणि कौटुंबिक तणाव यामुळे अनेकांना मानसिक आधाराची गरज होती. अ‍ॅडलर यांनी सार्वजनिक व्याख्याने, समुदायपर चर्चा आणि समुपदेशनाद्वारे समाजातील मानसिक समस्यांवर काम केले (Ansbacher & Ansbacher, 1956). त्यांच्या विचारांचा प्रभाव पुढे शिक्षणशास्त्र, कौटुंबिक समुपदेशन, शालेय मानसशास्त्र आणि सकारात्मक मानसशास्त्रावर दिसून येतो. विशेषतः “Encouragement” (प्रोत्साहन) ही संकल्पना आजच्या Positive Psychology मध्ये महत्त्वाची मानली जाते (Seligman, 2011).

अ‍ॅडलर यांचा ठाम विश्वास होता- “मुलांना समजून घेतले, तर समाज बदलू शकतो.”

त्यांच्या मते, बालपणातील अनुभव हे व्यक्तीच्या जीवनशैलीचे मूळ असतात; म्हणून शिक्षणव्यवस्थेत मानवी मूल्ये, सहकार्य आणि सामाजिक जाणीव रुजवली तर भविष्यातील समाज अधिक सुदृढ होईल (Adler, 1931).

संकटांवर मात करण्याची प्रेरणा

अ‍ॅडलर यांच्या संपूर्ण जीवनातून आणि सिद्धांतातून काही मूलभूत प्रेरणादायी संदेश स्पष्ट होतात. त्यांच्या मते “न्यूनगंड” (Inferiority Feelings) ही मानवी विकासाची नैसर्गिक सुरुवात आहे. प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही मर्यादा अनुभवते; परंतु हीच भावना श्रेष्ठत्वासाठी धडपड निर्माण करते (Adler, 1927/1954). त्यामुळे न्यूनगंड हा अपयश नसून प्रगतीचा प्रेरक स्रोत आहे.

अ‍ॅडलर यांनी teleological approach मांडला—म्हणजे माणूस भूतकाळाच्या आघातांनी पूर्णपणे नियंत्रित नसतो; तो भविष्यातील ध्येयांनी प्रेरित असतो (Adler, 1931). म्हणूनच ते म्हणतात की भूतकाळ आपल्याला मर्यादित करत नाही; आपली ध्येये आणि जीवनाचे उद्दिष्टे आपले भविष्य घडवतात.

त्यांच्या “Social Interest” या संकल्पनेनुसार व्यक्ती आणि समाज यांचे नाते जर तुटले, तर मानसिक आरोग्य ढासळते. स्वार्थी श्रेष्ठत्वाऐवजी सहकार्यात्मक श्रेष्ठत्व (cooperative superiority) आवश्यक आहे (Ansbacher & Ansbacher, 1956). आधुनिक सामुदायिक मानसशास्त्र (Community Psychology) आणि कौटुंबिक उपचार पद्धतींमध्ये ही भूमिका स्पष्ट दिसते.

1937  साली व्याख्यान दौऱ्यावर असताना Scotland येथे त्यांचे अचानक निधन झाले. शेवटच्या क्षणापर्यंत ते ज्ञानप्रसार आणि व्याख्यानांद्वारे समाजप्रबोधन करत होते. त्यांच्या मृत्यूने मानसशास्त्रविश्वाला मोठी हानी झाली; परंतु त्यांच्या विचारांची प्रेरणा आजही जिवंत आहे.

आजच्या काळातील अ‍ॅडलर

आजच्या स्पर्धात्मक आणि तुलना-केंद्रित जगात अ‍ॅडलर यांचे विचार अधिक सुसंगत वाटतात. सोशल मीडियामुळे सतत इतरांशी तुलना करण्याची प्रवृत्ती वाढली आहे. यामुळे न्यूनतेची भावना तीव्र होऊ शकते. अ‍ॅडलर यांच्या मते तुलना हा विकासाचा योग्य मार्ग नाही; त्याऐवजी व्यक्तीने स्वतःचे ध्येय निश्चित करून त्या दिशेने प्रयत्न करावेत (Adler, 1931).

त्यांचा दृष्टिकोन आशावादी आणि मानवी मूल्यांवर आधारित होता. त्यांनी व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी तिच्या जीवनशैलीला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. “स्वतःच्या मर्यादांना स्वीकारा आणि त्यांवर काम करा” हा संदेश आजच्या मानसिक आरोग्य चळवळींमध्येही प्रतिबिंबित होतो.

अ‍ॅडलर यांच्या विचारांनी सकारात्मक मानसशास्त्र, समुपदेशन, शालेय मानसशास्त्र आणि नेतृत्व विकास या क्षेत्रांमध्ये महत्त्वपूर्ण पाया घातला आहे. त्यांच्या मते मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ विकारांचा अभाव नसून, सामाजिक जुळवणूक, अर्थपूर्ण ध्येय आणि सहकार्याची वृत्ती होय—हा दृष्टिकोन आजही अत्यंत आधुनिक आणि प्रेरणादायी वाटतो.

समारोप:

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर यांचे जीवन हे एका अशक्त, न्यूनगंडाने ग्रस्त मुलापासून जागतिक स्तरावरील मानसशास्त्रज्ञ होण्याचा प्रवास आहे. त्यांनी आपल्याला शिकवले की आपल्या कमतरता आपले शत्रू नाहीत; त्या आपल्याला उंच झेप घेण्यासाठी तयार करतात. त्यांचे जीवन हे धैर्य, स्वातंत्र्य आणि समाजहिताची जाणीव यांचे सुंदर मिश्रण आहे. जर आपण आपल्या न्यूनतेकडे नकारात्मक न पाहता ती प्रगतीची प्रेरणा मानली, तर प्रत्येकजण आपल्या आयुष्यातील “श्रेष्ठत्व” साध्य करू शकतो हीच अ‍ॅडलर यांची खरी प्रेरणा.

संदर्भ:

Adler, A. (1912/1964). The Neurotic Constitution. New York: Harper & Row.

Adler, A. (1927/1954). Understanding Human Nature. New York: Fawcett.

Adler, A. (1930). The Education of Children. Chicago: Henry Regnery.

Adler, A. (1930). The Science of Living.

Adler, A. (1931). What Life Should Mean to You. Boston: Little, Brown.

Ansbacher, H. L., & Ansbacher, R. R. (Eds.). (1956). The Individual Psychology of Alfred Adler. New York: Basic Books.

Bottome, P. (1939). Alfred Adler: Apostle of Freedom.

Corey, G. (2017). Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy.

Feist, J., & Feist, G. (2009). Theories of Personality.

Freud, S. (1914). On the History of the Psycho-Analytic Movement.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. New York: Free Press.