कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

 

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत ज्यांनी केवळ सिद्धांत मांडले नाहीत, तर माणसाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकली. कार्ल रॉजर्स हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव आहे. विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रावर सिग्मंड फ्रॉइड यांच्या मनोविश्लेषणाचा आणि वर्तनवादी दृष्टिकोनाचा प्रभाव असताना, रॉजर्स यांनी “मानवतावादी मानसशास्त्र” या तिसऱ्या प्रवाहाची पायाभरणी केली (Rogers, 1951; Schultz & Schultz, 2016). त्यांनी माणसाकडे ‘समस्याग्रस्त रुग्ण’ म्हणून नव्हे, तर ‘स्व-विकासाच्या क्षमतेने परिपूर्ण व्यक्ती’ म्हणून पाहिले.

रॉजर्स यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीमध्ये “actualizing tendency” म्हणजेच स्वतःची सर्वोच्च क्षमता साध्य करण्याची अंतर्गत प्रेरणा अस्तित्वात असते (Rogers, 1959). ही भूमिका त्या काळातील नियतीवादी दृष्टिकोनांपासून वेगळी होती. त्यांच्या जीवनप्रवासात आत्मशोध, अंतर्मुखता, मूल्यनिष्ठा आणि मानवी क्षमतेवरील अढळ विश्वास यांचा प्रभाव दिसून येतो. म्हणूनच त्यांचे जीवन हे केवळ शैक्षणिक योगदान नसून, मानवी संवेदनशीलतेचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.

बालपण आणि मूल्यांची जडणघडण

कार्ल रॉजर्स यांचा जन्म 8 जानेवारी 1902 रोजी अमेरिकेतील इलिनॉय राज्यात झाला. त्यांचे कुटुंब अत्यंत धार्मिक, नैतिकताप्रिय आणि शिस्तप्रिय होते. त्यांच्या आई-वडिलांचा प्रोटेस्टंट ख्रिश्चन धर्मावर दृढ विश्वास होता. घरातील वातावरणात कठोर नैतिक मूल्ये, स्वअनुशासन आणि परिश्रम यांना विशेष महत्त्व होते (Thorne, 1992).

बालपणी रॉजर्स अत्यंत लाजाळू, अंतर्मुख आणि अभ्यासू होते. सामाजिक समारंभांपेक्षा त्यांना वाचन, चिंतन आणि एकांत आवडत असे. त्यांनी आपल्या आत्मचरित्रात्मक लेखनात नमूद केले आहे की, लहानपणी त्यांना मित्रमैत्रिणींपेक्षा पुस्तकांमध्ये अधिक समाधान मिळत असे (Rogers, 1961). ही अंतर्मुख वृत्ती नंतर त्यांच्या व्यावसायिक आयुष्यात मोठी ताकद ठरली.

स्वतःच्या भावनांचे निरीक्षण, अनुभवांचे चिंतन आणि अंतर्गत संघर्षांचे विश्लेषण करण्याची त्यांची सवयच पुढे त्यांच्या “Self” आणि “Self-Concept” या संकल्पनांच्या मांडणीत दिसून येते (Rogers, 1959). त्यांनी अनुभवाला प्राधान्य दिले आणि व्यक्तीच्या अंतर्गत जगाला समजून घेणे ही मानसशास्त्राची मध्यवर्ती प्रक्रिया आहे, असे प्रतिपादन केले.

त्यांच्या बालपणीच्या कौटुंबिक वातावरणाने त्यांना नैतिकतेचे भान दिले; परंतु त्याचबरोबर कठोर मूल्यव्यवस्थेमुळे अंतर्गत दडपणाचाही अनुभव आला. पुढे त्यांनी “conditions of worth” ही संकल्पना मांडताना स्पष्ट केले की, जेव्हा व्यक्तीला प्रेम आणि स्वीकार काही अटींवर मिळतो, तेव्हा तिच्या स्व-विकासात अडथळे निर्माण होतात (Rogers, 1959). हे निरीक्षण त्यांच्या स्वतःच्या जीवनानुभवांवर आधारित होते, असे अनेक चरित्रकारांनी नमूद केले आहे (Thorne, 1992).

यामुळेच त्यांच्या विचारांमध्ये “unconditional positive regard” बिनशर्त स्वीकार या संकल्पनेला केंद्रस्थानी स्थान मिळाले. त्यांच्या बालपणीच्या अनुभवांनीच त्यांना हे जाणवले की, खरा विकास तेव्हाच शक्य होतो जेव्हा व्यक्तीला निर्भेळ स्वीकार आणि समज मिळते.

धर्मशास्त्रातून मानसशास्त्राकडे

प्रारंभी रॉजर्स यांनी कृषीशास्त्र विषय घेतला; परंतु लवकरच त्यांनी धर्मशास्त्र (Theology) या क्षेत्रात प्रवेश केला. ते शिकागो येथील Union Theological Seminary मध्ये दाखल झाले. त्या काळात ते ख्रिश्चन धर्मोपदेशक होण्याच्या विचारात होते (Schultz & Schultz, 2016).

मात्र, शिक्षणादरम्यान त्यांना विविध विचारप्रवाहांचा परिचय झाला. विशेषतः तत्त्वज्ञान, मानवी अनुभव आणि वैयक्तिक श्रद्धा यांवरील चर्चांनी त्यांच्यात प्रश्न निर्माण केले. त्यांनी अनुभवले की, धर्मशास्त्राच्या चौकटीत मानवी दुःख, संघर्ष आणि वैयक्तिक ओळख यांची सर्वांगीण समज मिळत नाही. एका महत्त्वपूर्ण चर्चासत्रानंतर त्यांनी ठरवले की, ते कोणत्याही निश्चित धार्मिक मतप्रणालीला बांधील राहू शकत नाहीत (Rogers, 1961).

हा त्यांच्या आयुष्यातील निर्णायक टर्निंग पॉइंट होता. त्यांनी धर्मशास्त्र सोडून मानसशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला आणि पुढे क्लिनिकल मानसशास्त्रात प्राविण्य मिळवले. 1931 मध्ये त्यांनी पीएच.डी. पदवी प्राप्त केली.

हा दिशाबदल केवळ शैक्षणिक नव्हता; तो वैचारिक आणि अस्तित्ववादी होता. त्यांनी “authority” पेक्षा “experience” ला महत्त्व दिले. पुढे त्यांनी स्पष्टपणे लिहिले की, “Experience is, for me, the highest authority” (Rogers, 1961).

धर्मशास्त्रातून मानसशास्त्राकडे झालेला हा प्रवास त्यांच्या मानवतावादी दृष्टिकोनाचा पाया ठरला. त्यांनी बाह्य तत्त्वांपेक्षा व्यक्तीच्या अंतर्गत अनुभवावर विश्वास ठेवला. म्हणूनच त्यांच्या उपचारपद्धतीत तज्ज्ञ हा अधिकारवाणी मार्गदर्शक नसून, सहप्रवासी असतो (Rogers, 1951).

या जीवनप्रसंगातून प्रेरणा अशी मिळते की, प्रारंभी निवडलेला मार्ग अंतिम असायलाच हवा असे नाही. वैचारिक प्रामाणिकता आणि आत्मसंवाद यांच्या आधारे दिशा बदलण्याचे धैर्य हेच व्यक्तिमत्त्व घडवते. रॉजर्स यांनी स्वतःच्या अंतर्मनाचा आवाज ऐकून जीवनाची दिशा बदलली; आणि त्याच निर्णयामुळे मानसशास्त्राला मानवतावादी परिमाण लाभले.

Client-Centered Therapy: माणूस केंद्रस्थानी

मानवतावादी मानसशास्त्राच्या इतिहासात कार्ल रॉजर्स यांनी विकसित केलेली Client-Centered Therapy (नंतर Person-Centered Therapy) ही उपचारपद्धती एक मूलगामी परिवर्तन घडवणारी संकल्पना ठरली. विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसोपचाराच्या क्षेत्रात मनोविश्लेषण आणि वर्तनवाद या दोन प्रवाहांचे वर्चस्व होते. या दोन्ही पद्धतींमध्ये तज्ज्ञ हा विश्लेषक, मार्गदर्शक किंवा वर्तन-नियंत्रक म्हणून अधिकारवाणी भूमिकेत असायचा. रुग्ण हा समस्याग्रस्त, निदानयोग्य आणि सुधारणा आवश्यक असलेला घटक म्हणून पाहिला जाई (Corey, 2017).

याच्या पूर्ण विरुद्ध दिशेने रॉजर्स यांनी मांडले की, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये स्वतःच्या समस्या समजून घेण्याची आणि त्यावर उपाय शोधण्याची अंतर्गत क्षमता असते. त्यांनी याला actualizing tendency असे संबोधले की मानवामध्ये स्वतःची वाढ, परिपूर्णता आणि सुसंगतता साधण्याची नैसर्गिक प्रेरणा असते (Rogers, 1951). त्यामुळे उपचारप्रक्रियेचा केंद्रबिंदू तज्ज्ञ नसून क्लायंट असावा, असे त्यांनी ठामपणे प्रतिपादित केले.

अ. तत्त्वज्ञानाचा पाया

रॉजर्स यांच्या मते मानसोपचार म्हणजे सल्ला देणे, उपदेश करणे किंवा निदान करणे नव्हे; तर तो एक मानवी, प्रामाणिक आणि समजुतीचा संवाद आहे. त्यांनी 1957 साली मांडलेल्या प्रसिद्ध लेखात उपचारात्मक बदलासाठी आवश्यक आणि पुरेशा अटी स्पष्ट केल्या (Rogers, 1957). या अटी तीन मूलभूत गुणांवर आधारलेल्या आहेत

1. Unconditional Positive Regard (बीनशर्त स्वीकृती)

बीनशर्त स्वीकृती म्हणजे क्लायंटला त्याच्या सर्व भावना, विचार आणि अनुभवांसह कोणत्याही अटींशिवाय स्वीकारणे. याचा अर्थ चुकीच्या वर्तनाला समर्थन देणे नव्हे; तर त्या व्यक्तीच्या अस्तित्वाला आणि मानवी मूल्याला आदर देणे होय.

रॉजर्स यांच्या मते, बहुतेक मानसिक ताण आणि विसंगती (incongruence) या conditions of worth मुळे निर्माण होतात म्हणजेच व्यक्तीला प्रेम किंवा स्वीकार मिळण्यासाठी काही अटी पूर्ण कराव्या लागतात (Rogers, 1959). जेव्हा उपचारात निःशर्त स्वीकृती मिळते, तेव्हा व्यक्ती हळूहळू स्वतःच्या खऱ्या अनुभवांशी संपर्क साधू लागते आणि तिच्या self-concept मध्ये सुसंगती येऊ लागते. संशोधनाने देखील दाखवले आहे की, therapist कडून मिळणारी उबदारता आणि स्वीकार उपचाराच्या परिणामकारकतेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात (Norcross & Lambert, 2019).

2. Empathy (परानुभूतीपूर्ण समज)

Empathy म्हणजे क्लायंटच्या अंतर्गत अनुभवविश्वात प्रवेश करून त्याच्या नजरेतून जग पाहण्याची क्षमता. ही केवळ सहानुभूती (sympathy) नसून, ती सखोल समज आहे.

रॉजर्स यांच्या मते, जेव्हा therapist क्लायंटच्या भावनिक अनुभवांना अचूकपणे प्रतिबिंबित करतो, तेव्हा क्लायंटला स्वतःचे अनुभव अधिक स्पष्ट आणि सुरक्षित वाटू लागतात (Rogers, 1951). Empathic understanding मुळे व्यक्तीमध्ये आत्मस्वीकार आणि आत्मजागरूकता वाढते. आधुनिक मानसोपचार संशोधनातही empathy हा उपचारातील सर्वात प्रभावी घटकांपैकी एक मानला जातो (Elliott et al., 2011).

3. Congruence (प्रामाणिकता व सुसंगती)

Congruence म्हणजे therapist चा अंतर्गत अनुभव आणि बाह्य वर्तन यामध्ये सुसंगती असणे. म्हणजेच therapist कृत्रिम, तटस्थ किंवा मुखवटाधारी न राहता प्रामाणिक आणि जिवंत असतो.

रॉजर्स यांच्या मते, therapist जर स्वतःशी प्रामाणिक नसेल, तर उपचारसंबंध कृत्रिम राहतो आणि क्लायंटला सुरक्षिततेची अनुभूती मिळत नाही (Rogers, 1957). Congruence मुळे उपचारसंबंधात विश्वास आणि पारदर्शकता निर्माण होते.

ब. उपचारापलीकडील जीवनदृष्टी

Client-Centered Therapy ही केवळ उपचारपद्धती नसून, ती एक जीवनदृष्टी आहे. निःशर्त स्वीकृती, सहानुभूती आणि प्रामाणिकता ही तत्त्वे केवळ क्लिनिकमध्येच नव्हे, तर शिक्षण, नेतृत्व, पालकत्व आणि सामाजिक संवादातही लागू होतात (Rogers, 1969).

रॉजर्स यांनी शिक्षणक्षेत्रातही Student-Centered Learning ही संकल्पना मांडली. त्यांचा विश्वास होता की, जेव्हा विद्यार्थ्यांना आदर आणि स्वातंत्र्य दिले जाते, तेव्हा त्यांची सर्जनशीलता आणि शिकण्याची प्रेरणा वाढते.

क. मानसशास्त्रीय परिणाम आणि प्रेरणा

Client-Centered Therapy चा मूलभूत संदेश असा आहे की, बदल लादला जात नाही; तो उगम पावतो. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला निःशर्त स्वीकार, सहानुभूती आणि प्रामाणिक संवाद मिळतो, तेव्हा तिच्यातील सुप्त शक्ती जागृत होते. रॉजर्स यांच्या शब्दांत:

“The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.” (Rogers, 1961)

ही संकल्पना आजच्या मानसोपचारात therapeutic alliance या संज्ञेतून अधिक विकसित झाली आहे. संशोधनानुसार, उपचारातील नातेसंबंधाची गुणवत्ता ही कोणत्याही विशिष्ट तंत्रापेक्षा अधिक प्रभावी घटक ठरते (Norcross & Wampold, 2018).

Humanistic Psychology: तिसरी लाट

20व्या शतकाच्या मध्यावर मानसशास्त्रात दोन प्रभावी प्रवाह प्रबळ होते; Sigmund Freud यांचे मनोविश्लेषण आणि John B. Watson व B. F. Skinner यांच्या नेतृत्वाखालील वर्तनवाद. मनोविश्लेषणाने मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण अचेतन प्रवृत्ती, लैंगिक व आक्रमक प्रेरणा, आणि बाल्यकालीन अनुभवांच्या चौकटीत केले (Freud, 1923/1961). दुसरीकडे वर्तनवादाने केवळ निरीक्षणीय वर्तन, उद्दीपक-प्रतिसाद संबंध आणि बक्षीस-दंड यांच्या आधारे मानवी शिकण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला (Watson, 1913; Skinner, 1953). या दोन्ही प्रवाहांनी मानसशास्त्राला शास्त्रीय पायाभूत रचना दिली; परंतु त्यांच्यावर अशी टीका झाली की त्यांनी माणसाच्या व्यक्तिनिष्ठ अनुभवांना, स्वातंत्र्याला आणि सर्जनशील क्षमतेला पुरेशी जागा दिली नाही.

याच पार्श्वभूमीवर 1950-60 च्या दशकात “Humanistic Psychology” ही तिसरी लाट उदयास आली. या प्रवाहाचे प्रमुख आधारस्तंभ होते Carl Rogers आणि Abraham Maslow. मानवतावादी मानसशास्त्राने माणसाकडे समस्या-केंद्रित किंवा यांत्रिक दृष्टिकोनातून न पाहता, त्याला सजग, अर्थनिर्मिती करणारे, मूल्याधिष्ठित आणि वाढीची क्षमता असलेले संपूर्ण अस्तित्व म्हणून पाहण्याचा आग्रह धरला (Maslow, 1968; Rogers, 1961). हा दृष्टिकोन अस्तित्ववादी तत्त्वज्ञान, प्रगतिक शिक्षण आणि फिनोमेनोलॉजिकल परंपरेने प्रेरित होता.

रॉजर्स यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये “Actualizing Tendency” म्हणजे स्वतःच्या क्षमतांचा सर्वोच्च विकास करण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती अंतर्निहित असते (Rogers, 1951). ही प्रवृत्ती जैविक आणि मानसशास्त्रीय पातळीवर कार्य करते. जसे बीयामध्ये वृक्ष होण्याची क्षमता दडलेली असते, तसेच प्रत्येक व्यक्तीमध्ये स्वतःच्या सर्वोच्च रूपाकडे जाण्याची अंतःप्रेरणा असते. ही वाढ बाह्य नियंत्रणामुळे नव्हे, तर अनुकूल वातावरण, स्वीकृती आणि सहानुभूतीमुळे साकार होते. म्हणूनच रॉजर्स यांनी उपचार प्रक्रियेत “Unconditional Positive Regard”, “Empathy” आणि “Congruence” या तीन अटी अत्यावश्यक मानल्या (Rogers, 1957).

रॉजर्स यांच्या सिद्धांतातील दुसरी महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे “Self-Concept”. Self-Concept म्हणजे व्यक्तीने स्वतःविषयी तयार केलेली मानसिक प्रतिमा “मी कोण आहे?”, “माझी किंमत काय आहे?”, “मी काय करू शकतो?” याविषयीची एकात्मिक समज. जेव्हा व्यक्तीच्या अनुभवांमध्ये आणि तिच्या self-concept मध्ये सुसंगती असते, तेव्हा ती मानसिकदृष्ट्या निरोगी राहते. परंतु जेव्हा बाह्य अपेक्षा, सामाजिक दडपण किंवा “conditions of worth” मुळे व्यक्ती स्वतःच्या अनुभवांना नाकारते, तेव्हा अंतर्गत विसंगती निर्माण होते आणि मानसिक तणाव वाढतो (Rogers, 1961).

मानवतावादी मानसशास्त्राने या संदर्भात एक क्रांतिकारी संदेश दिला की मानव हा मूलतः सकारात्मक, वाढीक्षम आणि अर्थनिर्मिती करणारा आहे. ही दृष्टीकोनात्मक बदल “determinism” पासून “growth-oriented freedom” कडे जाणारा होता. Maslow (1943) यांच्या गरजांच्या श्रेणीक्रमात “Self-Actualization” ही सर्वोच्च पायरी मानली गेली; तर Rogers यांनी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या अनुभवात सतत कार्यरत असलेली प्रक्रिया मानली.

या तिसऱ्या लाटेचा प्रभाव केवळ मानसोपचारापुरता मर्यादित राहिला नाही. शिक्षण, व्यवस्थापन, संघर्षनिवारण आणि व्यक्तिमत्त्व विकास या क्षेत्रांमध्येही या दृष्टिकोनाने मानवी नातेसंबंध अधिक लोकशाहीवादी आणि सहानुभूतीपूर्ण बनवले (Cain, 2010). आज Positive Psychology, Mindfulness आणि Strength-Based Approaches यांसारख्या प्रवाहांमध्ये मानवतावादी परंपरेचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो.

मानवतावादी मानसशास्त्र आपल्याला सांगते की बदलाची खरी शक्ती बाह्य नियंत्रणात नसून आपल्या अंतर्मनात आहे. जेव्हा आपण स्वतःला निःशर्त स्वीकारतो आणि वाढीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करतो, तेव्हा आपल्या आतली “actualizing tendency” सक्रिय होते. म्हणूनच खरा विकास बाहेरून लादलेला नसतो; तो आतून उमलणारा असतो.

जागतिक प्रभाव आणि शांततेचा संदेश

कार्ल रॉजर्स यांचे कार्य केवळ क्लिनिकल मानसोपचारापुरते मर्यादित नव्हते; त्यांनी मानवी नातेसंबंधांच्या गुणवत्तेला सामाजिक परिवर्तनाचे केंद्र मानले. त्यांच्या Person-Centered Approach (Rogers, 1951; 1961) चा मूळ गाभा परानुभूती, बीनशर्त सकारात्मक स्वीकृती आणि प्रामाणिक सुसंगती हा केवळ उपचारक-रुग्ण नात्यासाठी नसून, समुदाय, संस्था आणि राष्ट्रांमधील संवादासाठीही उपयुक्त ठरू शकतो, असा त्यांचा विश्वास होता. On Becoming a Person (1961) मध्ये त्यांनी स्पष्ट केले की, जेव्हा व्यक्तींना सुरक्षित, न्यायनिरपेक्ष आणि समजून घेणारे वातावरण मिळते, तेव्हा त्यांच्या आत दडलेली ‘actualizing tendency’ सामाजिक पातळीवरही सर्जनशील रूप धारण करते (Rogers, 1961). पुढे A Way of Being (1980) मध्ये त्यांनी या तत्त्वांना व्यापक मानवी संवाद, शिक्षण आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये लागू करण्याचा प्रयत्न मांडला (Rogers, 1980).

1970 आणि 1980 च्या दशकात रॉजर्स यांनी “Encounter Groups” आणि “Intergroup Dialogue Workshops” यांच्या माध्यमातून संघर्षग्रस्त समाजांमध्ये प्रत्यक्ष प्रयोग केले. विशेषतः दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णभेदाच्या (apartheid) तणावपूर्ण पार्श्वभूमीवर आणि उत्तर आयर्लंडमधील कॅथोलिक–प्रोटेस्टंट संघर्षाच्या काळात त्यांनी विविध गटांना एकत्र बसवून सहानुभूतीपूर्ण संवादाची प्रक्रिया राबवली (Rogers, 1977; Kirschenbaum, 2007). या कार्यशाळांमध्ये उद्दिष्ट ‘विचार जिंकणे’ नव्हते, तर ‘मानव समजून घेणे’ होते. रॉजर्स यांच्या मते, जेव्हा विरोधी गट एकमेकांच्या भावनांना आणि अनुभवांना प्रामाणिकपणे ऐकतात, तेव्हा शत्रुत्व कमी होऊन परस्पर आदराची बीजे पेरली जातात. या पद्धतीने त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ वैयक्तिक उपचारातून बाहेर काढून सामाजिक उपचाराच्या दिशेने नेले.

रॉजर्स यांच्या या शांततामूलक प्रयत्नांना जागतिक स्तरावर मान्यता मिळाली. 1987 साली त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले, जे त्यांच्या कार्याच्या सामाजिक आणि नैतिक प्रभावाचे द्योतक होते (Kirschenbaum, 2007). त्यांच्या दृष्टीने शांतता ही केवळ राजकीय करारांमधून निर्माण होत नाही; ती मानवी मनातील भीती, अविश्वास आणि दुरावा कमी केल्याने निर्माण होते. त्यामुळे त्यांनी ‘psychological peace-building’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात उतरवली.

प्रेरणादायी तत्त्वज्ञान

रॉजर्स यांच्या जीवनातून आपल्याला काही मूलभूत धडे मिळतात. प्रथम, स्वतःवर विश्वास ठेवणे म्हणजे त्यांच्या ‘actualizing tendency’ संकल्पनेनुसार प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वाढ आणि परिवर्तनाची अंतर्गत प्रेरणा असते (Rogers, 1951). हा विश्वास व्यक्तीला आत्मसंशयातून बाहेर काढतो.

दुसरे, इतरांना बीनशर्त स्वीकार देणे unconditional positive regard ही केवळ उपचारतंत्र नाही, तर मानवी नात्यांचा नैतिक पाया आहे. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला तिच्या मर्यादांसह स्वीकारले जाते, तेव्हा ती व्यक्ती अधिक प्रामाणिक आणि जबाबदार बनते (Rogers, 1961).

तिसरे, प्रामाणिकपणा आणि संवेदनशीलता हीच खरी ताकद आहे. congruence म्हणजे स्वतःच्या भावनांशी प्रामाणिक राहणे. सामाजिक नेतृत्वातही हीच पारदर्शकता विश्वास निर्माण करते (Rogers, 1980).

चौथे, मानवाच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे हे रॉजर्स यांच्या मानवतावादी दृष्टिकोनात माणूस मूलतः विधायक, सर्जनशील आणि सामाजिकदृष्ट्या जबाबदार आहे, असा आशावादी दृष्टिकोन आढळतो. हा दृष्टिकोन आधुनिक सकारात्मक मानसशास्त्राशी सुसंगत आहे.

रॉजर्स यांचे प्रसिद्ध वाक्य-

“The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.” (Rogers, 1961)

ही ओळ त्यांच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचे सार सांगते. आत्मस्वीकृती ही परिवर्तनाची पूर्वअट आहे. व्यक्ती जेव्हा स्वतःच्या भावनांना, भीतींना आणि मर्यादांना नाकारत नाही, तेव्हा ती त्यांवर मात करण्यास सक्षम होते. सामाजिक पातळीवरही हेच तत्त्व लागू होते जेव्हा समाज आपल्या भूतकाळातील जखमांना मान्य करतो, तेव्हाच तो पुढे जाऊ शकतो.

कार्ल रॉजर्स यांनी मानसशास्त्राला मानवी सहानुभूतीची नैतिक दिशा दिली. त्यांनी दाखवून दिले की खरी सहानुभूती केवळ वैयक्तिक नात्यांपुरती मर्यादित राहत नाही; ती सामाजिक परिवर्तनाची शक्ती ठरू शकते. त्यांच्या जीवनाचा संदेश असा आहे की, संवाद, स्वीकृती आणि प्रामाणिकता यांद्वारे आपण वैयक्तिक तसेच जागतिक स्तरावर शांततेचा मार्ग तयार करू शकतो.

समारोप:

कार्ल रॉजर्स यांचे जीवन म्हणजे मानवी आत्म्याच्या शक्तीवर ठेवलेला अढळ विश्वास. त्यांनी दाखवून दिले की उपचार म्हणजे केवळ तांत्रिक प्रक्रिया नसून, तो एक मानवी संवाद आहे. आजच्या ताण-तणावपूर्ण, स्पर्धात्मक जगात रॉजर्स यांची शिकवण अधिकच महत्त्वाची ठरते. आपण जर एकमेकांना समजून घेण्याचा, स्वीकारण्याचा आणि प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न केला, तर प्रत्येक नातं अधिक अर्थपूर्ण होऊ शकतं. रॉजर्स यांचा संदेश “स्वतःला स्वीकारा, इतरांना समजून घ्या, आणि मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवा, हाच खरा विकासाचा मार्ग आहे.”

संदर्भ:

Cain, D. J. (2010). Person-Centered Psychotherapies. Washington, DC: American Psychological Association.

Corey, G. (2017). Theory and Practice of Counselling and Psychotherapy (10th ed.). Cengage Learning.

Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Greenberg, L. S. (2011). Empathy. Psychotherapy, 48(1), 43–49.

Freud, S. (1961). The Ego and the Id. New York: Norton. (Original work published 1923)

Kirschenbaum, H. (2007). The Life and Work of Carl Rogers. PCCS Books.

Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50, 370–396.

Maslow, A. H. (1968). Toward a Psychology of Being. New York: Van Nostrand.

Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2019). Psychotherapy relationships that work. Oxford University Press.

Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2018). A new therapy for each patient: Evidence-based relationships and responsiveness. Journal of Clinical Psychology, 74(11), 1889–1906.

Rogers, C. R. (1951). Client-Centered Therapy. Houghton Mifflin.

Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21, 95–103.

Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships. In S. Koch (Ed.), Psychology: A study of a science (Vol. 3). New York: McGraw-Hill.

Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person. Houghton Mifflin.

Rogers, C. R. (1969). Freedom to Learn. Charles Merrill.

Rogers, C. R. (1977). Carl Rogers on Personal Power. Delacorte Press.

Rogers, C. R. (1980). A Way of Being. Houghton Mifflin.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). A History of Modern Psychology. Boston: Cengage Learning.

Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. New York: Macmillan.

Thorne, B. (1992). Carl Rogers. London: Sage Publications.

Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviourist views it. Psychological Review, 20, 158–177.