ध्येय निश्चिती | Goal Setting |

एकावेळी हजार ध्येये ठेवण्यापेक्षा 

हजारवेळा एकाच ध्येयावर काम करा! 

ध्येय निश्चिती म्हणजे आपण काय प्राप्त करू इच्छित आहात हे ठरविण्याचा आणि इच्छित परिणाम प्राप्त करण्यासाठी योजना तयार करण्यासाठी निर्णय घेण्याची प्रक्रिया आहे.

स्वत:ला दिशा, फोकस आणि प्रेरणा देण्यासाठी ध्येय निश्चिती करणे हा एक चांगला मार्ग आहे. आपले ध्येय मोठे किंवा लहान असले तरीही, ते प्राप्त करण्याचे पहिले पाऊल म्हणजे ध्येय कोणती आहेत हे ठरविणे होय.

ध्येयांचे प्रकारः

वेळ आणि घटकानुसार विविध प्रकारचे ध्येये असतात.

वेळेवर आधारित ध्येय वेळेच्या श्रेणीशी संबधीत असतात आणि त्यांचे वर्गीकरण दीर्घकालीन किंवा अल्पकालीन म्हणून केले जाते. व्यक्तीच्या आयुष्यातील शेवटची अवस्था पूर्ण केल्यावर सर्वात शेवटी दीर्घकालीन ध्येय प्राप्त केले जातात. लोक त्यांच्यासाठी काय करू इच्छितात आणि सध्यापासून ते पाच ते वीस वर्षे कोठे असावे हे जाणून घेऊन दीर्घकालीन ध्येये ठेवतात. दीर्घकालीन ध्येयांमध्ये कौटुंबिक, जीवनशैली, करिअर आणि सेवानिवृत्तीचे उद्दीष्ट असतात. अल्पकालीन ध्येय अशी असतात की जी व्यक्ती जवळच्या भविष्यात, विशेषत: एक वर्षापेक्षा कमी कालावधीत साध्य करेल. दीर्घकालीन ध्येये साध्य करण्याच्या मार्गावर स्टेपिंगस्टोन नसल्यास नेहमीच अल्पकालीन लक्ष्य असतात. विषय आधारित लक्ष्य वैयक्तिक, व्यावसायिक, करिअर आणि आर्थिक असू शकतात. त्यांना सामान्यतः शैक्षणिक, वाहक, आर्थिक, शारीरिक, सामाजिक, आध्यात्मिक आणि वैयक्तिक ध्येय म्हणून वर्गीकृत केले जाते.

ध्येय निश्चितीसाठी धोरणे:

स्वतःची दिशा, फोकस आणि प्रेरणा आणण्याचे एक चांगले मार्ग लक्ष्य करणे हे एक चांगले मार्ग आहे. आपले ध्येय मोठे किंवा लहान असले तरीही, ते प्राप्त करण्यातील पहिले पाऊल ते काय आहेत हे ठरवितात! स्मार्ट (विशिष्ट, मापनक्षम, मिळविण्यायोग्य, प्रासंगिक, व वेळेत पूर्ण होणारे) ध्येय निश्चित करा.

विशिष्ट (Specific): आपल्या प्रयत्नांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आणि आपण काय करणार आहोत हे स्पष्टपणे परिभाषित करण्यात आम्हाला मदत करते. आपल्या उद्दिष्टासंबधी काय, का आणि कसे हे स्पष्ट करतात. आपण काय करणार आहोत याची रूपरेषा "काय" या विभाग आहे. "का" विभागात आपल्यासाठी हे यावेळी महत्वाचे का आहे ते सांगते. आपण आपले ध्येय साध्य करण्यासाठी प्रत्यक्ष क्रिया करणाऱ्या योजनेशी "कसे" हे संबंधित आहे.

मापनक्षम (Measurable): ध्येय नेहमी मापनक्षम असावे, जर आपण आपले ध्येय मोजता येईल अशा अटींमध्ये निश्चिती न केल्यास, ते आपण प्राप्त केले आहे किंवा नाही हे तपासणे कठीण जाईल.

मिळविण्यायोग्य (Attainable): आपण निश्चित केलेले उद्दिष्ट साध्य करणे शक्य आहे याची खात्री असू द्या. जर आपण अशी ध्येये ठेवली की आपल्याला प्राप्त होण्याची कोणतीही आशा नसेल तर आपण केवळ स्वत:ची फसवणूक कराल आणि आपला आत्मविश्वास गमावून बसाल.

प्रासंगिक (Relevant): आपण आपले जीवन आणि करियरच्या दिशेने ध्येय ठरविणे आवश्यक आहे. जर आपली ध्येये या तत्वावर  आधारित असतील तर आपण पुढे जाण्यासाठी आवश्यक असलेले फोकस विकसित होईल आणि आपणास हवे ते करू.

वेळेत पूर्ण होणारे (Time-bound): ध्येयसाठी एक टाइमफ्रेम निश्चित करा; एका आठवड्यासाठी, तीन महिन्यांसाठी, स्पर्धेच्या शेवटच्या टप्यात इत्यादि. आपल्या ध्येयासाठी निष्ची  शेवटची तारीख स्पष्ट केल्यास आपणास योग्य दिशेने काम करणे सोपे जाते. आपण वेळ निश्चित न केल्यास, वचनबद्धता खूप अस्पष्ट असते.

आपले ध्येय साध्य करण्यासाठी कृती योजनाः

1. आपले ध्येय निश्चित करा.

SMART ध्येय-धोरण वापरून आपले ध्येय निश्चित करा. लक्षात ठेवा की आपणास आपले ध्येय विशिष्ट आणि वास्तववादी बनविणे आवश्यक आहे. याचा अर्थ असा की आपले ध्येय प्राप्त करणे योग्य, मापनक्षम आणि साध्य होणारे असावे.

2. उप-ध्येय निश्चित करा.

ध्येय गाठण्यातील एक आव्हान हे आहे की बहुतेकदा देय तारीख दूर आहे म्हणून बरेच लोक शेवटची तारीख येईपर्यंत कारवाई करत नाहीत. त्याऐवजी, आपल्याकडे किती वेळ आहे आणि आपण कोणत्या ध्येयापर्यंत पोहोचू शकतो यावर लक्ष केंद्रित करून, उप-ध्येये निश्चित करा जे आपल्याला मोठ्या ध्येयाकडे घेऊन जातील.

3. आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी निश्चित काय करत येईल ते ठरवा.

या टप्प्यादरम्यान, वेळोवेळी आपल्या उप आणि मोठ्या ध्येयांपर्यंत पोहचण्यासाठी आवश्यक आणि लागणारी विशिष्ट माहिती मिळवा.

4. आपले ध्येय गाठण्यासाठी कोणती कारवाई आवश्यक आहेत ते ठरवा.

आपल्या उप आणि मुख्य ध्येयांपर्यंत पोहचण्यासाठी आपणास कोणते कार्य आवश्यक आहे ते ओळखा.

5. वेळापत्रकानुसार आपली कृती ठरवा.

रोजची योजना बनवून आपले ध्येय निश्चित वेळेमध्ये साध्य करण्यासाठी आवश्यक असलेली कारवाई करा. कार्याची संभाव्यता आणि पुढाकार निर्माण करण्यासाठी आपण प्रत्येक दिवशी हे कार्य करत रहा.

6. ठरविलेले  ध्येय साध्य करा.

आपले वेळापत्रक तंतोतंत आमलात आणा. आपले साध्य आणि परिणामांचा मागोवा घेत रहा.

ध्येय निश्चितीसाठी टिप्स:

• आपणास ज्या क्षेत्रातील ध्येय ठरवायचे आहे त्यांचा शोध घ्या (उदा. शैक्षणिक, वैयक्तिक इ.)
• भूतकाळातील आणि सध्यस्थितीतील उपलब्धीचे मूल्यांकन करून ध्येय किती प्रमाणात वास्तविक आणि कृती-केंद्रित करता येईल याचा विचार करा.
• आपण काय साध्य करू इच्छिता त्याची नोंद घ्या.
• ध्येय कसे मोजता येईल याचे वर्णन करा.
• कार्य समाप्तीची विशिष्ट तारीख (वेळेवर) समाविष्ट करा.
• खरोखरच स्मार्ट ध्येय म्हणून आपले ध्येय निश्चित करा.
• आवश्यक असल्यास, आपल्या ध्येय विधानात सुधारणा करत रहा.
• चला तर मग ध्येये निश्चित करूया आणि ते पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करूया. 

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

संदर्भ:

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2008). मानसशास्त्र- दक्षिण आशिया आवृत्ती. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). सामान्य मानसशास्त्र. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

बडगुजर, बच्छाव व शिंदे (2009). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: डायमंड प्रकाशन

बर्वे बी. एन. (2006). व्यक्तिमत्व सिद्धांत. नागपूर: विद्या प्रकाशन 

नाईक, शिरगावे, घास्ते व बिराजे (2013). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: निराली प्रकाशन

पलसाने, एम. एन. (2006). मानसशास्त्र. पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

Ciccarelli, S.K. and White, J.N. (2012). Psychology- south Asia edition. New Delhi: Pearson Publication  

ShivajiUniversity online SIM: Personality Development Skills, retrieved from http://www.unishivaji.ac.in/uploads/syllabus/Home/Skill%20development%20courses%202018/Personality%20development.PDF

SWOT विश्लेषण | SWOT Analysis | व्यक्तिमत्त्व विकास

SWOT विश्लेषण म्हणजे काय?:

SWOT हा एक संक्षिप्त शब्द आहे जो Strength (बलस्थाने), Weaknesses (कमकुवतपणा), Opportunity (संधी) आणि Threats (धोके) यासाठी वापरला जातो. एखाद्या व्यक्तीने काय उत्कृष्ट केले याचा तपशील सामर्थ्य/बलस्थाने देतो. कमकुवतपणा म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला जिथे सुधारण्याची गरज असते असा व्यक्तिमत्वाचा भाग. संधी ह्या व्यक्तीसाठी सर्वोत्तम अनुकूल काय आहे याचा संदर्भ देतात पण धोके म्हणजे असे बाह्य घटक ज्यामुळे व्यक्तीचे सर्व प्रयत्न अयशस्वी होतात.

SWOT विश्लेषण हे सामर्थ्य/बलस्थाने आणि कमकुवतपणा समजून घेण्यासाठी आणि व्यक्ती किंवा संस्थेसमोर असलेल्या संधी आणि धोके ओळखण्यासाठी एक मूलभूत मूल्यांकन प्रतिमान आहे.

वैयक्तिक SWOT विश्लेषण हे व्यक्तीच्या विकासासाठी अत्यंत उपयोगी ठरू शकते. आपण नवीन नोकरी शोधत असू किंवा कॉर्पोरेट विश्वात प्रवेश करणार असू किंवा आपल्या जीवनातील निश्चित ध्येय साध्य करण्याचा प्रयत्न करीत असू, वैयक्तिक SWOT विश्लेषण आपले ध्येय साध्य करण्यास मदतगार ठरू  शकते.

बलस्थाने आणि कमकुवतपणा हे बऱ्याचदा एकमेकाशी निगडीत असतात कारण त्यांचा एकमेकावर थेट प्रभाव असतो. वेळ आणि शक्ती खर्च करून आपण ते सुधारू  शकतो. दुसरीकडे, संधी आणि धोके हे बाह्य घटक असतात त्यामुळे त्याचा प्रभाव कमी पडतो. सामर्थ्य आणि कमतरता हे ध्येय साध्यतेसाठी अनुकूल घटक आहेत तर संधी आणि धोके हे उद्दिष्ट पूर्ततेबाबत प्रतिकूल घटक आहेत हे स्पष्ट होते.

SWOT विश्लेषण कसे करावे:

वैयक्तिक SWOT विश्लेषण उपयोगात आणण्यासाठी, खाली दर्शविल्याप्रमाणे चार स्तंभांमध्ये विभाजित केलेला एक टेबल तयार करा.

पुढे, आपली सर्व बलस्थाने, कमकुवतपणा, संधी आणि धोक्यासंबंधी चार स्तंभांमधील यादी करा. स्वत:ला चार पैकी प्रत्येक क्षेत्रावरील प्रश्न विचारा. प्रामाणिकपणे उत्तर द्या कारण ते योग्य SWOT विश्लेषणासाठी खूप महत्वाचे आहे. खालील टिप्स आपल्याला हे करण्यास मदत करतील.

बलस्थाने: आपल्या सर्व सामर्थ्याची यादी करा जरी त्यातील काही सद्या निष्क्रिय असतील तरीही.

• आपण वेगळे आणि खास कसे आहात?
• नैसर्गिकरित्या आपण कश्यात चांगले आहात?
• आपल्या प्रगतीसाठी आपण  कोणत्या कौशल्यांचा उपयोग करता?
• आपल्या जन्मजात नैसर्गिक प्रतिभा कोणत्या?
• आपले नातेसंबध किंवा जवळीकता किती मजबूत आहे?
• इतर लोक आपले सामर्थ्य म्हणून आपल्यात काय पाहतात?
• आपली अशी कोणती मूल्ये आणि नैतिकता आहेत जे आपल्या मित्रांपासून वेगळे करतात?

कमकुवतपणा: हा भाग आपणास ज्या क्षेत्रात सुधारणा करावयाची आहे त्या क्षेत्राचे परीक्षण करते. आपल्या सर्व कमकुवतपणाची यादी दिलेल्या संबंधित चार स्तंभांमध्ये करा.

• आपले नकारात्मक सवयी आणि गुण कोणते आहेत?
• आपल्यातील शिक्षण किंवा प्रशिक्षणाचा कोणता भाग सुधारणा करणे गरजेचे आहे का?
• इतर लोक आपल्यातील दुर्बलता म्हणून काय पाहतात?
• आपण कोणत्या सुधारणा करू इच्छिता?
• आपल्याला सर्वात जास्त कशाची भीती वाटते किंवा कोणती गोष्ट टाळविशी वाटते?

संधीः आपल्या ध्येयांचा आणि स्वप्नांचा पाठपुरावा करण्यासाठी आपण बाह्य घटकाचा आधार घेऊ शकता.

• आपली आर्थिक स्थिती कशी आहे?
• आपल्या क्षेत्रात नवीन तंत्रज्ञान आले आहे का?
• आपल्याकडील नवीन कौशल्य किंवा गुणधर्मांची मागणी आहे का?
• आपल्या सामर्थ्याकडे पहा आणि स्वत:साठी काही संधी आहेत का?.
• आपल्या कमकुवतपणाकडे लक्ष द्या आणि स्वतःला विचारा की आपण या कमतरता दूर करण्यास संधी मिळू शकते का?

धोके: या बाह्य घटकामुळे आपल्या यशात धोके येऊ शकतात.

तुमच्या कमतरतेमुळे तुमच्या जीवनात सुधारण्याची क्षमता कमी होते का?

• आपले ध्येय साध्य करण्यात सर्वात मोठा बाह्य धोका कोणता आहे?
• कोणत्या प्रकारच्या नोकरीसाठी आपण सर्वाधिक अनुकूल आहात आणि त्यासाठी  स्पर्धा आहे का?
• आपण गाठू शकत नाही अशा कोणते नवीन व्यावसायिक मानके आहेत काय?
• नवीन तंत्रज्ञान, शिक्षण किंवा प्रमाणपत्र आवश्यकता आहे का ज्यामुळे आपली प्रगती होऊ शकेल?

एकदा का आपण प्रत्येक मॅट्रिक्समध्ये माहिती भरली की, माहितीचे विश्लेषण आणि धोरणे तयार करण्याचे दोन मार्ग आहेत; जोडणी किंवा रूपांतरण

जोडणी म्हणजे क्रियांचा अभ्यास निश्चित करण्यासाठी दोन श्रेणी जोडणे. उदाहरणार्थ, संधींशी जुळणारे सामर्थ्य दर्शवते की आक्रमक कोठे व्हावे आणि कारवाई कशी करावी. दुसरीकडे, धोक्याशी जुळणाऱ्या कमकुवतणामुळे आपण ज्या क्षेत्रांत कार्य केले पाहिजे किंवा परिस्थिति टाळण्यासाठी आणि अधिक संरक्षणात्मक असल्याचे आपल्याला कळावे अशा परिस्थितीस तोंड द्यावे लागते. नकारात्मकमध्ये सकारात्मक बदल रुपांतरीत करणे. दुसऱ्या शब्दात, आपल्या कमकुवतपणास सामर्थ्यामध्ये किंवा शक्तीमध्ये बदलणे. कौशल्य संच किंवा शिक्षण वाढवून किंवा शक्ती म्हणून कमकुवतता दर्शविण्यासाठी सर्जनशील मार्ग शोधून हे केले जाऊ शकते. एकदा वैयक्तिक स्व-विश्लेषण पूर्ण झाले की, विश्लेषणादरम्यान आपण उघडलेल्या अंतर्दृष्टींचे अनुसरण करणे महत्त्वपूर्ण आहे.

संदर्भ:
अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2008). मानसशास्त्र- दक्षिण आशिया आवृत्ती. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). सामान्य मानसशास्त्र. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

बडगुजर, बच्छाव व शिंदे (2009). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: डायमंड प्रकाशन

बर्वे बी. एन. (2006). व्यक्तिमत्व सिद्धांत. नागपूर: विद्या प्रकाशन 

नाईक, शिरगावे, घास्ते व बिराजे (2013). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: निराली प्रकाशन

पलसाने, एम. एन. (2006). मानसशास्त्र. पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

Ciccarelli, S.K. and White, J.N. (2012). Psychology- south Asia edition. New Delhi: Pearson Publication  

ShivajiUniversity online SIM: Personality Development Skills, retrieved from http://www.unishivaji.ac.in/uploads/syllabus/Home/Skill%20development%20courses%202018/Personality%20development.PDF

विचार कौशल्ये आणि ताण | Thinking skills and Stress |

विचार कौशल्ये आणि ताण:
मनुष्य हा विचारशील प्राणी आहे. त्याच्या बौद्धिक व उच्चस्तरीय विचार कौशल्यामुळे तो इतर प्राण्यांच्या तुलनेत सर्वश्रेष्ठ ठरतो. दैनंदिन जीवनात उद्भवणाऱ्या अनेक लहान मोठ्या समस्या सोडविताना परिस्थितीचा सर्व बाजूने विचार करून, उपलब्ध पर्याय लक्षात घेऊन निर्णय घ्यायचा असतो. अशा अनेक मानसिक क्रियांना आपण विचार म्हणतो. विचार प्रक्रिया जागृतावस्थेत अव्याहतपणे चालू असतेच, तसेच निद्रावस्थेतही ती चालू असते. ब्रूनर यांनी 'प्राप्त माहितीच्या पलीकडे जाणे म्हणजे विचार' अशी व्याख्या केलेली आहे. तर बार्टलेट यांनी 'पुराव्यांमधील रिक्त जागा भरून काढणारे एक संकीर्ण आणि उच्च स्तरीय कौशल्य ' असे म्हंटले आहे. 

या कौशल्यांचा विकास करण्यासाठी खालील काही महत्त्वाचे मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत.

चिकीत्सक विचारांसाठी टिप्स्:

चिकीत्सक विचारसरणी आपणास समस्या, माहिती आणि निर्णय समजून घेण्यास योग्य वेळी योग्य प्रश्न विचारण्याची संधी देते. ही क्षमता विकसित करण्यासाठी खालील टिप्स लक्षात ठेवा.

कोणताही युक्तिवाद करण्यापूर्वी विविध दृष्टीकोन विचारात घेऊन स्वंतत्र आणि गंभीरपणे विचार करा.

• योग्य, विश्वासार्ह आणि पुरेशा माहितीच्या आधारे आपल्या तर्काचे समर्थन करा. चिकित्सक विचारसरणीमध्ये मताला किंमत नसते.
• आपल्या दृष्टीकोनातील मतभेद असलेल्या घटकांचा  अभ्यास करा आणि आपल्या निर्णयातील त्रुटी स्वीकारण्यास संकोच करू नका.
• वस्तुनिष्ठ आणि तार्किकदृष्ट्या विचार करण्याची क्षमता निर्माण करण्यास हस्तक्षेप करणारे असे आपले स्वतःचे पक्षपाती विचार आणि पूर्वग्रह शोधून काढा.
• आपले युक्तिवाद हे केवळ मुद्यावर केंद्रित असावे आणि इतरांच्या वैयक्तिक गुणवैशिष्ट्यांवर दोष दाखवणे टाळण्याचा प्रयत्न करा.

सृजनशील विचारासाठी टिप्सः

सृजनशील विचार, यशस्वीरित्या अंमलात आल्यास समाधानाचा अनुभव देऊन आनंद निर्माण होतो. पण हेही सत्य आहे की असे अनुभव दुर्मिळ असतात. ही क्षमता विकसित करण्यासाठी खालील टिप्स उपयोगात आणा:

• नवीन माहिती गोळा करण्यासाठी अफाट उर्जेसह बाल-जिज्ञासा जिवंत ठेवा.
• नवीन शक्यता आणि पर्याय तयार करण्यासाठी ज्ञात गोष्टींची पुनर्मांडणी करण्याची किंवा 'एकदम नव्याने मांडणी करण्याची’ सवय लावा आणि त्यासाठी प्रयत्न करा.
• अधिक नाविन्यपूर्ण आणि प्रभावी समस्यचे उत्तर शोधण्यासाठी स्वत:स पुन्हा पुन्हा  प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दाखवा.
• ताठर विचार टाळा, समस्येसाठी एक सर्वोत्कृष्ट किंवा योग्य उत्तर असते हे लक्षात ठेवा. लवचिक रहा आणि आयुष्यामध्ये अनेक शक्यता आहेत हे मान्य करा. समस्येचे अनेक उपाय अस्तित्वात आहेत आणि सर्वच चांगले आणि योग्य संदर्भ असू शकतात.
• लोकांची आणि साधनाची एकच निश्चित कृती पाहू नका. कोणतीही कृती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी नवीन मार्गांचा विचार करा. मुख्यतः कारसाठी वापरल्या जाणाऱ्या टायरचा वापर इतर अनेक नाविन्यपूर्ण मार्गांनी करता येऊ शकतो. बऱ्याच प्रसंगामध्ये तीच गोष्ट खरी आहे. आपण जुन्या गोष्टी नवीन मार्गांनी शोधण्याची सवय लावावी.
• प्राप्त माहितीवर प्रक्रिया होत असताना संयम ठेवा. जलद परिणामाची अपेक्षा ठेऊ नका. प्रत्येक नवीन कल्पना प्रयत्न प्रमाद पद्धतीने सुरू होते आणि सुरुवातीचे अपयश अध्ययन अनुभव म्हणून स्वीकारले पाहिजे या अनिश्चिततेचाही आनंद घ्या. लक्षात ठेवा 'एखादी गोष्ट होत नाही हे जाणून घेणे ' देखील ज्ञानच आहे.

ताण-तणाव व्यवस्थापन

नको असणारा ताण - चला बाजूला करू या

     ताणाची व्याख्या: आपल्या जीवन कल्याणमध्ये असणाऱ्या धोक्यांना (वास्तव किवा काल्पनिक) सामोरे जाण्याची असमर्थता म्हणजे ताण, ज्यामुळे आपल्या शरीराद्वारे प्रतिसाद आणि जुळवून घेण्याची मालिका सुरु होते.

      बहुतेकदा आपण ताण हा शब्द त्रास किंवा नकारात्मक म्हणून पाहतो. ताण-तणावाची सामान्य लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत.

शारीरिक लक्षणे:

• भूक वाढणे किंवा मंदावणे
• झोप कमी किंवा वाढणे
• श्वासोच्छवासाची गती
• चिंताग्रस्तता
• मळमळ
• स्नायू ताणणे
• डोकेदुखी
• तोंड कोरडे पडणे

भावनिक लक्षणे:

• अपयशाची भावना
• डोळ्यातील अश्रू
• आत्मविश्वास गमावलेला
• एकलकोंडेपणा
• माघार घेतलेला
• स्व आदर कमी
• गोंधळलेला
• अवास्तववादी/अतार्किक
• लक्ष केंद्रीकरणातील अक्षमता
• कोणतीही अभिरुची नसलेला

ताण-तणावाचा सामना कसा करावा

1. योग्य-संतुलित आहार घ्यावा.
2. पुरेशी झोप घ्यावी.
3. दररोज व्यायाम करावा. आराम केल्याने आपले शरीर ताजेतवाने बनते.
4. खोलवर श्वास घ्या आणि 10 पर्यंत मोजत हळूहळू श्वास सोडा.
5. चहा कॉफी सोडून द्या.
6. जवळच्या व्यक्तीशी सुसंवाद साधा.
7. आपण सर्व गोष्टीवर नियंत्रिण ठेऊ शकत नाही हे स्वीकारा.
8. सकारात्मक वृत्तीत वाढ करण्यास प्रयत्न करा. आपण अनमोल आहोत हे मान्य करा, आपण चांगल्या कार्यासाठी स्वतःला शाब्बासकी द्या. इतराकडून मिळणारी प्रशंसा स्वीकार त्यास नकार देऊ नका.
9. ताण-तणाव बदलण्यासाठी प्रयत्न करा, ते बदलता येत नसल्यास, ते स्वीकारा; ते स्वीकारण्यास असमर्थ असल्यास दूर जा.
10. आपल्या स्वतःच्या भावना स्वीकारा, त्यांना वाट करून द्या. त्यांना वाट करून देण्यास नकार देऊ नका.

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

संदर्भ:

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2008). मानसशास्त्र- दक्षिण आशिया आवृत्ती. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). सामान्य मानसशास्त्र. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

बडगुजर, बच्छाव व शिंदे (2009). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: डायमंड प्रकाशन

बर्वे बी. एन. (2006). व्यक्तिमत्व सिद्धांत. नागपूर: विद्या प्रकाशन 

नाईक, शिरगावे, घास्ते व बिराजे (2013). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: निराली प्रकाशन

पलसाने, एम. एन. (2006). मानसशास्त्र. पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

संकपाळ, एस. पी. ताण-तणाव व्यवस्थापन blog वाचावा

Ciccarelli, S.K. and White, J.N. (2012). Psychology- south Asia edition. New Delhi: Pearson Publication  

ShivajiUniversity online SIM: Personality Development Skills, retrieved from  

http://www.unishivaji.ac.in/uploads/syllabus/Home/Skill%20development%20courses%202018/Personality%20development.PDF

स्व-आदर आणि आत्मविश्वास | Self esteem and self Confidence |

मी प्रेमास लायक आहे!

स्वतःवर विश्वास ठेवायला शिका!

दैनंदिन जीवनात असे वाकप्रचार नेहमी ऐकायला मिळतात.  याद्वारे व्यक्तीचा स्वभाव आणि आत्मविश्वास दिसून येतो. यश  प्राप्तीसाठी सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्व-आदर. तुम्ही करू शकता यावर तुमचा विश्वास असेल, त्यासाठी तुम्ही पात्र आहात, असे आपणास वाटत असेल तर आपणास ते मिळू शकेल.

उच्च स्व-आदर

• आपल्याला नवीन गोष्टी करण्याचे धैर्य आणि स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची शक्ती प्रदान करते.
• आशावादी बनवते/ आशावाद तयार होतो.
• आपल्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी आणि इतरांना मदत करण्यासाठी मदत करते.
• आत्म प्रेरणा/ आत्म प्रेरणेस प्रोत्साहन देते.
• बलस्थाने आणि कमकुवत बाजू जाणून घेण्यास मदत करते.
• इतरांशी संवाद / आंतर वैयक्तिक संप्रेषण साधण्यासाठी मदत करते.

निम्न स्व-आदर

• आपणास वंचित आणि समाजापासून वगळलेले असल्याची भावना निर्माण होते.
• आपण आपल्या व्यक्तिमत्वाचे आत्मसमर्पण कराल आणि स्वतःला पाट्या टाकणारे बनवू इच्छिता.
• आपल्याला असे वाटते की आपण आयुष्यातील आव्हाने हाताळू शकत नाही.
• उदासीनता, विनाशकारी वागणूक, खाण्यासंबधी विकार किंवा अल्कोहोल / ड्रग, गैरवर्तन याकडे वळतात.

निम्न स्व आदर हाताळण्यासाठीच्या टिप्स

• स्वत:बद्दल आपल्याला आवडत असलेली एखादी गोष्ट दररोज लिहा- जसे कौशल्य, गुणधर्म इत्यादी. उपलब्ध साधन सामुग्रीसहित जगायला शिका.
• आपल्या भावना आपणास अनुभवास येतील तेव्हा ते पूर्ण दिवसभरात लिहून ठेवत जा.
• आपल्या नकारात्मक भावनांनबद्दल जागृत रहा - जेव्हा आपण नकारात्मक होता तेव्हा त्यावेळच्या घटना लक्षात घ्या. अशा परिस्थितीत सकारात्मक राहण्यासाठी स्वत:ला प्रशिक्षित करा.
• कधीकधी स्वत:कडे आणि आपल्या परिस्थितीकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोनातून पाहणे आपल्याला अधिक सकारात्मक बनवू शकते.
• स्वतःशी सुसंवाद साधा. आपणास अशी अनुभूती का येत आहे? विनाशकारी मार्गांनी आपण स्वत:ला चांगले बनवू शकतो का?
• स्वत:ची आणि इतरांची निंदा करणे किंवा त्यांची टीका करणे थांबवा.
• दिवसात कमीतकमी 15 मिनिटे ध्यान करा. ध्यान म्हणजे एकूण संवेदनासह काहीतरी करणे जे आपल्याला आपल्या अंतर्गत समस्यांपासून मुक्त करते आणि आपल्याला आराम वाटते.
• सर्व सोडून देण्यास शिका- आपणास ज्या गोष्टींचा त्रास होत आहे त्यातून अलिप्त राहण्याचा प्रयत्न करा.
• आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्टीत सक्रिय सहभागी घ्या - भावनांच्या आहारी जाऊ नका, त्याऐवजी आपण आपल्या भावना नियंत्रित करा.

आत्मविश्वास:

"आत्मविश्वास हा केवळ एक विश्वास आहे की आपण यशस्वीरित्या इच्छित क्रिया करू शकतो. हे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे ".

आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी हे करा

• आव्हानात्मक आणि वास्तववादी ध्येये निवडा.
• सकारात्मक रहा - स्वतःवर विश्वास ठेवा.
• खात्रीपूर्वक वागण्याचा आणि विचार करण्याचा प्रयत्न करा.
• आपल्या चुकांपासून शिका.
• प्रत्येक गोष्टीचे नियोजन करा
• स्पर्धात्मक बना.
• स्वतःला जाणून घ्या.
• वास्तव तत्त्वांनुसार जीवन असू द्या.
• ज्ञानाने स्वत:ला सक्षम करा.
• उच्च ध्येय बाळगा.
• नेहमी सकारात्मक कृती करा.

आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी हे टाळा

• स्वत:वर टीका करू नका.
• पहिल्या प्रयत्नात यशस्वी होण्याची अपेक्षा धरू नका.
• मदत मागण्यासाठी घाबरू नका.
• नकारात्मक विचार टाळा.
• स्वतःला गौण समजू नका.
• माझे चुकेल याची भीती बाळगू नका.

"आपल्यामध्ये जे विशेष आहे त्यास कधीही कमी लेखू नका. जरी कोणी आपल्यावर विश्वास ठेऊ अगर न ठेऊ तरीही आपल्या स्वतःवर विश्वास ठेवा."

(सदर लेखातील चित्र, इमेज Google वरून साभार)

संदर्भ:

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2008). मानसशास्त्र- दक्षिण आशिया आवृत्ती. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). सामान्य मानसशास्त्र. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

बडगुजर, बच्छाव व शिंदे (2009). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: डायमंड प्रकाशन

बर्वे बी. एन. (2006). व्यक्तिमत्व सिद्धांत. नागपूर: विद्या प्रकाशन 

नाईक, शिरगावे, घास्ते व बिराजे (2013). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: निराली प्रकाशन

पलसाने, एम. एन. (2006). मानसशास्त्र. पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

Ciccarelli, S.K. and White, J.N. (2012). Psychology- south Asia edition. New Delhi: Pearson Publication  

ShivajiUniversity online SIM: Personality Development Skills, retrieved from  

http://www.unishivaji.ac.in/uploads/syllabus/Home/Skill%20development%20courses%202018/Personality%20development.PDF

व्यक्तिमत्त्व विकास | स्व विकास कौशल्ये | Self Development Skills |

व्यक्तिमत्वाची ओळख:

       आपण दैनंदिन जीवनात अशी अनेक वाक्ये ऐकत किंवा बोलत असतो

उदा. 1. सुशांत विलक्षण मुलगा आहे.

    2. रोमा रागीट आहे.

    3. पप्पा मनमिळाऊ स्वभावाचे आहेत.

    4. सर्व मुले मदत करतात.

वर ठळकपणे नमूद केलेली विशेषणे ही व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करतात. आपण सर्रास अशी अनेक विशेषणे वांरवार वापरत असतो. पण व्यक्तिमत्वाची निश्चित व्याख्या सांगा म्हटल्यानंतर अनेकजण गोंधळून जातात. वरील वर्णने ही कधीकधी बरोबरही असतात आणि बऱ्याचदा वरवरची, भोंगळ आणि समज-गैरसमजातून केलेली असतात. चला तर मग व्यक्तिमत्त्वाविषयी अधिक जाणून घेऊ या.

व्यक्तिमत्त्व म्हणजे काय?

व्यक्तिमत्त्व हा शब्द इंग्रजी भाषेतील Personality या शब्दाचा मराठी भाषेतील प्रतिशब्द आहे. Personality हा शब्द पर्सोना (Persona) या मूळ लॅटिन शब्दापासून तयार झाला आहे. पर्सोना म्हणजे मुखवटा, पूर्वीच्या काळी नाटकांमध्ये भूमिका प्रभावी करण्यासाठी मेकअपचा आधार न घेता त्या त्या पात्राचे मुखवटे परिधान केले जात असत. त्यामुळे पात्र कोणते आहे? याचा बोध सहजपणे होत असे. पर्सोना शब्दापासून Personality हा शब्द तयार झालेला असला तरी पर्सोनाप्रमाणे Personality चा अर्थ मर्यादित नाही. व्यक्तिमत्त्व म्हणजे वरवरचा मुखवटा नसून त्यासंबधी महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

व्यक्तिमत्त्वाची संकल्पना समजण्यासाठी लक्षात ठेवावयाचे मुद्देः

• जीवन जगण्याची शैली म्हणजे व्यक्तिमत्त्व, याचा अर्थ व्यक्ती अद्वितीय असणे असा आहे. प्रत्येकाचे स्वतःचे असे वेगळे व्यक्तिमत्त्व असते.
• व्यक्तिमत्त्व आकलनामध्ये बाह्य देखावा, रंग, गोरेपणा, उंची आणि शारीरिक वैशिष्टे ही मर्यादित ठरतात.
• व्यक्तिमत्त्व हा एक व्यक्तीचा सुसंघटीत भाग आहे, जो एकसारख्या परिस्थितीत वेगवेगळ्या वेळी सातत्यपूर्ण जाणवतो.
• व्यक्तिमत्त्वातील शारीरिक व मानसिक गुणांचे संघटन स्थिर नसून परिवर्तनशील असते.
• अभिवृत्ती, श्रद्धा व घनिष्ठ सवयी हे व्यक्तिमत्त्वाचे अविभाज्य अंग आहेत जे सातत्यपूर्ण प्रेरणा देतात.
• एखाद्या परिस्थितीत दिलेल्या प्रतिक्रियेवरून आपण संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाविषयी भाकीत करू शकत नाही. 
• एखाद्यास व्यक्तिमत्त्वाचे लेबल लावण्यापूर्वी त्याच्या सामाजिक आणि परिस्थितीजन्य संदर्भाने विश्लेषण करणे आवश्यक ठरते.
• या जगामध्ये आदर्श व्यक्तिमत्त्वाची अशी गुणवैशिष्टे कोणतीही नाहीत. ती व्यक्तीच्या संस्कृती व परिस्थितीनुसार निर्धारित होतात. फक्त गुणच नाही तर आपण वर्तनाद्वारे कसे व्यक्त होतो; हे फार महत्वाचे आहे.

व्यक्ती सामान्यत: आपल्या व्यक्तिमत्त्व गुणांचे महत्त्व विशिष्ट क्रमाने संघटन करीत असते. हार्वर्ड विद्यापीठातील मानसशास्त्रज्ञ गाॉर्डन आलपोर्ट यांनी व्यक्तिमत्व अधिश्रेणीचे वर्णन तीन पातळीवर केलेले आहे.

1. प्रधान गुणविशेष : व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व या प्रधान गुणविशेषाने प्रभावित झालेले असते. हा गुणविशेष व्यक्तीला समाज जीवनाकडे पहाण्याचा दृष्टीकोन देतो. हा गुणविशेष व्यक्तीच्या वर्तनाचा प्रधान नियंत्रक म्हणून काम करतो. काही ठराविक व्यक्तीमध्ये हा गुणविशेष आढळतो. प्रधान गुणविशेष हा व्यक्तीच्या वर्तनाला दिशा देतो व तो त्यांच्यामध्ये एखाद दुसराच असतो. त्या गुणावरून त्यांच्या व्यक्तिमत्वाची संपूर्ण ओळख आपल्याला होते. जसे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा बुद्धीप्रामाण्यवाद हा प्रधान गुणविशेष आढळतो. त्यांनी आपल्या तहयात सर्वांना न्याय मिळावा यासाठी जीवन व्यतीत केले. त्यासाठी त्यांनी भारतीय समाजातील अमानवीय प्रथाविरुद्ध लढा दिला. आपण खरच खूप धन्य आहोत जे भारतीय संविधान बुद्धीप्रामाण्यवादावर आधारित आहे. तसेच या गुणविशेषाची अनेक महान व्यक्तिमत्त्वे आहेत. जसे मदर तेरेसाचा दयाळूपणा, महात्मा गांधीची अहिंसा इत्यादी.

2. केंद्रीय गुणविशेषः अधिश्रेणीमधील पुढील गुणविशेष प्रधान गुणविशेषाप्रमाणे अधिक प्रभावी नसला तरीही सर्वसामान्य व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा मुलभूत पाया असतो. सर्वसाधारणपणे केंद्रीय गुणाविशेषांची संख्या ६ ते १२ इतकी असते. आपण सहजपणे या सातत्यपूर्ण दृश्य गुणविशेषाच्या सहाय्याने त्यांचे वर्णन करू शकतो. उदा. प्रामाणिकपणा, समाजाभिमुखता, वक्तशीरपणा, जबाबदारपणा इत्यादी. व्यक्ती वर्तनातून हे गुणविशेष सातत्याने अभिव्यक्त होत असतात. अमीर खान यास परीपूर्णवादी, बुद्धिमान, विचारशील, रणनीतीकार, संयमी समाजसेक्क, कलाकार आणि शिस्तबद्ध म्हणून संबोधले जाते.

3. दुय्यम गुणविशेषः अलपोर्ट यांनी दुय्यम गुणविशेषांना अधिश्रेणीमध्ये सर्वात शेवटी ठेवलेले आहे. हे गुणविशेष प्रधान गुणविशेषासारखे सातत्यपूर्ण दिसून येत नाहीत व प्रत्येक व्यक्तीमध्ये भरपूर प्रमाणात आढळतात. हा गुणविशेष ठराविक प्रसंगी दिसून येतो म्हणजे यांचा वर्तनावर क्वचितच परिणाम होतो; शिवाय हा प्रभाव अल्प प्रमाणात असतो. व्यक्तिमत्त्व वर्णनामध्ये इतके महत्त्वाचे नाहीत. व्यक्तीची अभिवृत्ती, प्राधान्यक्रम, आवडनिवड इत्यादी या वर्गात सामाविष्ट होऊ शकतो. कचितप्रसंगी आपण ते व्यक्त करतो, कचितप्रसंगी आपण ते अव्यक्त ठेवतो आणि कधीकधी त्याच्या विपरीतही वर्तन करतो. उदा. एखादी शांत व्यक्ती अचानक एखाद्यावर भडकू शकते. एखाद्या धाडशी व्यक्तीस स्टेजरची भीती असू शकते. 

सिग्मंड फ्राईडचे व्यक्तिमत्व सिद्धांत:

सिग्मंड फ्राईड यांनी व्यक्तिमत्वाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी मनोविश्लेषण सिद्धांत मांडला. त्यांनी मनाचे तीन स्तर असतात असे सांगितलेले आहे. बोधमन/ जाणिव (Conscious), सुप्तमन (Subconscious) आणि अबोध मन (Unconscious) असे तीन प्रकारात त्याचे वर्गीकरण त्यांनी मांडलेले आहे. बोध स्तरावर सद्यस्थितीत व्यक्ती अनुभवत असलेले वेदन, संवेदन, विचार, भावना, जाणिवा इत्यादींचे वास्तव असते.

सुप्तमन हे सर्व प्रतिक्रिया आणि स्वयंचलित क्रिया परिभाषित करते ज्या  आपण त्यांच्याबद्दल विचार केल्यास आपणास त्या जाणवू शकतात. उदाहरणार्थ, कार चालविण्याची आपली क्षमता: एकदा का आपण कर चालविण्यात  प्राविण्य मिळविले की कधी कोणत्या गियरचा वापर करायचा, कधी कोणते पेडल्स दाबायचे किंवा कोणत्या आरश्याकडे कधी पहावे,  कोठे थांबावे इ. या सर्व क्रिया स्वयंचलित  होऊन जातात. हे सर्व सुप्तमनाचे कार्य सतत चालू असते. त्यास आपण जशा सूचना देऊ किंवा विचार करू त्यापद्धतीने ते कार्य करते.

सिग्मंड फ्राईडचे असे मत आहे की आपल्या मनाचा बराच भाग हा अबोध मनाने व्यापलेला असतो. अबोध स्तरावर व्यक्तीच्या सहजप्रवृत्ती. इच्छा, प्रेरणा, ऊर्मी, अनुभाविश्वातील स्मृती इ. दडलेल्या असतात. याची जाणिव व्यक्तिला स्वत:ला  नसते. कधी कधी अनवधानाने अबोध मनातील उर्मी, इच्छा या बोलण्याच्या ओघात (स्लीप ऑफ टंग), स्वप्नातून व्यक्त होतात.

सिग्मंड फ्राईड यांनी मनोविश्लेषण सिद्धांतात व्यक्तिमत्वाचे इदम (Id), अहम (Ego) व पराअहम (Super Ego) या भागाचे स्पष्टीकरण केलेले आढळलते. हे तीनही भा परस्पर संबधित  असून त्यांच्यात सतत आंतरक्रिया सुरु असतात.

इदम: व्यक्तिमत्वाचा हा भाग सुखतत्वावर काम करतो. इदम पूर्णतया अबोध पातळीवर कार्य करतो कारण सुखकारक वेदानानुभव मिळविण्याचा सतत प्रयत्न करत असतो. यामध्ये सर्व मुलभूत मानवी गरजांचा (उदा. भूक तहान इ.) समावेश होतो. एखादी गोस्त आताच हवी अशासारखी हत्ती व स्वार्थी प्रवृत्ती इदमची असते. परिणामांचा विचार न करत केवळ सुखप्राप्तीसाठी इदम् काहीही करायला तयार असतो त्यामुळे तो अवस्तावादी ठरतो. सामाजिक बंधने, नैतिकता, मुल्ये यांची फिकीर त्यांमध्ये नसते. हा भाग लहान मुलामध्ये प्राधान्यक्रमाने अधिक असतो.

अहम: व्यक्तिमत्व रचनेतील हा भाग वास्तववादी तत्वानुसार कार्य करतो. याचे कार्य बोध पातळीवर चालते, व्यक्तिमत्वाचा सर्वाधिक बुद्धिमान, विचारशील, तर्कसंगत व संयमी भाग म्हणून अहम ओळखला जातो. वास्तवतेचे भान ठेऊन तो इदमला गरजा पूर्ण करण्यास उदुक्त करतो. वेळप्रसंगी इदमवर अंकुश ठेवण्याचे कार्य करतो.

पराअहम: पराअहम हा नैतिक तत्वानुसार कार्य करतो. चांगले-वाईट, चूक-बरोबर, नैतिक-अनैतिक यातील फरक तो जाणतो. नैतिक वर्तन करण्यास प्रवृत्त करतो.  पराअहममुळे इदमच्या स्वार्थी व हट्टी प्रवृत्तीला आला बसतो व व्यक्तिच्या सद्गुणांचा विकास होतो. 

व्यक्तिमत्त्व सुधारण्यासाठीचे टिप्स:

स्व-जाणीव : स्वतःला ओळखणे हे अत्यंत आवश्यक आहे. यासाठी स्वतःमध्ये कोणत्या चांगल्या आणि वाईट गोष्टी आहेत याची एक यादी करा. त्यानंतर त्यातील. चांगल्या गोष्टी प्रत्येक आठवड्याला वाढवण्याचा प्रयत्न करा. सोबत वाईट गोष्टींवर हळूहळू मात करीत एक तजेलदार, प्रभावी व्यक्तिमत्त्व घडवा. 

वर्तनातील सकारात्मकता : सकारात्मक भाव हा आपल्या वागण्या-बोलण्यातून इतर व्यक्तीना प्रतित झाला पाहिजे. तुम्ही नकारात्मक असाल, किंवा काही कारणांनी निराश असाल तर समोरच्या व्यक्तीवर तुमचा प्रभाव पडणार नाही. ती व्यक्ती आपणास टाळण्याचा प्रयत्न करेल. अशा वेळी आपण आपले कोणतेही म्हणणे त्यास पटवून सांगू शकत नाही. 

स्वत:चे मत तयार करा : दैनादिन जीवनात कोणताही प्रसंग असो आपणास स्वत:चे मत असणे अत्यंत आवश्यक असते. स्वत:चे मत नसलेल्या व्यक्तिला सध्याच्या स्पर्धात्मक युगात स्थान नाही. एकदा इतरांना समजले, की तुम्हाला मत नाही तर तुम्हाला गृहित धरु लागतात. यात आपले नुकसान होते. 

आभासी जग सोडून प्रत्यक्ष लोकांना भेटा : असे म्हटले जाते की, दररोज किमान एक माणूस जोडला पाहिजे. जर हे शक्य नसेल तर एका आठवड्यात वकरमान एक माणुस जोडण्याचा प्रयत्न करा. यामुळे आपला संपर्क वाढतो. आपाणास नवनवीन गोष्टी कळतात, समजतात. त्यामुळे आपल्या ज्ञानात भर पडते.

दररोज वाचन करा : वाचन करणारी व्यक्ती ज्ञानी समजली जाते. कारण त्यामुळे दररोज आपल्या ज्ञानात भर पडत असते. नवनवीन गोष्टी आपण आत्मसात करीत. असतो. त्यामुळे आपला समजुतदारपणा अधिक विकसित होतो. आणखी लोक आपल्याशी जोडले जातात.

नवीन छंद जोपासा : व्यक्तीला किमान एखाद दुसरा कोणतातरी छंद असला पाहिजे. छंद हा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य अंग आहे. म्हणून नवनवीन छंद जोपासायचा प्रयत्न करा. त्यातून आपला वेळ सत्कर्मी लागतो.

चांगला श्रोता बना : समोरची व्यक्ती काय सांगतेय, हे आपण नेहमी लक्ष देऊन ऐकायला हवे. जसे आपण चांगला वक्ता असावे असे वाटते तसेच चांगला श्रोता असणेही महत्वाचे असते. अन्यथा समोरच्या व्यक्ती आपले ऐकणार नाहीत. आपणास टाळण्याचा प्रयत्न करतील..

विनोदी रहा : सध्याच्या धकाधकीच्या जीवनात प्रचंड ताणतणाव जाणवत आहे. कामाच्या ठिकाणी तर कायम गंभीर विषयांवर चर्चा केली जाते. अशा वेळी एखादा विनोद तुम्हाला वेगळे परिणाम देऊन जातो. पण उपस्थित असलेल्या लोकांमध्ये तुम्ही केलेला विनोद किती साजेसा, समंजस आहे हे आधी तपासून घेणे गरजेचे असते. नाहीतर आपले हसे होऊ नये याची काळजी घ्यावी.

इतरांचा आदर करा : जर आपण समोरच्या व्यक्तीला आदर दिला, सन्मान दाखवला तर आपल्या व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळी झळाळी मिळते. त्यांच्या मनातील तुमचे स्थान अधिक बळकट होण्यास मदत होते. आदर दिल्याने आदर मिळतो.

देहबोलीवर लक्ष केंद्रित करा : समोरच्या व्यक्तिशी सवाद साधताना अगदी आरामात बोला. आपल्या देहबोलीवर अधिक भर द्या. त्यातून आपण प्रभावी संभाषण साधू शकतो. आपले म्हणणे पटवून देऊ शकतो. भाषण करतानाही देहबोलीला खुप महत्त्व आहे. त्यामुळे अनावश्यक हालचालींवर नियंत्रण ठेवा.

ड्रेसिंग सेन्स सुधारा :विशिष्ठ कार्यक्रमानुसार आपल्या कपड्यांची निवड करा. ऑफिसला जाताना साजेसे कपडे घाला. पार्टी रात्री असेल तर पार्टी लुकमध्ये जरा मॉडर्न दिसण्याचा प्रयत्न करा. मित्र-मैत्रिणीसोबत बाहेर फिरायला जाणार असाल तर हलके फुलके कपडे घाला.

आत्मविश्वास बाळगा : प्रत्येक व्यक्तीकडे आत्मविश्वास असायलाच हवा. आपल्या गुणाची आपल्याला पारख असायला हवी. पण अति आत्मविधास असू नये. त्यामुळे आपले नुकसान होते. पण स्वतःला दुर्लक्षितही करु नका. अन्यथा आपल्यात हिम्मत असतानाही आपण स्पर्धेबाहेर फेकले जाऊ शकतो सर्वोत्तम क्षमता असतानाही मागच्या रांगेत उभे राहणे मूर्खपणा आहे. तेव्हा बी कॉन्फिडन्ट; चला जग जिंकू या.

संदर्भ:

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2008). मानसशास्त्र- दक्षिण आशिया आवृत्ती. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

अभ्यंकर, ओक व गोळविलकर (2014). सामान्य मानसशास्त्र. दिल्ली: पिअरसन लॉंगमन

बडगुजर, बच्छाव व शिंदे (2009). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: डायमंड प्रकाशन

बर्वे बी. एन. (2006). व्यक्तिमत्व सिद्धांत. नागपूर: विद्या प्रकाशन 

नाईक, शिरगावे, घास्ते व बिराजे (2013). सामान्य मानसशास्त्र. पुणे: निराली प्रकाशन

पलसाने, एम. एन. (2006). मानसशास्त्र. पुणे: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

Ciccarelli, S.K. and White, J.N. (2012). Psychology- south Asia edition. New Delhi: Pearson Publication  

ShivajiUniversity online SIM: Personality Development Skills, retrieved from  

http://www.unishivaji.ac.in/uploads/syllabus/Home/Skill%20development%20courses%202018/Personality%20development.PDF