लहान मुलांना मोबाईलपासून लांब कसे ठेवावे? Mobile and Children

 

लहान मुलांना मोबाईलपासून लांब कसे ठेवावे?

आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल फोन हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. मोठ्यांप्रमाणेच लहान मुलेही मोबाईलच्या आहारी जात आहेत. शिक्षण, करमणूक, संवाद या सर्व गोष्टी मोबाईलद्वारे होत असल्यामुळे मुलांना मोबाईलपासून दूर ठेवणे हे पालकांसाठी आज एक मोठे आव्हान बनले आहे. सतत मोबाईल वापरामुळे मुलांच्या मेंदूच्या विकासावर, आरोग्यावर, भावनिक समतोलावर आणि सामाजिक वर्तनावरही नकारात्मक परिणाम होताना दिसत आहे. म्हणूनच, पालकांनी योग्य पद्धतीने आणि संयमाने मुलांना मोबाईलपासून दूर ठेवण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

रागाचा उद्रेक की मानसिक विकार? Intermittent Explosive Disorder

 

रागाचा उद्रेक की मानसिक विकार? Intermittent Explosive Disorder

राग ही मानवी भावना अतिशय सामान्य आणि नैसर्गिक आहे. प्रत्येक व्यक्तीला कोणत्या ना कोणत्या कारणामुळे राग येतोच. रागाची ही भावना एखाद्या चुकीवर प्रतिक्रिया देण्यासाठी, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी किंवा स्व-आदराचे रक्षण करण्यासाठी साहजिक असते. मात्र, जेव्हा ही रागाची प्रतिक्रिया अत्यंत तीव्र, अनियंत्रित आणि सतत पुनरावृत्त होणारी बनते, तेव्हा ती आरोग्यासाठी, विशेषतः मानसिक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते. मानसिक आरोग्यशास्त्रात अशा प्रकारच्या अनियंत्रित आणि धोकादायक रागाच्या प्रकटीकरणाला Intermittent Explosive Disorder (IED) किंवा मराठीत आकस्मिक उद्रेक विकार असे म्हटले जाते (American Psychiatric Association, 2013).

IED असलेली व्यक्ती लहानसहान प्रसंगांवरून अचानक तीव्र राग व्यक्त करू शकते. उदाहरणार्थ, एखादी वाहतूक अडथळा, छोटा वाद, किंवा कोणीतरी आपल्याशी अपेक्षितपणे वागत नसल्यामुळे ती व्यक्ती अशा प्रमाणात रागावते की तो राग तिच्या आजूबाजूच्यांनाही धोकादायक ठरतो. अशा वर्तनामुळे नातेसंबंधांमध्ये ताण, सामाजिक अलगाव, शैक्षणिक किंवा व्यावसायिक अडचणी आणि कायदेशीर गुंतागुंत उद्भवू शकते (Coccaro et al., 2007). त्यामुळे IED ही  केवळ वैयक्तिक समस्या न राहता एक सामाजिक आरोग्य समस्या बनतो.

कल्पना-क्रिया अनिवार्यता विकृती |Obsessive-Compulsive Disorder | OCD

 

कल्पना-क्रिया अनिवार्यता विकृती (OCD)

कल्पना-क्रिया अनिवार्यता विकृती (Obsessive-Compulsive Disorder – OCD) हा एक गंभीर, पण उपचारक्षम असा मानसिक विकार आहे जो व्यक्तीच्या विचारसरणी, भावना आणि वर्तनावर खोलवर परिणाम करतो. या विकारात व्यक्तीला वारंवार, अनिच्छित आणि त्रासदायक कल्पना, विचार किंवा प्रेरणा येतात, ज्यांना obsessions असे म्हटले जाते. हे विचार सहसा चिंतेची भावना निर्माण करतात. या अस्वस्थतेपासून तात्पुरती सुटका मिळवण्यासाठी व्यक्ती सतत काही विशिष्ट कृती पुन्हा पुन्हा करत राहते, ज्यांना compulsions म्हणतात. हे वर्तन तर्कसंगत नसते, परंतु व्यक्तीला त्याला न जुमानता ते केल्याशिवाय राहताच येत नाही. या सततच्या विचारांच्या आणि वर्तनांच्या चक्रामुळे रुग्णाच्या दैनंदिन जीवनात व्यत्यय निर्माण होतो, कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो आणि सामाजिक संबंधांमध्ये अडथळा येतो (American Psychiatric Association (APA), 2013).

नशा मुक्त अभियान: व्यसन |Addiction

 

नशा मुक्त अभियान: व्यसन (Addiction)

मानवी जीवनात "आवड" आणि "सवय" या दोन गोष्टी सामान्य मानल्या जातात. प्रत्येक व्यक्तीला काहीतरी गोष्टी करणे, पाहणे किंवा अनुभवणे आवडते; काहीतरी रोज करण्याची सवय लागते. परंतु जेव्हा ही सवय किंवा आवड अतिरेकी प्रमाणात आणि वारंवार केलेली व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर, शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर तसेच नातेसंबंधांवर गंभीर परिणाम घडवू लागते, तेव्हा त्याला व्यसन असे म्हणतात (Koob & Le Moal, 2006). व्यसन ही फक्त वैयक्तिक समस्या नसून सामाजिक, कौटुंबिक आणि राष्ट्रीय स्तरावरही गंभीर परिणाम घडवणारी समस्या आहे. उदाहरणार्थ, दारू किंवा ड्रग्जच्या व्यसनामुळे केवळ शरीरावर परिणाम होत नाही तर व्यक्तीचा सामाजिक सहभाग, आर्थिक परिस्थिती, कौटुंबिक नाती आणि व्यावसायिक जीवन देखील बाधित होते.

व्यसनामुळे निर्माण होणारा सामाजिक परिणाम समाजाच्या विकासात अडथळा निर्माण करतो. अनेकदा व्यसनाधीन व्यक्ती अपराध, हिंसा, अपंगत्व आणि कुटुंबातील कलह यासारख्या समस्यांमध्ये अडकते, ज्यामुळे समाजातील सामान्य जीवनमानावर परिणाम होतो. म्हणूनच व्यसनाची समस्या वैयक्तिक न पाहता त्याचा सामाजिक आणि मानसिक दृष्टिकोनातून अभ्यास करणे गरजेचे आहे.

मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग तीन

 

मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग तीन  

संघर्ष व्यवस्थापन (Conflict Resolution):

मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात कार्यरत व्यावसायिकांना बहुतेकदा अशा व्यक्तींशी संपर्क येतो ज्यांच्या जीवनात वैयक्तिक असोत, कौटुंबिक, सामाजिक अथवा व्यावसायिक प्रकारचे संघर्ष अस्तित्वात असतात. अशा संघर्षांच्या मुळाशी अनेकदा व्यक्तीच्या आतल्या भावनिक तणावांचे, असमाधानाचे, किंवा अपुर्या संवादाच्या समस्यांचे अस्तित्व असते. त्यामुळे संघर्ष व्यवस्थापन हे मानसिक आरोग्य व्यावसायिकासाठी केवळ सहाय्यक कौशल्य नसून, एक मूलभूत व्यावसायिक क्षमता ठरते.

संघर्ष म्हणजे दोन व्यक्तींमध्ये किंवा गटांमध्ये वैचारिक, भावनिक किंवा वर्तनात्मक मतभेद निर्माण होणे. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहता, संघर्षाच्या मुळाशी व्यक्तिमत्त्वांमधील फरक, मूल्यव्यवस्थेतील टकराव, किंवा अपुरे संप्रेषण (communication gaps) हे कारणीभूत ठरतात (Deutsch, 1973). मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ संघर्ष या संकल्पनेला केवळ बाह्य समस्या म्हणून पाहत नाहीत, तर तो आतल्या भावनिक, सामाजिक आणि भूतकाळातील अनुभवांशी जोडलेला एक गूढ गुंता मानतात.

मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग दोन

 मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग दोन

भावनिक नियमन (Emotional Regulation):

भावनिक नियमन म्हणजे व्यक्तीच्या आतून उत्पन्न होणाऱ्या भावना योग्य प्रकारे ओळखून, समजून घेत त्यांचे व्यवस्थापन करणे. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात कार्यरत व्यावसायिकांसाठी हे कौशल्य अत्यंत मूलभूत आहे, कारण या क्षेत्रात सतत इतरांच्या दुःखद, क्लेशदायक व गुंतागुंतीच्या अनुभवांशी सामना करावा लागतो. त्यामुळे, स्वतःचे भावविश्व सांभाळून रुग्णाला तटस्थ व परानुभूतीपूर्वक मदत करणे ही एक अत्यंत नाजूक पण गरजेची प्रक्रिया असते (Gross, 1998).

मानसिक आरोग्य व्यावसायिक अनेकदा नैराश्य, चिंता, आघात, शोक, आणि आत्महत्येच्या विचारांशी झगडणाऱ्या रुग्णांना मदत करतात. या प्रक्रियेत, रुग्णांच्या भावनांचा प्रभाव व्यावसायिकांवरही होऊ शकतो, ज्याला "secondary traumatic stress" किंवा "vicarious trauma" असे म्हटले जाते (Figley, 1995). अशा परिस्थितीत, भावनिक नियमन जोपासणे म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणे, त्यांच्याशी प्रामाणिक राहणे आणि त्यांचा व्यावसायिक कामावर परिणाम होऊ न देणे.

मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग एक

 मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणारी आवश्यक कौशल्ये: भाग एक

भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात मानसिक आरोग्याचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत आहे. कोविड-19 नंतर मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता अधिक वाढली असून, या क्षेत्रात करिअर करण्याची संधीही तितकीच वाढली आहे. मात्र, मानसिक आरोग्य क्षेत्रात यशस्वी होण्यासाठी शैक्षणिक पात्रतेबरोबरच विशिष्ट कौशल्यांचा संच अत्यावश्यक असतो. हा लेखात मानसिक आरोग्य क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी लागणाऱ्या आवश्यक कौशल्यांचा मागोवा घेणार आहे.

सकारात्मक संवाद कौशल्ये (Effective Communication Skills)

मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांसाठी सकारात्मक संवाद कौशल्ये ही त्यांच्या कामकाजातील सर्वात मूलभूत आणि अपरिहार्य कौशल्यांपैकी एक मानली जातात. मानसिक समस्यांनी ग्रस्त रुग्ण अनेकदा अस्वस्थ, भयभीत किंवा गोंधळलेल्या मनःस्थितीत असतो. अशा परिस्थितीत रुग्णाशी विश्वासपूर्ण, सहानुभूतीपूर्वक आणि स्पष्ट संवाद साधणे हीच उपचारप्रक्रियेतील पहिली पायरी असते (Egan, 2013). संवाद केवळ शब्दांत मर्यादित नसतो, तर तो शरीरबोली, आवाजातील चढ-उतार आणि चेहऱ्यावरील भाव यांचाही समावेश असलेला एक बहुआयामी अनुभव असतो.